Dhaqan Sugeeti1 .pdf



Nom original: Dhaqan-Sugeeti1.pdfAuteur: Idriss

Ce document au format PDF 1.5 a été généré par Microsoft® Office Publisher 2007, et a été envoyé sur fichier-pdf.fr le 08/01/2014 à 21:39, depuis l'adresse IP 41.189.x.x. La présente page de téléchargement du fichier a été vue 2154 fois.
Taille du document: 3.1 Mo (20 pages).
Confidentialité: fichier public


Aperçu du document


DHAQAN
« Geyi waliba caadiyo hidduu gaar u leeyahay »

WASAARADDA ARRIMAHA
DIINTA, DHAQANKA IYO
AWQAAFTA

Téléphone : (+ 253) 21 32 54 61
Télécopie : (+253) 21 35 95 35
P. O. Box : 102 Djibouti
Website : www.mambw.dj
Email : mambwinfo@gmail.com

Kala soco cadadkan :
Guur dhaqameedka

3

Dhaqan waa ummad
haybteed

5

Cilmiga xiddigaha

6

Baro qoraalka

7

Suugaani waa maxay

8

Socdaalkii
Madaxweynaha
Jamhuuriyadda ee
London
Wasiirka oo
booqday Mujamaca
Raxma iyo Machadka
Sucuudiga

9
9

Tajoorra iyo tallaabo 10
weyn

Waa bille ka soo baxa Wasaaradda Arrimaha Diinta, Dhaqanka iyo Awqaafta
Cadadka 1aad

Khamiis, 30 may 2013

DHAQAN WAA MAXAY

?

"Dhaqan", runtii waa erey macnahiisu adagyahay, waa erey dhayal lagu fahmi karin oo u
baahan deraasad qoto dheer. Waa erey da’yarta maantu ay ka haystaan fikrado
haydh-haydh ah, dhaqanka oo maqal mooyaane muuqaal buuxa ama sawir cad aynan ka
haysanin awgii, da’yartaas oo haddana iyagu ah kuwa u igman in ay jiilasha soo socda u
gudbiyaan hanti dhaqameedkeenna.
Dhaqanku kuma koobna oo
keliya dharka iyo ciyaaraha
hiddaha sida reer-magaalka
intooda badan, gaar ahaan
dhallinyaradu, ay u haystaan,
waxase uu saameeyaa nolosha oo
dhan. Dhaqanku waa taariikh,
waa tusaalooyin gaar ah oo
ummad lagu tilmaansado, kol na
waa istaageersiga iyo tabta la isku
kaashado iyo tiirka nolosha.

arrimo ay ku macnaynayaan
ereygu waxa uu yahay. Bal an
soo qaadanno abwaankii
Ingiriiska ahaa ee la odhan jirey
Edward Burnet Tylor oo
buuggiisii "Primitive Culture"
ee soo baxay 1871kii ku
macneeyay "dhaqan", wuxuu

waxa kala duwa bini-aadanka
iyo xayawaanka", oo culumada

na u qeexay sidan : "waa erey

yahay xagga ururka UNESCO
ee Qarammada Midoobay u
Qaabilsan
Waxbarashada,
Cilmiga
Sayniska
iyo
Dhaqanka :

qaarkood waxa ba ay yidhaadiin

"bini-aadanku ba waa xayawaan
dhaqan leh".

Haddana bal an eegno ereyga
"Dhaqan" waxa uu ka dhigan

Ereyga "dhaqan" oo aan hore u
soo sheegnay in uu yahay erey aad
u qoto dheer, bal macnaha
rasmiga ah ee uu ku leeyahay
xagga qaamuuska (dictionnaire)
"Larousse" la yidhaahdo aan u
fiirsanno :

"Culture : ensemble des structures
sociales, religieuses, etc., des
manifestations intellectuelles,
artistiques,
etc.,
qui
caractérisent une société."
Dhaqan :
waa
dhammaan
qaabdhismeedyada bulsheed,
diimeed, iwm, bandhigyada
aqooneed, faneed, iwm, ee
ummad u gaar ah.
Addunka waxa abiido ba jirey
indheergarato caanbaxday oo
moodadooda ku tilmaantay waxa
dhaqanku yahay, buugaag na ku
soo saaray mahadhooyin iyo

mugeeya, isku keena qaybaha
kala duwan ee aqoonta,
caqiidada,
isirka,
fanka,
anshaxa, xeerka, caadada iyo
guud ahaan ba wixii la "La culture est l’ensemble des
halmaala
nolosha
bini- traits distinctifs, spirituels et
aadanka".
matériels, intellectuels et
affectifs, qui caractérisent une
Wadaba isku geeyoo, culumada
société ou un groupe social.
adduunka ee ku takhasustay
Elle englobe, outre les arts et
arrimaha bulshadu waxa ay
yidhaadeen "dhaqanku waa

(Ka akhri bogga 2aad)

Bogga 2

Khamiis, 30 may 2013

DHAQAN

(Ka yimid bogga 1aad)

les lettres, les modes de vies, les
droits fondamentaux de l’être humain,
les systèmes de valeurs, les traditions
et les croyances."

halkaasi ku qabtay. Heshiiskaas, oo
loo yaqaan Wacadkii 2003da, waxa
loogu talagalay in lagu bedbaadiyo
qaybta dhaqanka ee loo yaqaanno
“Patrimoine Culturel immatériel” (Hanti
"Dhaqanku waa dhammaan astaamaha dhaqameedka an muuqanin).
afkaareed, kuwa muuqda ee la taaban
karo, kuwa aqooneed iyo kuwa la Waa maxay hanti dhaqameedka aan
xidhiidha dareenka ee u gaar ah muuqanin, sidee bay se isku
bulsho ama koox bulsheed. Waxa uu saameeyaan Hanti dhaqameedka
meel iskugu keenayaa, fanka, muuqda
(“Patrimoine
Culturel
farshaxanka iyo qoraallada ka sokow, matériel”) ? Si su’aalshaas looga
habnololeedyada, xuquuqda asaasiga jawaabo, waxa loo baahan yahay in la
ee qofka aadamiga ah, qiimagelinta, soo korxaadiyo heshiiskii 1972kii,
caadooyinka iyo diimaha."
kaasi oo isagu ku saabsanaa labada
qaybood ee waaweyn ee dhaqanku uu
Dedaalka
Ururka
Qarammada ka kooban yahay. Labadaas qaybood
Midoobay waxa bartilmaameed u ah
waxa ay kala yihiin :
heshiisyada caalamiga ah ee daryeelka
dhaqanka, kuwaasi oo uu ka mid - Hanti dhaqameed,
yahay heshiiskii 17kii oktoobar 2003dii - Iyo hantida dabiiciga ah.
lagu gaadhay magaalada Paris,
Hanti dhaqameedku waa aadami-keen,
caasimadda waddanka Faransiiska, ka
ama waa wixii dad sameeyay, waxaana
dib shirweynihii ururka UNESCO uu

ka mid ah taallooyinka, dhismayaasha
qadiimiga ah, sumadaha, waranka,
gaashaanka, caadooyinka, ciyaaraha,
suugaanta iyo wixii la halmaala. Hanti
dhaqameedka dabiiciga ahi na waa
Alle-keen, ama waa wixii Eebbe abuuray,
waxaana ka mid ah koonka, deegaannada,
dhirta, biyaha, hawada, dadka iyo duunyada.
Sidaasi oo ah habka ururka UNESCO
uu u qaybiyay dhaqanka, qaybta hore ee
uu ku soo koobay “hanti dhaqameedka”
ayaa dabadeed labo u sii kala baxda,
waxayna kala yihiin :
- Hanti dhaqameedka muuqda ama la
taaban karo
- Iyo hanti dhaqameedka an muuqanin
ama la taaban karin.
(Kala soco cadadka kan xiga)
Maxamad Daahir / Idiris Siciid Migil

DHUUX AFKAAGA
MA TAQAAN EREYGA «SAA» ?
Markii ay is dhexgaleen habdhaqmeedka islaamka iyo hiddaha iyo dhaqanka soomaaliyeed, waxa afka
soomaaliga ku dhacay isbeddal aad u weyn. Hase yeeshee soogalliinka ereyada cusub ee diinta islaamka ku
salaysan ka sokow, ereyo badan oo afka soomaaliga ah ayaa kaalintoodii uga baxay weedho ka soo jeeda
afka carabiga, kuwo kalena isticmaalkoodii baa gabaabsi noqday sida erayga « Saa ».
Haddaba ereyga «saa», waxa barabixin ku sameeyay
ama kaalintiisii soo galay erayga carabiga ah ee «subax».
Ereygani waxa uu hadda afka soomaaliga kaga hadhay
saddex meelood oo qudha
- Saaka oo ah subaxa la joogo,
- Saadambe iyo saakuun oo ah labada beri ee ka
dambeeya maalinta berri.
Maalmaha todobaadka waxa loo kala qaadaa saddex
tegtay, maalinta la joogo iyo saddex soo socota

shalay, darraad, darraad-ka-hor
Maanta
berri, saadambe, saakuun
Saakuun waa subaxa shanaad marka laga soo tiriyo
maalinta shalay, waayo dhaqanka reer-guuraaga maalinta
shalay wixii ka horeeyey ma aha muhiim,
Ereyga kuun waxa uu u joogaa oo la macne yahay shan.
Xassan Cali Buraale

Bogga 3

Khamiis, 30 may 2013

Cadadka 1aad

QORMADA BULSHADA
GUUR DHAQAMEEDKA SOOMAALIDA
(DOONISTA IYO AQALGALKA)

Dhaqanka Soomaalidu waa mid fac weyn oo qarniyaal badan soo taxnaa oo lagu soo dhaqmay.
Dhinacyo badan oo nolosha qaybaheeda kala geddisan buuxiya ayuu leeyahay. Dhaqanka
Soomaalidu waxa uu ka mid yahay dhaqannada Geeska Afrika kuwa ugu wanaagsan. Waa
sababta dhalisay in aynnu ku faanno, goob walba oo aan joogno, isla markaana aynnu is farno
ku dhegganaanta dhaqankeenna suubban iyo milgihii Soomaaliyeed.
axaan maanta qoraalkan kooban aan
ku soo qaadanaynaa qayb ka mid ah
dhaqankeenna faca weyn ee aan kor
ku soo taabtay. Waa qaybta guurka
(Doonista iyo Aqal-galka), sida
hablaha loo doono ama loogu geed
fadhiisto, sida looga yarad (dhaban)
bixiyo iyo sida arooska iyo aroosadda
loo gelbiyo ee loo hooyo amma loo
dhiso.

Gabadha waxa soo doona wiilka
aabbihi, adeerradii iyo eheladiis.
Waxay soo qaadaan gabba’a ama
gabbaatiga, qofba siduu u yaqaan,
waxayna ka doonaan aabbaha dhalay
gabadha, adeerradeed iyo eheladeed.
Gabbaatigu waxa uu ka kooban

abtiyaalladeed iyo inta goobtan
fadhida, ee na siiya. Gabadhaa oo aan
u doonayno wiilka la yidhaa Hebel
Hebel Hebel, oo reer Hebel ah” (waa

yahay wan iyo sameen ugub ah, baal
(daaqad maro Maxamuudi ah) iyo
cimaamad la yidhaa “Tuudsi”, haddii
la waayana go’ la yidhaa “Ameete”,
iyo buuri.

Waa arrin horay loo soo dhammeeyaye,
“hela” ayaa loogu warceliyaa.
Dumarkii oo goob aan sidaa u sii
fogayn warka ku sugaya ayaa
mashxarad iyo raynrayn isku dara,
dhallinyaraduna
sacab
iyo
badhbadhaadh bay raaciyaan.

xeer in lagu dhawaaqo gabadha iyo
wiilkaba magacyadooda oo saddexan
iyo magacyada qabiilooyinkoodaba).

Soomaalidu way ka siman tahay
dhaqanka guurka oo si mid ah ayuu u
dhacaa, in kaste oo laga yaabo in
meelo kooban lagu kala geddisnaado.
Haddaba sidee hablaha loo doonaa ?
Guud ahaan habdhaqanka Soomaalida
ee doonista hablahu waa mid muuqda
oo hibo, haybad, sharaf iyo milgo ku
qotonta kuna dhisan. Intaan u gelin
doonista hablaha waxa jira dhawr
siyood ama hab oo loo maro :
- inanka iyo gabadha oo haasaawe
ku heshiiya,
- wiilka aabbihii oo u doona
gabadh uu aabbeheed garanayo
sidaana wiilku ku qanco,
- wiilka abtigii oo u garta
inantiisa isla markaana wiilku
oggolaado ina-abtidii.
Saddexdaa hab baa u badan oo
hablaha la isku siiyaa. Marka la isla
oggolaado ee la isa siiyo gabadha
ayaa maalin cayiman loo ballamaa
doonista, maalintaas na waa in ay
noqotaa maalin isniin ah.

Marka lagu kulmo geedkii lagu
ballamay ee gacalka la soo dhaweeyo,
waxa hadla oday ka mida qoladii
gabadha doonaysay. Hadallo badan
la isma weydiiyo, waxa qudha oo
odayga reerka wiilka gabadha loo
doonayi ku dhawaaqaa ereyadan:

“Tolkayow gabadha Heblaayo Hebal
Hebal, oo reer Hebel ah baan u
soconnaa, waxaan weydiisanaynaa
adeerradeed, waxaan weydiisanaynaa
tolkeed, waxaan weydiisanaynaa

Gabbaatiga waxa loo qaybiyaa oo
iska leh dadka goobta jooga oo idil.
Dhallinyarada halkaa joogta ee wiilal
iyo hablaba leh ayaa baalka ama
daaqadda Maxamuudida ah mid
kaste looga jaraa maro uu xidho.
Maryaha cadcad ee la wada xidhay
waxay tilmaan u tahay in reerka
gabadh laga doonay.
(Ka akhri bogga 4aad)

Khamiis, 30 may 2013

Bogga 4

(Ka yimid bogga 3 )
Maalinta doonistu dhacdo wixii ka
dambeeya, gabadha xil baa fuula,
soddogga xil baa fuula, soddohda xil
baa fuula, inankana xil baa fuula.
gabadha xil baa fuula oo qabyaday
soo gurataa oo waa agabaysi,
soddohda xil baa fuula oo aqalkii
gabadha ayey samaysaa, soddoggana
xil baa fuula oo alaab wixii geed laga
qori lahaa oo dhan sida,geebabka,
fandhaallada, barkinka, qundaha iyo
kuwo la mid ah sidii loo qori lahaa
buu hawsheeda u tabaabushaystaa.
Wiilka aabbihii xil baa fuula, oo
wuxuu qoorsheeyaa yaradbixinta iyo
sidii uu inankiisa ugu xoologoyn
lahaa, wiilkana xil baa fuula oo sidii
uu reerkiisa u dhisan lahaa buu
hawsheeda galaa.

DHAQAN

aad

Dhinaca yaradbixinta, inkaste oo
xeerkii odayo dhigeen uu ahaa 15
Jilood haddana waayadii dambe
qodob kale ayaa loo dhigay, kaas oo
ah : “yaradbixin xubeeraa u xeer ah”
oo ka dhigan ruux kasta xeradiisaa
xukunta. Labada oday ayaa ka
heshiiya yaradka la kala qaadanayo.
Odayga inanta dhalay xoolo fiican
buu qabsadaa waayo waxa uu rabaa
inuu inantiisa u xoolo gooyo.
Xoolaha yaradka loo siiyo intooda
badan, odaygu gabadhiisa ayuu ku
yabdhaa. Tusaale : haddii 15 cad
(neef oo lo’ ama geel ah) yarad loo
siiyo, toban cad ayuu inantiisa ku
yabdhaa, shanta soo hadhana iyada
uumbuu diiqo ama sooryo ahaan ugu
hayaa.
Marka doonistu dhacdo, yaradkana
la kala qaato ee gabadha la meheriyo,
ayaa hoynta amma arooska loo
ballamaa. Aroos walba oo la dhisayo
milayga barwaaqada ayaa lagu beegaa.
Qoyska inantu dhisidda aqalka ayay
u hawlgalaan. Haddaba sidee aqalka
loo dhisaa?
Ugu horrayn waxa la soo gooyaa
togankii aqalka.Toganka waxa laga
soo jaraa geed aan weli biri ku
dhicin, waxa gudinta ku dhifta oo
soo gooya wiil dhallinyar ah oo
labadiisa waalid noolyihiin. Toganka
marka lagu turqo goobtii aqalka laga
dhisayey ee la adkeeyo ayaa guntiisa

lagu shubaa caano iyo hadhuudh
markaasaa laba iyo tobankii haylood
(Qalabka aqalka) loo dhammeeyaa.
Marka aqalka la dhammaystiro ayaa
maalin cayiman loo ballamaa
arooska. Maalin isniin ah, oo casar
dabadii ah, ayaa gabadha aqalka
hooyadeed laga soo gelbiyaa oo
dumar baa soo gelbiya. Dumarku
gelbiska waxay ku soo heesaan :

“Hoy Nebi Allow,
Nuur Allow,
Maxamad Nebi samow
Waa aroos khayr leh oo ma iisho
Waa caloolo mida oo ma iisho
Waa ayaan loo dayoo ma iisho
Allaa adkeeyey oo ma iisho
Islaan baan nahoo ma iisho
Aroos khayr leh aamiin
Aloola cadde aamiin”
Galabtaas, aroosaddu waxay soo
xambaarataa wiil yar, gabadh yarna way
soo daadihisaa. Labada carruura waxa
dhalay laba qoys oo ugub ah, wax
tamootiyana lahayn. Waxa intaa u
dheer oo ay siddaa dhiil caano ka
buuxaan. Markay soo gaadhaan
aqalka, inta la gelin saddex goor ayaa
lagu soo meeriyaa aroosadda. Aqalka
irriddiisa saddexda maalmood ee hore
cadceed-soo-baxa ayaa loo jeediyaa,
saddexda maalmood ee dambana
cadceed-dhaca ayaa loo jeediya.
Inanku maalintaa geela ayuu dhex
tegaa si uu uga soo caano cabbo oo
galabnimada ayaa dhallinyaradu
halkaa ka soo gelbisaa, salliga Nebiga
(csw) iyo shallaadka ayey ku soo
galbiyaan. Kidinkiisa aqalka markay
soo gaadhaan ayey aroosaddu soo
baxdaa.Wankii sadqada, oo ah sumal,
ayuu aroosku aqalka hortiisa ku
gawracaa, gabadhuna lugaha ayey u
qabataa. Ka dib, way ka tallaabsadaan
oo aqalka ayay toos u galaan. Aqalka
udub dhexaadkiisa waxa maalinta oo
dhan ku xidhan sameen iyo ceesaan.
Aqalka waxa la goglaa, gogol ay ku
seexdaan iyo mid kale. Ta ay ku
seexdaan dharaartii waa la laabaa,
midda kale maalintay toddobabaxaan
uun baa la laabaa.
Wiilka aroosku habeenka koowaad
madag aqalka u taal ayuu dab ka

ritaa, dabkaa lama bakhtiiyo toddoba
maalmood. Waxa kale oo jirta inta
uu toddobabaxayo waa inuu aroosku
aqalkiisa u soo hoydaa inta ay
cadceeddu soo jeeddo. Haddii
cadceeddu ka dhacdo, dibedda ayuu
u hoyan. Toddobada maalmood,
habeen walba waa loo ciyaaraa
arooska iyo aroosadda, aqalkana
lagama maqnaado oo waa in ay dad
joogaan, Soomaaliduna waxay ku
maahmaahdaa “aroos lagama raago,
lagumana raago”.
Maalinta toddobabaxa, gellinka hore
arooska iyo aroosaddu aqalka way ka
baxaan. Gabadhu aqalka hooyadeed
bay tegtaa, wiilkuna xoolihii soofay
buu dhex tegaa. Sidii maalintii aqal
galka ayaa goor galab ah labadaba la
soo gelbiyaa. Dumarku galabtaa
waxay aroosadda ku soo gelbiyaan
heestii gelbiska, Ragguna waxay
arooska ku soo gelbiyaan ciyaarta
wilwilaha :

“Hooy way kaa, hidde weeyee
Haddana way kaa, hidde weeyee
Walwalleeyow hooy,
walwalleeyow hooy
Annagaa reebi ogeynoo, ridda weeyee
Wacays baan soo sidna, waa wiil
Badhaadhaan daba wadna, waa gabadh”
Dabadeed waa loo soo diiqaa. Labada
soddohood iyo dumar kale oo
qaraabada ka tirsan ayaa soo diiqa.
Waxay soo diiqaan caano, subag,
hadhuudh iyo raashin kale oo
maalinta toddobabaxa dadka ka soo
qayb gala lagu sooryeeyo. Arooska
waxa u gaar ah xeedho muqmad ah
oo ay ku fara yaraysatay soddohdu.
Maalinta xigta, aqalkii arooska, oo
marka hore ka dhisnaa reeraha goob
ka yara baxsan, ayaa la soo furaa
reeraha dhexdooda.
Guud ahaan doonista iyo aqalgalku
sidaa quruxda badan bay u dhacaan,
waana sidii asal ahaan dhaqankeennu
ahaa. Hase yeeshee beryahan dambe
miyi iyo magaalaba aad buu isku
beddelay.
Cabdalla Xaaji Cusmaan

Khamiis, 30 may 2013

Cadadka 1aad

Bogga 5

DHAQAN WAA UMMAD HAYBTEED
Macnaha erayga “dhaqan” uu ka bixiyay qaamuusku waa sidan : “Dhaqan : waa habnololeed ay leedahay bulsho
meel taalla oo ay ku salayso nolosheeda”. Firka ereyga dhaqan waxa uu ka soo jeedaa “dhaq” oo ah xal ama
maydh, waxayna soomaalidu tidhaahdaa “far keliyi fool ma dhaqdo”. Dhaqan macnihiisa kale ee uu leeyahay
waa “daryeel iyo kobcin”, tusaale ahaan na waata soomaalidu tidhaahda “xoolaha dhaq”. Haddaan ka milicsano
xagga xeerka ama qaanuunka; dhaqanku waa kab ka mid ah lixda kabood ee rukunnada u ah xeerka, lixdaas
kabood oo kala ah : dhiig, dheer, dhul, dhaqaaqal, dhaqan iyo dhible. Dhaqan waa waxa ay ummadi ummad
kale kaga duwantahay, kala-duwanaanshahaas oo ay keenaan afka, midabka, diinta iyo deegaanku.
Hase yeeshee dhaqanka marka si
guud loo fiiriyo waa nolol leh tegto
iyo joogto, isbedilka dhaqanku na
waxa uu la socdaa had ba heerka ay
ummadi marayso, ha ahaato xag
dhaqaale, xag siyaasadeed iyo mid
bulsho intaba. Dhaqan waxa uu ku
kobcaa hadba fahanka ay bulshadu u
leedahay dhaqankeeda., dhaqan
walibana waxa uu ku taabbagalaa
hadba sida ay u qiimayso
ummaddiisu. Murti baa odhanaysa

“Aadamuhu waa xayawaan dhaqan
leh”. Af waliba waxa uu
xanbaarsanyahay dhaqan.

Murti Soomaaliyeed baa tidhaahda
“Daayeer gacmihiisa ayuu ku
dhergaa”, sidaa aawadeed ummad
kaste waxa ay aqoonta kaga bogataa
afkeeda, af kaste oo aduunka dushiisa
lagaga
hadlaana
waxa
uu
xanbaarsanyahay macno weyn oo
Eebbe ka lahaa ulajeedo. Ummadda

jiritaankeedu na waxa uu ku
xidhanyahay sida ay u ilaaliso afkeeda
iyo dhaqankeeda.
Dhibi kama taagno haddii aad
ummad ka soo qaadato dhaqankeeda
inta wanaagsan, waxa se dhiillo ka
aloosantahay ama dhibi ka joogtaa,
marka aad ka soo qaadato qaybtiisa
xun
oo
keliya.
Ummadaha
aduunyada korkeeda ku nool waxa
lagu kala soocaayi waa dhaqan,
ummad walbana waxa u gacaltooyo
mudani waa dhaqankeeda, mana
haboona in cid lagu ceebsado
dhaqankeeda, waayo waxa aad ceebta
u taqaanno cid kale ayay caadadiisa
tahay. Haddaba dhaqanku waa
muraayad, muraayadina hadba sidaad
u daydo ayay kuu eegtaa.
Waxaan ku soo gunaanadayaa
maqaalkayga maansadan gaabaan ee
aan ugu magacdaray “Dhaqan”:

Dhagax tuuryo kuma jabo
Dhul tatoomo kuma dumo
Dhididkaa la maydhaaye
Dhaqankaaga lama tiro
Kii dhoohanow maqal
War ma dhawdhaw baad tahay
Dhegalaawe run aad tahay
Dhaayaha la awdoo
Dhimirada badh laga dhuray
Dhalanteed ha raacina
Dhallintana ha luminina
Dhabarkana ha jebinina
Dhegaleyda sugan iyo
Dhiigga iyo dhiblaha iyo
Dhulka iyo dhaqaaqashi
Dheertiyo amaa dhaqan
Midnimadeenna dhidibka ah
Ma u dhiidhiyaysaan
Ma u dhabar jabaysaan
Ma u dhamamaxaysaan
Dheefta ma u huraysaan
Dhiilka ma u culaysaan
Abuubakar Fariid Buux

Sida la wada ogsoonyahay, af kaste oo addunka jira waxa uu xambaarsan yahay dhaqan. Halkan ka akhri
maanso gaaban oo ay kaga hadlayso afka hooyo gabadh da’ yar oo wax ka barata dugsiga sare ee Balbala
(Lycée de Balbala), magaceedana la yidhaa Nimco Faarax .
AFKAYGA HODONKA AH
Hambalyiyo salaan iyo
Horta waxa amaan mudan
Qof kastoo u hawlgalay
Bandhigani haldoorka ah
Ee loogu hagarbaxay
Afka lama huraanka ah

Afka hooyo waa hodon
Hanti weeye dhaxalgal ah
Hoos yaanan loo dhigin

Hooyaa nagu habaysoo
Waa haybadeennee
Hoos yaanan loo dhigin

Afka hooyo waa hodon
Ragga iyo haweenkaba

Afka hooyo waa hodon
In uu kala hallaabiyo
(Ka akhri bogga 7aad)

Bogga 6

Khamiis, 30 may 2013

DHAQAN

CILMIGA XIDDIGAHA
Maqaalkan waxaan ku xusayaa qayb tilmaam ah oo ka mid ah dhaqanka Soomaalida : waa cilmiga xiddigaha
iyo meereyaashooda. Inta aan u gudagalinna, horta waxaan boodhka ka rogi taariikhda cilmigan.
Ufiirsashada iyo darsidda xiddigaha
cirka waa arrin soo jireen ah oo
dhaqan raagay ah. Taa oo ay ku
kaceen ummadihii hore oo muddo
dheer ku soo hawlanaa, sida dadka
reer Ciraaq, Shiinaha iyo Masaaridii
hore ee Faraaciinta ahayd. Wixii ishu
qabato sida cadceedda, dayaxa,
meereyaalsha iyo wixii xiddigo ah ee
ay arki karayeenba aad bay ugu
fiirsadeen isla markaana ugu
kuurgaleen, haddii ay tahay shintiris
iyo haddii ay si kale u eegaanba, sida
kolba meesha cadceeddu joogto iyo
meesha ay ka dhacdo.
Cilmigaas xiddigaha aduunku aad
buu u yaqaanaa wuuna adeegsadaa,
gaal iyo islaanba. Haddaba dhaqanka
Soomaalida xiddigintu halkay kaga
jirtaa ?
Soomaalidii hore xiddigintu waxay u
ahayd halbowlaha nolashooda iyo
jiritaanka dadnimadooda. Waxay
ahaayeen dadka aduunka ugu horreeya
adeegsiga cilmiga xiddigaha intaan la
gaadhin ilbaxnimada cirka iyo
dhulkaba, waa waayadii hore ee
samada aqoonteedu ku koobnayd
wixii ishu qabato. Soomaalidu waxay
ka mid ahaayeen dadka aqoonta
fiican u leh arrimaha cirka.
Noloshooda oo dhan bay ku
maarayn jireen, hadday tahay labo
qof oo la isku guurinayo, xoolo
sumal lagu darayo, reer meel ka
guuraya oo meeel kale u min
doorsanaya, dagaal iyo nabad, intaba
way u adeegsan jireen. Wiilka ama
gadhdha dhalata waxaa loo eegi jirey
xiddiga, wax kaleba iska daaye,
dawada iyo xilliga qofka la dabiibayo
baa loo eegaayey.
Soomaali oo sidaa arrinkeedu yahay
bay dabayl qalbi-maal ama dad-maal la
yidhaahdo, oo afkaaro dimeed ku
salaysan, ka soo kacday waddammo
muslimiin ah. Ragga arrintaa u
ololaynaayey ama faafinaayey waxay ku
tilmaamayeen oo ku dhaleecaynaayeen

ciddii mabda’ooga mid ka duwan la
timaadda in ay yihiin jahal iyo dad ka
lumay dariiqii toosnaa, iyagoo aanan
hayn nas iyo wax daliil ah oo arrintaa la
xidhiidha.
Arrinka oo sidaa ah, badhtamihii
qarnigii hore ee labaatanaad ayaa nin
Soomaali ahi ka kacay isaga oo ka
dhiidhinaya. Wuxuu dabaqabtay
wixii uu qudh ku gaadhay oo buug
yar buu ka qoray. Inkaste oo aan
anigu weli arkin buuggaas isaga ah,
waxase iiga warramay wargaleen
buugga arkay oo akhriyay, waa Dr.
Cabdalle Cumar Mansuur oo igu
yidhi " Intaan ogahay cilmiga xiddiga

hortaba Muusa Galaal baa wax ka
qoray, Muqdishuuna ku qoray buug
yar oo uu odayada Soomaaliyeed ka
soo ururiyay".
Muddo labaatan sano ah dabadeed
waxaa Jabuuti ka soo shaacbaxay nin
Alle-dire ah oo hawshaa u guntaday,
u guuray, u gaajooday, buur iyo
banaanba u maray. Muddo labaatan
iyo sagaal sano ah ayuu baadhaayey,
wax weyn iyo horumar buu na ka
gaadhay. Wuxuu la yimid wax
xiddig-eegayaashii isaga ka horreeyay
ay na weli sheegin. Nasiibdarro, isaga
oo wixiisii si wanaagsan u soo gudbin
ayuu ninkii geeriyooday, wax
hagaagsanna ka ma hadhin. Waxase
keliya oo aan ku xussi walaalkay
Dirir Aadan Faarax giraanta waqtiga
ee uu unkay.

Waxa kale oo wax ka qoray xiddiga
nin la yidhaa Maxamuud Cusmaan
Jawaar oo buug waxbarasho ka qoray,
wuxuuna
ugu
magac
daray

“Barashada
adduunka”

fagaagga

sare

ee

(2007, Soomaaliya).
Ninkaas waxa ka danbeeyay isagana
nin dhallin yar oo xiddiga wax ka soo
ururshay, tartanna ku galay.
Buugga

aan

ugu

magac

daray
“Aayo-reerb - kab dhexeeye” ayaan
ku soo qaatay xiddigahq iyo falagga,

hase yeeshee guddidii buugga
falanqaynaysey baa ku talisay qaybta
xiddigaha in laga dhigo buug gooni
ah, tiina waa la go'aamiyay. Intaan
ogahay Soomaalida wax ka qortay
xiddigahu waa intaa.
Haddaba samanka maanta an
joognno dabaylo ayaa ka soo kacay
daafaha aduunka, dabaylahaas oo
kala ah : gaanna-maal, waxley,
qalbi-maal, khad-maal, caana-maal,
dhiig-maal, yowlac, Is-nac iyo
xuufley.
Dhulkeenna laba dabaylood baa soo
wajahday : waa qalbi-maal iyo is-nac,
labadaas bay na ka dhashaan xuufley
iyo dhiig-maal. Dabayshii qalbi-maal
ayaa waddankeenna ku habsatay.
Waa marka ninka madaxa ah la
caayo, ninka quman la caayo, odayga
wax sheegga ah ee dadka kala dhaba
la caayo ee xantu badato. Waa xilliga
la kala sooci waayo mudane iyo
marti, xumo iyo same, cidda wax
kamanaysi ama wax eedaynaysi waa
marka ay ka liidato cidda ay
eedaynayso ee waxba ayna ku
dhaamin oo mudacna ay daabi
karayn.
Aan u soo noqdo arrintan xiddiginta
oo si taxane ah u socon doonta,
haddii Alle idmo. Waxaan horta ba
soo qaadan labo qaybood oo ka mid
ah cilmiga xiddigaha, waa burjiga iyo
siddeed iyo labaatanka mansil ee
dayaxa. Burjigu waa maxay ? Muxuu
taraa ? In kaste oo aan qaybaha danbe
ee qoraalkayga ku soo qaadan doono
arrimaha ku saabsan burjiga iyo
xiddigaha qaybahooda badan oo
tafaqyatiran, bal halkan aan ku xuso
in kooban oo ka mid ah macnaha
baruujta.
(Kala soco cadadka kan xiga.)
Ibaraahim Axmad Cali
(Xeer Ciise ama Suufi )

Khamiis, 30 may 2013

Cadadka 1aad

Bogga 7

QORMADA WAXBARASHADA
BARO QORAALKA AFKAAGA HOOYO
Waxbarashadu waa waddada keliya ee loo maro aqoonta iyo cilmiga, taas oo aasaas iyo udubdhexaad ba u ah
higsashada iyo hirgelinta horumarka nololsha aadamaha. “ miyay simanyihiin? Ma sinna kuwa aqoonta leh iyo
kuwa aan lahayni” ayaa uu Rabi, Subxaanahu Wa Tacaalaa, ku leeyahay Qur’aanka dhexdiisa Isaga oo
weynaynaya dadka aqoonta iyo cilmiga leh. Sidaa darted barashada aqoontu waa mid innagu wada waajib ah.
Aqoon la’aani waa aqal madow,
oon ilays jirine
Agaraadam! weeyaan nimaan,
qorin afkiisiiye
Mid ajnabina ood kaama rogo,
agamsi mooyaane
Intaad erey macnihii dooni baad,
kani illowdaaye
Mar haddii afkaygii la qoray,
Dhinac kale haddii aan ka eegno,
igu ayaankay e
Waxa mudan in bulsho waliba siiso
ahmiyadda kowaad barashada afkeeda
hooyo, maxaa yeelay waa toobiyaha iyo
marinka ugu fudud ee uu qofku kaga
bogan karo aqoon taabbagal ah. Sida la
wada ogsoonyahayna qofku waxa uu
cilmiga ka qaataa ama ka fahmi karaa
hadba inta uu afkiisa ka yaqaan.

ku-barbaarinta ilmaha afkiisa hooyo
waxay u sahashaa barashada ahaantiisa Imikaan aqoontii run ahayd,
isla mar ahaantaasna waxa uu si yar oo
taabi oon heliye
fudud u ogaadaa lehaantiisa, ha ahaato Unugyada atoomkiyo waxaan,
xag dhaqan, caqiido, juqraafi iyo xag
baran ayoodhiine
taariikheed ba, oo dhammaantood ba Inta barataroon niyutaroon,
ah lagama maarmaan aan la hurin.
elektaroonkiisa
Haddaba barashada afka hooyo
ahmiyadda iyo saamaynta ay ku
leedahay ardayga wax baranaya waxa
innoo muujinaya ama innoo caddaynaya
suugaanleyda Soomaaliyeed oo in
badan ka hadashay aqoonta. Bal aan
soo qaadanno mid ka mid ah gabayada
ay ka tiriyeen :

Iyo malekuyuulada markaan,
maaddo ka abuuro
Ayaabaan u kici Maaris iyo,
mere oo idile
Mar haddii afkaygii la qoray,
igu ayaankaye
Haddaba sidaas awgeed ayaa waxa aan
ku eegaynaa laga bilaabo cadadkeenan
kowaad, hadduu Alle idmo, barnaamij

taxane ah oo aan ku baran doono qoridda
iyo akhriska far Soomaalida.
Si kasteba ha ahaatee waxa innagaga filan
akhrinta iyo qoraalka far Soomaalida lix
iyo labaatanka xaraf oo keliya marka laga
reebo hamsada (‘) waxayna u kala baxaan
labo qaybood oo kala ah : shibaneyaal iyo
shaqallo.
Shibaneyaasha, oo ah xuruufta aamusan,
waxa ay ka kooban yihiin kow iyo
labaatan xaraf, sida B, T, J, X, KH, D, R,
S, SH, DH, C, G, F, Q, K, L, M, N, W,
H, Y.
Shaqallada, oo ah iyaguna kuwa ka hadliya shibaneyaasha ama codka sameeya,
waxayna ka kooban yihiin shan xaraf oo u
sii kala baxa labo nooc oo la kala yidhaahdo shaqallada gaagaaban (A, E, I, O, U)
iyo shaqallada dhaadheer (AA, EE, II,
OO, UU).
(Kala soco cadadka kan xiga.)
Cabbaas Xasan Migil.

(Ka yimid bogga 5aad)

Dhayal kuma haboonee
Laga hadhi na maayee
Hoos yaanan loo dhigin
Afka hooyo waa hodon
Waa in heegan loo galo
Oo uu horumar gadhee
Hoos yaanan loo dhigin

Afka hooyo waa hodon
Ciddii haysan waydina
Waa ay hallowdaye
Hoos yaanan loo dhigin
Afka hooyo waa hodon
Habeenkiyo dharaarta ba
Higgaadiisa barashada

Waa in laysku hawloo
Wakhti loo hibeeyoo
Hanti loo baxshaayoo
Loo huro nafteenee
Hoos yaanan loo dhigin
Nimco Faarax

Khamiis, 30 may 2013

Bogga 8

DHAQAN

QORMADA SUUGAANTA
SUUGAANI WAA MAXAY ?
Cadadkeenan u horreeya ee wargeyska “Dhaqan” waxaanu ku soo qaadanaynaa labada qaybood ee ay u kala
baxdo suugaanta Soomaalidu : tix iyo tiraab. Taas oo aannu ka dhigayno irrid aanu ka galno suugaanta
soomaaliyeed ee hodanka ah. Waxa lagama-maarmaan ah in ay dadka u kala soocnaato weedhihii ka soo baxay
suugaan-maalayaasha Soomaaliyeed ee soo maray taariikhda soomaalida inta la ogyahay.
Marka hore waxaan ku bilaabaynaa
qeexidda tix iyo tiraab. Maxay tahay
tixdu ? Tixdu waa qayb hadalka ka
mid ah waxay na leedahay jaan ama
“rythme” iyo qaafiyad u gaar ah.
Jaantu waa miisaanka ay luuqdu u
dhacdo, suugaanyahannaduna waxay
u yaqaaniin “god”, qaafiyadduna waa
xarafka maansada laga tiriyo oo
meeris kaste soo gala hal ama laba
iyo saddex jeer ba. Haddaan si kale u
qeexno, tixi waa hadal kooban oo
xaraf ku socda, macno qoto dheerna
leh. Tixdu waxay u qaybsantaa laba
qaybood oo waaweyn oo kala ah :
suugaan iyo maahmaahyo. Suugaantu
waa maanso, maansaduna waxay ka
kooban tahay qaybo badan waxaa na
ka mid ah :
1.
2.
3.
4.
5.
6.

Gabay
7. Shirib
Geeraar 8. Guurow
Jiifto
9. Saar
Buraanbur 10. Salsal
Hees
11. Wilgo
Masafo

Halkaa waxa inoogu dhan qeexidii
tixda, imikana bal an eegno tiraabta.

Tiraabtu waa qayb hadalka ka mid
ah oo aan lahayn jaan ama “rythme”
iyo xaraf ay ku socoto, waxaana ka
mid ah hadalka baanisada iyo
murtida. Intaas waxaynu ku dhaafaynaa
qeexiddii tiraabta, waxaanan u
gudbaynaa irriddii koowaad ee aanu
ka gelaynay suugaanta soomaaliyeed.
Suugaantu waa qaybta ugu hodansan
afka soomaaliga, waa na sida uu
magaceedu ba sheegayo. Waa
suugaanta iyo iidaanka afka, waa na
wax kaste oo afka ka mid ah
dhihidooda, xasuustooda iyo
xiftintoodu ba sahlantahay, maxaa
yeelay waxay ku dhisantahay xaraf.
Bal aynu fiirinno tusaalahan :

Ra’yi xumo waxaa kuugu daran,
runi hadday joogto
Waa ruuxaan ku rabin kaana raba,
inaad u roonaato

- Xoololeydu waxay suugaan u
taaqaan doog iyo ugbaad .

“Meeshaasi waxay leedahay
suugaan oo waa meel ay xooluhu
doog ka heli karaan”, ayaa la

yidhaa.
- Suugaan waxa ay beeraleydu u
yaqaaniin bedarka marka la tumo
ee loo kala saaro buushi iyo budo.
- Dadka afka aadka u yaqaan ee
c i lm i g a lu qa d ah a iyo k u
hadalkooda ba bartay waxay
suugaan u yaqaaniin qaybta afka
soomaaliga ee jaan ama “rythme”
iyo qaafiyad ku dhisan ee murtida
iyo xikmada laga dhurto, waa na
macnaha dadka intooda badani u
yaqaaniin.
(Kala soco cadadka kan xiga)

W a x a y s u u g a a n tu l e e d a h a y
macneyaal badan oo ku tusaya
qiimaha ay u leedahay nolosha
bulshada Soomaaliyeed.
Macneyaashaa badan ee suugaantu
leedahay waxa ka mid ah :

Cumar Jaamac Cige

Warsame iyo maanta
Assalaama
calaykum,
Warsame! Nabad
ma la sheegay?

Wa calaykuma
salaam! Wax
dhibaato ah ma
maqalin, Wacays.

Haa, waaba kan
Wargeys cusub
baa la sheegayaaye, telefishanku ka
warkaa ma haysaa? hadlayo e , bal an

… waa warside bille Alxamdulillaah!
ah oo ku qoran afka Waa bishaaro
hooyo, ee ha
wanaagsan...
moogaan!

Tallaabo weyn
baa la qaaday,
runtii.

D ug si y ad a n a
dhowaan waa
lagu dhigi.!

dhegaysanno.

Xasan Cali

Cadadka 1aad

Khamiis, 30 may 2013

Bogga 9

WARARKA
SOCDAALKII MADAXWEYNAHA JAMHUURIYADDA EE LONDON
Taariikh u gaar ah baa ummad walba u taal oo maalmaa tilmaan u leh ! 7dii bishan May ee sannadka 2013ka
ayaa runtii noqon doonta maalin ummadda Soomaaliyeed ayna iloobi doonin, maalintaa oo uu ka dhacay
magaalada London shirkii labaad ee Dawladda Ingiriisku ay u qabato Soomaalida. Kulankaas waxa ay beesha
caalamku si cad ugu caddaysay in ay u soo jeesatay wax-ka-qabashada xaaladda dalka Soomaaliya, ka dib 22
sano oo la iska dhegatirayey.
Danayntaas adduunka waxa tilmaan u
ah deeq-bixiyeyaasha oo ku ballanqaaday
gargaar maaliyadeed oo dhan ilaa 200
oo malyuun oo lacagta Euroga ah,
maaliyaddaas oo lagu hirgelin doono
qorshe ay soo bandhigtay dawladda
soomaaliyeed ee uu hormuudka ka
yahay Madaxweyne Xasan Sheekh
Maxamuud. Qorshahaas oo guud ahaan
saameeya dib-u-dhiska dalka, waxa uu
ka kooban ilaa lix qodob oo ay ka mid
yihiin dib-u-dhiska hay’adihii dawladda,
xoojinta ciidamada qalabka sida, militari
iyo boolisba, si loo sugo amniga, iyo
la-dagaallanka
Al-Shabaab
iyo
budhcad-badeedka.

Soomaaliyeed iyo weliba ciddi hiil iyo
hoo ba la garabjoogtay ee uu ugu
horreeyo Madaxweyne Ismaaciil Cumar
Geelle oo ka mid ahaa madaxdii ka
qaybqaadatay shirkaas.

Sidaa daraadeed, shirkaasi waa guul u
soo hoyatay ummadda iyo dawladda

Ka sokow shirka Soomaalida,
Madaxweynaha Jamhuuriyadda Jabuuti

waxa uu magaalada London
kaga qaybgalay bandhig
(Forum) lagu dhiirigelinayey
shirkadaha caalamka si
ay
maalgashi ugu sameeyaan
Jabuuti. Bandhigaas waxa ka soo
qaybgalay Wasiirka dawladda
Ingiriiska u qaabilsan Afrika,
kaasi oo ku booriyay shirkadihii
halkaa isugu yimid, oo tiradoodu
ahayd 350, in ay maalgashadaan
Jabuuti oo uu ku tilmaamay dal
nabad ah, xeer leh oo uu ka jiro
kor-u-kac dhaqaale.

WASIIRKA ARRIMAHA DIINTA IYO DHAQANKA OO BOOQDAY
MUJAMACA RAXMA IYO MACHADKA SUCUUDIGA
Wasii rk a A rrimaha Isl aamk a,
Dhaqanka iyo Awqaafta, Aadan
Xassan Aadan, waxa uu maalintii
axaddii ee 19ka bisha May 2013ka
booqasho ku tagey Mujamaca Raxma
isaga oo uu wehelinayo Wasiirka
Waxbarashada Qaranka iyo
Tababbarrada Xirfadeed, Dr. Jaamac
Cilmi Cokiye, waxaana halkaa ku soo
dhaweeyey agaasimaha Mujamaca
R axm a, Mudane C ab duq an i
Al-Qurayshi.
Soo dhowayn ka dib wafdigii waxay u
gudbiyeen qolka shirarka ee Mujamacu
Raxma, waxaana ku hormaray hadalka
Mudane Al-Qurayshi oo erey soo
dhoweyn ah halkaa ka jeediyay.
Dabadeed waxa loo jaanqaaday
indha-indhaynta qaybaha uu ka

kooban yahay Mujamaca Raxma,
waxaana lagu soo gebagebeeyay
wajifurnaasho.
Isla maalinkaa, Wasiirka Arrimaha
Islaamka, dhaqanka iyo Awqaafta
waxa uu booqasho indha indhayn ah

ku
tegay Machadka
Sucuudiga ee ku yaalla
m agaala madaxda
Jabuuti, waxaana halkaa
ku soo dhaweeyey
Agaasimaha Machadka
oo ay hareero joogaan
hawlwadeennada
Macahadku. Soo dhowayn
diiran ka dib waxay u
kaceen dhinaca qolka
shirarka ee Machadka oo
wadahadallo ay ku
yeeshen, waxayna ka
wada sheekaysteen manhajka Diinta
ee lagu dhigto Machadka iyo
dhaqanka Jabuuti. Ka dib waxay
indha-indhayn ugu baxeen qaybaha
uu ka kooban yahay Machadku.

Bogga 10

Khamiis, 30 may 2013

DHAQAN

TAJOORRA IYO TALLAABO WEYN
Magaalada Tajoorra, oo ah magaalo tusaale u ah
taariikhdii hore iyo tan maantaba, waa meesha
xarunta u ah Suldaanadda Cafarta, isla markaana
waa xerada curadka, hoyga iyo hooyada Cafarta,
waana halka ay ka unkameen dhammaan
suldaanadaha
ka soo jeeda
tafiirtii
Xadhalmaaxis.
Arrinkaas
baa maanta
keenay in
taariikhda
dib loogu
noqdo oo
maanta la
xuso
caleemasaarkii xilka loogu dhiibay Suldaanka, xilligaas
oo maanta laga joogo muddo labaatan sano iyo
siddeed ah.

Agaasimaha Wargeyska :
Maxamad Xuseen Ducaale
Tifaftire Guud :
Cusmaan Buux Odowaa
Bahda Tifaftirka :
Maxamad Daahir Xasan
Idiris Siciid Migil
Abuubakar Fariid Buux
Cabdalla Xaaji Cusmaan
Ibraahim Axmad Cali
Cabbaas Xasan Migil
Cumar Jaamac Cige
Suge Xuseen Maydhane
Sargoynta dhigaalka :
Idiris Siciid Migil

Habeeenkii Jimce ee 13kii bishii Abriil 2013ka
ayaa la qabtay xaflad weyn, taas oo u ahayd
tusaale iyo tilmaam taariikhda weyn iyo
mudnaanta Suldaanka. Arrintaasi waxay indhaha
u furtay dhallin fara badan oo taariikhdooda ka
indho la’ayd, waxayna halkaa ku ogaadeen in
suldaankii u horreeyey oo la odhan jiray
Xadhalmaaxis lagu caleemasaaray qarnigii 12 aad
ama 13aad ee taariikhda milaadiga meesha la
yidhaah, tan iyo maalintaana la caleemasaaray
33 Suldaan.
1964kii Suldaan Xabiib Axmad baa la
caleemasaaray taladana wuxuu hayay ilaa 1984 kii.
Sannad dabadeedna, oo ahayd 1985kii, Suldaan
Cabdulqaadir Xumad baa xilka qabtay, Wasiir
na waxa u noqday Shixim Axmad. Waxa kale oo
isla waqtigaa la magacaabay labo urur xeereed
oo la kala yidhaah Batiina iyo Ceegikala oo ka
dhigan
ururkii
dhaqan
ilaalinta iyo
koruqaadkiisa. Dhallintii maalintaa xuska ka
soo qaybgashay waxay la kulmeen aqoon
farabadan oo ku salaysan taariikhdooda iyo
dhaqankooda. Dhallinta reer Tajoorra ee
xafladda soo qabanqaabisay ee isku soo
dubbaridday, dabadeedna soo bandhigtay, waxa
ay tuseen aragti fiican shacabka iyo dawladdaba.
Sidaan soo carrabdaarnay magaalada Tajoorra
waa xarun taariikheed, suldaanadda Cafartu na
waxay ku fadhidaa taariikh la xuso. Haddaba
boqortooyada Cafartu waxay dhaqan u leedahay
labo magac oo keliya : waa «Dardar» iyo
«Amoyte», magaca «Suldaan» isagu wuxuu ka
soo jeedaa afka Carabiga.

Sidaan kor ku soo sheegnay, Cafartu waxay
leedahay suldaanno taariikh dheer, kuwaas oo
kala ah : Suldaanka Tajoorra, Suldaanka Raxayta,
Suldaanka Cawsa, Suldaanka Goobacad, Suldaanka
Bidhu iyo Suldaanka Boori. Waxay kale oo ay
leeyihiin xeer fil weyn oo
raagaa ah, xeerkaa oo ka
kooban shan qaybood
oo kala ah :
- Xeerka Debne iyo
Weecima
- Xeerka Afkicek iyo
Maacaadi
- Xeerka Debellu iyo
Cali Xamadu
- Xeerka Ina Budhato
- Xeerka Burcili
Bishan May 2013ka waxa
booqasho ku yimid Jamhuuriyadda Jabuuti
Boqor Xanfadhe Cali Mirix oo ku degay hudheelka weyn ee Kempinski. Suldaanka waxa
anjadihiisa ugu jirtay in uu Jabuuti u sii dhaafo
magaalada Tajoorra, tegitaankaa oo uu sii
sheegay xilligii caleemasaarkiisa ee 2011 kii.
Suldaan Xanfadhe waxa 02/05/2013kii uu
booqday magaalada taariikhiga ah ee Tajoorra,
isaga oo socdaalkiisa ay ku wehelinayaan rag ku
caan ah Cafarta dhexdeeda iyo Geeskaba, waxaana ka mid ahaa Maxamad Daahiro, Maxamad
Awal iyo Xuseen Konte. Waxa kale oo Boqor
Xanfadhe la socday sagaal Wasiir iyo Ra’iisal
Wasaaraha Jabuuti, caaqillo, culumo, abwaanno,
taariikhyahanno iyo dadyawga xiiseeya dhaqanka.
Dadku miyi iyo magaalaba way ka yimaadeen.
Suldaanka halkaa waxa loogu soo dhoweeyay si
diiran, waayo waa arrin taariikhi ah oo weligeed
lama arkin Suldaan reer Cawsa ah oo yimaadda
Tajoorra, Suldaan Xanfadhe na waa kii u
horreeyey. Taa baa keentay in arrintani u noqoto
reer Tajoorra wax taariikhgal ah.
Arrintani waxay noo tilmaamaysaa ama aan ka
dareemaynaa saansaanyo iyo saadaal wanaagsan
oo ah in dadka reer Jabuuti, Cafar iyo
Soomaaliba, ay dhaqankoodii daryeelayaan oo ay
siigada ka jafayaan. Taa na waxa marag u ah
dhacdadii taariikhiga ahayd ee 2009 kii Saylac ka
dhacday ee lagu caleemasaaray Boqorka beesha
Ciise, Ugaas Mustafe Maxamad Ibraahim,
halkaa oo wax badan oo dhaqanka ka mid ah iyo
taariikhda lagu bartay. Muddo aan ka sii fogayn
na, oo ahayd 2011kii, waxaan aragnay
caleemasaarkii Suldaanka Cawsa oo ka dhacay
Ayshacayti, xafladdaas oo taariikh badan lagu
xusay iyo xeer duugoobay oo lumi lahaa.

10ô bagu

Khamiis, 30 Qado-dirri /Mai 2013

SUGEETI

Tagorrí Furdaay kaxxa
maaqattá

T

agorri furda Abuuy
Akaakayyu aydaadi
Furada. Qafar dardortik ayqiseynah raqta furda. Tagorri
Qafar Furdaadik inaytáh tan furda. Tagorri furda Caxalmaacís raddih reedak ukummoh raaqta Qadayli lakal. Tohuk gexaak Tagorri sultanak away yan DARDAARIH reedal
28 karmah ibaydobbah 18/04/2013 yemeete Gumqattih
bar kaxxa Qafayda kah tekke. Kay aydaaduu kee kay muxxo
kaxxam yessekexxen. Assakoxxak fula leemih qunxa maray
iggima kak luk sugeh baritto tekke.
Naharsi Dardaray Qadaylul reede Sultaan Caxal-maacis deqsite.
Waktik 12 to kee 13 to boolih karmah addak ten. Tokkeey takke
numuuy, numul ciggiilak reedan. Away yan Dardar kak 33 to Dardaar kinni Tagorri baddal reede. Dardortik.
Sultaan Cabib Acmad 1964ih Dardaareeh, 1984ih rabe. 1985uh kaak
banoytah suge: Sultaan Qabdulkaadir Cummad Dardaariseeniih,
ibak gibdi Qafayda kah tekkeh ten. kaa kee kay banoyta Shecem
Acmad inki saaku reedisen. Tokkeey takke 28 karama nanno. Tama
reedak Kassis qunxa marih caddol neh faxxiimak suge. Qusubuk
migaq kah yeceen Fiqmaami aydaaduh raaqise le. Tama Qafaydah
addal migaq kah yeceen namma fiqma Baati cinaa kee Qeege kala
kinnuk inkih Unkaq keenik inna. Tama reeda tekke saaku suge wee
qunxaaneytay aytih yoobeh suge tet kassiisih Ibaydobba tekkem

kaxxam yossokoote. Dibuk ken
hinnay gabuuutî doolat inkih edde
solte. Tama ibaydobbi missoyse
Fiqmal
Tagorri
Qunxaaneytay
yaaxigeenik kaxxa fooca luk raaqe
Qafar xaquuy, Doolat xaqul. Sinni
qaadak kaadu kaxxam meqe fooca
yuybullen.
Tagorri furda kaxxam bar nabah tan magaalaay, Tagorri Sultanat
kaadu kaxxam raagte sultanata. A‘kkeey Caxal-maacís raddi reeddi’yyem tan Sultanata. Tohuuk gexaak tet aydaadi kaxxam baari le.
A saaku Qafar ayyunti Amoytit kee Dardortî fanal mango abbobti
le. Sultaana iyyaanam Qarab afak net tabte qibnaytooy, Qafar luk
sugtem Daradar kee Amoyta.
1.
2.
3.
4.
5.
6.

Tagorri Daradar le.
Racayto Dardar le,
Goobaqad sultaan le.
Awsi Amoyta le.
Bixi Sultaan le.
Boori Sultaan le.

Madqa kaadu 5 madqa takke. Fiiruuk tu kak uguttem Tagorri Dardaara. Dardorti takkuuy, Madqooqi takku. Ukummo kak Weeqimak meqem baxa.(Qadaylu) Kah kinnim sinam inkih caxal-maacis raddiiy, caxal-maacis naharaak
Weeqimal reede.

Madqooqi :
1. Dabnek Weeqimih madqa
2. Afkiqek Maaqaadih madqa
3. Debelluk Qali- Camaddoh madqa
4. Buxxatô baxih madqa
5. Burqili madqa

Amoyta Canfaxe Qali Mirac Gabuutî magaala yemeete hotel Kampeskil oobe. Canfaxe Gabuuti isi makkoh yemeeteeh, Tagorri Furdal Dardar gufaanam makkot luk suge. 2011 Reede saaku Tagorri yamaatu waam warseh yen.
Tagorri gufak naharal Qafar baaxooxak mango’kke gufe Qafar Rakaakayat raqta baddoodik.
02/05/2013 Sultaan Canfaxe Qali Mirac, tagorri furdat kaxxa gufne abeeh, tagorri Dardar kaa arcibise. Tokkel
kaxxa qafayda kah tekkeeh, tagorri ummatta inkih kah solte. togorri namma gumqatah kaxxam qax meqe kassoyna gexse. Sultaan Canfaxe tagorrit abe gufne kaxxa aydaadu takke. Tohuuk gexaak Amoyta Canfaxe Qafar ummatah addal kaxxa aytî gexxo le Amoyta. Kah kinnim warsek kay reeda aydaaduk kaxxa fooca tuybulle
10/11/2011. Awsi Amoytitte kaxxa aydaadu le sultanat kinnim Qafar dibuk hinnay Afriikah gaysal tontoobbe.
Sultaan Canfaxe isi xagrat rata le labha luk yemeete. Cabib M Yayyo. Macammad Taahiro. Macammad Awwal.
Cuseen Konte. Tama labha kaadu Qafar ummatah addal kaxxa aytî gexxo le.
Amoyta Canfaxe Qali Mirac Tagorri elle gexe’kkel Doolat le Qaxak naharsi malaak Qabdulkaadir Kaamil naharat
kak anuk 9 malaak edde tengele. Tonnal seehada kulli ikkek edde tengele. Axcih Qaadâ Saqol edde sugte. Gabuuti , Cayyu, Dikili barriiy badak inkih edde yengelen.
Tokkel kaxxa kassoyna kah tekke. Qaadâ gad abaa kee Mizik gad aba rata luk edde sugte. Rata luk sugeet kee
Wakfi malaak Adan Casan Adan Kee kay Erga edde sugte. Tokkel Canfaxe ummat focal kaxxa yaabah yaabe.
A koona sanatih addal Gabuutih ayyuntak Qaadâ saqoltik mangom qax-meqe fooci yambulle. Le mari kaxxam
assakaxxuk. Qafar kee Qiisi caddol yaabek 2009 Ugaas Mustafah Reeday Zeelaqal takke nuble. Aydaadu kak Gabuuti xaylo mangom aaxaguk raqte. 2011 Awsi Amoyta Canfaxe Qali Mirac Reeda Aysaqiytal inkih edde sugne.
Qusubuk kaadu Tagorri Dardaarih Reedah Ibaydobbat rata luk sugne. Too waqdi a saakî Qunxaaneyta kinnuk ni
ayyunti a xaqam le Qaadoodi lem edde ceele wayta mari suge. Hinna’ mmay yablê gidah yassaxeere mari kaadu
sugeh. Toh nee taybullem Gabuutî xaylo isi qaada sarrah baye kaltu waytaama.

Macammad Yuusuf Gaddaaqay

1tô loowo

Khamiis, 30 Qado-dirri /Mai 2013

9tô bagu

Islaàm Diini

DIINIL FANAT YAN TÛ MABULU
Fanat yan tû mabul kak iyaanam,
diini ixxigat boolá le maraa kee diini
yagibdiise mara yaxxoome tû mabulu.
Yallih diini isinni kasah gacsa maraa
kee diinit kas edde cabba haa marih
tû mabul fanat yan tu^mabul maxiqsita, diinil fanat yan tû mabul kak
yaanam Yalli isi Kquraanal faylise tû
mabulu, Yallih Farmoyti Nabiy Mucammad gitih tû mabulu, seehada
inki waqlah addat diinih malayka
takkem gabbata marih tû mabul hinnaay, diinik garcit yan maray darre
edde cabe hinna, tohuk fanat yaniih
massah yan diinih tû mabulu.Kulli
imik caraamu iyyanam hinnaay,kulli
imik calaali iyyaanam hinnaay, massah yan diini.

QAALIMTUK FAXXIMTAM
YALLAK EDDE MEYSITAK DIINI SEEHADAH XABBACOOSAM FAXXIMTA:

1.Yalli isi naqoosah xabbacoysam
faxaah yagibdiisem faxewaam isi kquraanal warseeh, qaalimtuk faxximtam
seehada Yallak meysittam ken barisay

immay, diini xabbocoysaah seehada
diini yakcinisem kaak faxximta.
2.Akheerû zamaan seehada duma
diinih luk ten kacanuu kee agiirinna
alqo maliiy, diini keenil yigibdiiseenik akak boolaatelon, mango qulama
elle warissannal diini seehada xuwaw
luk barsaanaah warsaanam faxximtam
diggoysan.
3.Seehadayti diinil qandeluk nagay
taamitam faxek woh kaa kee kay
Rabbih fanah raqtaama, bar salaatah
soolak xiinam faxek, hinnay ayyaamat sidooca ayro soomam faxek …
woh kay dooriti, takkay immay annah tanim seehadal fardii kee waajibi
iyyam kaak mafaxximta.
Shekh : GURA CAMMADU SHECEM

CAJI KEE QUMRÁ ABAANAM
YALLIH XAQUL KAXXA MUXXÓ LE

Cajji kee Qumra abaanam Yallih xaqul mango galto kee naba caddo le, ahak gubal wohuk tu kassiisenno:
1 - Aba Hureyra xiqsita Sacaabiiti Yalli kay taama yakcanay iyyeh : Yallih Farmoyti racmat kee nagayna kay amol tanay
immay esserimeh, taamak maataama tayseeh muxxoh iyyaanamal ? iyyeh Yallih farmoyti, Yalla kee kay farmoytal taamineemi, iyyeenih tohuk lakal macaay ? iyyeh Yallih farmoyti : Yallih gitah jihaadah « gaaduh » gexxaama, tohuk lakal iyyeenih maca taysee ? iyyeh Yallih farmoyti meqe cajji « umaanek tu edde aneewayta cajji » Bukaari kee Muslim bathe
2 – Ni ina Qaa isha Yalli tet taama
yakcanay immay exceh itte : kee Yallih Farmoytaw jihaad muxxo le
taamah nablek jihaad abnoo itte ? «
kinnih immay jihaadak muxxoh taysem meqe caji iyye Yallih farmoyti »
Bukaari baahe cadiisi.
3 - Aba Hureyra Yalli kay taama
yakcanay iyyeh, Yallih Farmoyti
racmat kee nagayna kay amol tanay
immay axcih oobeh iyye, « cajji abeeh
uma yaabat yaabe weeh, isi Rabbih
amrik awqe wee sahdayti dambik ina
kaa xalte saakih innal raaqa tu luk
maraaqa » : Bukaari kee Muslim
bahte. 4 - Qaa isha Yalli tet taama
yakcanay immay itteh : Yallih Farmoytaw sayyol jihaad yanii ? exce
itte : « yeey iyye ; jihaaday qeb edde
anee sinni keenil yan, toh cajjii kee

qumra» : Acmad kee ibni Majah bathe, « qumraay aka qumra abtaamih faama cadiisik asli Bukaari kee Muslimil nat dambi cabti tan, kaadu meqe
tan.
innal abte cajjiy; meqe Jannatak sa
galto mali » Bukaari kee Muslim
bathe cadiisi.
6 - Qabdalla masquud baxi Yalli kay
taama yakcanay iyyeh : Yallih farmoyti racmat kee nagayna kay amol
tanay immay iyyeh: « Cajji kee
Qumra^ fan itta kattaysa iyye : ken
nammay tû dagnaa kee zambi
gutqaanahak, gira cadiid kee zahabaay lakqok umaane kah kaltannah.
Meqe innal abte cajjiy, meqe Jannatak sa galto mali » . Tirmizi baahe .
Shekh : CASAN IBRAHIM
MACAMMAKKE

5 - Aba Hureyra Yalli kay taama yakcanay iyyeh : Yallih farmoyti racmat kee
nagayna kay amol tanay immay, iyyeh :

8tôbagu

Khamiis, 30 Qado-dirri /Mai 2013

SUGEETI

LABHI KEE BOOLÁ
Mangoh ku duddi
Koh kuuxe waynan
Akat mayaarra
Num dude waamat
Mangom xageyyo
Eleele waytam
Geyteh bayissem
Cayi kee baxqe

A maybalaaLaqá tayyaaqe maro:

Gadda kak yaanam
Abbak koh raqtam
Salfah kot taysem
Gaadoh koo tacem

koo maadisakke
kuumih gid yakke
eleele waakke
turraq li yakke
baakerli k’abta
hangeyna k’abta
cisabli ko abta
meklak kol obta
arqoy taafitta
fiiqiy koo catta
xooquy kafsitta
sugtiy baysitta

gacak yot gacta
loqok bar dulta
fuluk qer hayta
saqat koo lowta

Catew kok taama
GacInnaan qaadat
Dacâ qarinnah
Qaysô malaala

alsâ safar le
af kak xibqit le
xagar gemey le
tuwaal sunkut le

Catek yab tobbek
Tikyah le marto
Macsenti xiinih
Carri qagaarah

niyâ dagiina
meqem xagiina
num qaawe sinna
baysam rabi’nna
osle maqaane
abto-maqaane
nasab neh cineeh
waytih liggayne

Labhik dagiina
Gabul kot haytam
Lem- bayse abtam
Num taani margay
Qafar baxiini
Num fayya haytam
Xoq orbisinnam
Nee celta taamah

Kattaat kee wagitto:Qusmaaan

num is duudaama
num anaakaraama
xoq orbisaama
yaysuh maclaama

Labhi kak yaanam
Aado kee cuggah
Xaa yakkuqeemih
Faxe kke yaafeh

Marô Saqal :
Macammad Cuseen Duqaale

Cuseen Cummad

Sekkaaaciseiyya:

- Qalwan Yayo Qalwan
- Qali Mucammad Amiin
- Qali qabdo Mucammada
- Mucammad Yuusuf Gaddaaqay
Agraá kee fanni:
Qali Qabdo Mucammad

tû raq net mango
xiina num dago
tuftuceh loogo
yi waday caggo

Tamah ceelalloy
Dabq’ afa keytah
Abtu-taaxagok
Biso-maxco kee

qangayti gacsa
moddin kok suusa
ardat koo asisa
xin koo waysiisa

Saqak calaali
Qangaytuy haytah
Loqo kallaciiy
Orbissek sarra

baatik mayawqa
iggima dabqa
kullim fokkaaqa
cararah luuqa
mallownay xica
dabaqnay xica

Isi adda igimi
Barteh nabyoh tam
Kasloyti maqlaw
Yaysi rasi ifuh
Yaadoy maabina
Ixxiga bagul

xalteh tenderre
korseh kurkurre
mala warwarre
baati’ qanburre

Yi fiqmal boola
Abtok tutaani
Migaq nek maaqoy
Maysoh kataynam

tamangay xica
matarray xica

Xiinik taama nek
Qaalamay yardet

QALI MUCAMMAD AMIIN

1tô loowo

Khamiis, 30 Qado-dirri /Mai 2013

7tôbagu

XAAGU
DIINII KEE SUGEETIIY WAKQFI MALAAK
MANGO MASSOYNAANIT GUFNE ABE
Tokkel diinii kee sugeetiiy wakqfi malaak tama
madab Gabuutih ayyuntah kaxxaam tu’xxiiq lem
warse. Tama aracal usuk isih kinni way duma elle
barteh suge, asaaku doolatak mango maasayyat
tan masu’uliin elle baritte arac kinniimit yaabe,
‘Al-maqahad’ barittoh arac saquudiyyah doolat
Gabuutih ayyuntih mayfaafah xisseeh massosse
madaabaay ayyuntah kaxxa bisoh maxco lem yuybulluye; eddeey qarab afih baritto taxoomeemil
Fanti axaw kee sittalluk abit dadlisaanamih fayxih diini
caagiida Kee sugeetiiy wakqfi malaak gifta ADAN
CASAN ADAN Arracmah madabat gufne abe warraye
Acaaday Qado-Dirrik(Mai)h alsak 19at yemeeteh. To’kkel kaah garayteeh kaa arcibissem Arracmah madabak tu
edde taade saqalah yan Qabdulkgani Al-kqurashi, namma
masu’ul sittin fanal sittalluk abit kee fanti axaw dadlisaanamal malseeniih sitta elle geenih. Diini caagiidaay
sugeet kee wakqfi malaak Arracmah madab kaxxa madabaay ayyuntah tu’xxiq le kinniim diggoysak baxxaqise.
Arracmah madabih saqal kaadu Gabuutih cokoomatah
kaxxa gadda gacsam warse. Diini caagiidah malaakay
kaadu Arracmah madabak mango aroocat gufne abe;
barittoh aroocaay, Arracmah daktaaraay, maaqooqa elle
bicsan aroocaa kee mango biiroorat boosite.
Tohuk lakat diini caagiidah malaak Saquudiyak Gabuutil
yan barittoh madabay ‘Almaqhad’ xiqsitat gufne abe.

kaxxa tu’xxiiq baahe axcuk yescesse. Diini caagiida
kee sugeetiiy wakqfi malaak tama Arracma kee Almaqhad’at gufne kah abem, diini baritto kee darsi
aban waqadi kay wazaarat aaxigak, fanti axaw luk
abaanam keenik faxximtam keenil diggoysâ gida
kinniih, tohul sitta geenim diggowte.

MISSILITTE
 Iimaan waanamak baxa waanam tayse !.
 Inkaqle nee abbah maaliiy nek sarra abba mali !.
 Saqal sinni ayyunati rooci sinni dagarih gide !

Ittem: macammad Canfaxre Illalat.
 Baab oggolek qale yaggile, cinek afak aben yaabih gide !

Ittem: Hadara’.
 Yab yaaxigi yaabal digira, yab yaagimil yab digira !
 Uguuxuh weenim koosah mageyaana !
 Gaala luk duude ween qibnaytiinoo kee birta’ luk

duude ween koosi bisol ma yaysa !
 Gaali raata kee takkusa akak beyen ikkeh gacsaana !
 Yab weelul makaliiy wadul mekeli !
 Qunxih aben baritto xaal aben oroh gide !
 Xiine cintam matana xiine kalaanam tani ikkah !
 Deelo mali akak deeliman dalka baaha !
 Bad gaddaliiy qaral akak gacaana hinnaay ,

bacoytaay qarak akak kataana hinna !
Lee buxah afà gactek, cutukbeyak aban xaagi maraaqa !

6tô bagu

Khamiis, 30 Qado-dirri /Mai 2013

SUGEETI

QAADÁ QAFARAK KIMAALIH AYDAADUUY
ASAAKÎ WADU !

Qaadá kak yaanam sugeetiy, num elle aseh
xiinaah; dacrah orbaah, digbah elle xalah qarsitaah, rabak- nuwway kee umaanek-maqaaneey,
kalah digrah elle doklita gexsit inkih kobxisak
mariiy marak elle baxsima astooti.
Toysa Qafár ayyunti marak fulih addá xeeriih
farakká le Qaadáy, raageeh mano daabisem
kaak taybulle luk raageh uxih le.
Qafar missilah(marai qaybih lem ,mari qaadah
le) itta, a missili nee yaybullem: qaadak sadi
qangara qaybi kinniimi.

Toh yaanam: qafar, qaadak waali gacte gexso qaybih table yaanama.
Ama qaada Qafar awki ungaw kee cankakkaabiyook qinbisak addat kak cataah, xagarat edde kaak
tanbeemih sabbatah baxsa le massakaxxa le intit tet
yable.
Ta qaada takkel anu amo kak makitu duudam
akke waytaamak amakkaquk, yab ayxeere wayuh
namma’ xxat kak yaabeyyo.

Qafar awki kay ina alaaqâ saaret kaa qIlaagisse ayro qinbise ankacsuk gexak isi afat ungaw qinbisa.
Af yaysittile saaku booxal adô llih dokla, afeytaa kee ibak-gabah inkih barta.
Tama dokla qafar garil kaxxam rata le yab kee assakat le digir le.
Tama dokla baxaabaxsa le afeytittee kee kaalaytaay, digir madqooqi leeh, amo gexak koona’ xxah
kurrunta : 1.Dokon dokla. 2.Dicil dokla. 3.yangalen dokla. 4.saqi saare. 5.kanniya (muziiki).

Tama doklal qafar haxxisse yaabay tura le edde daanisak, isi af kutbe maleh alfittê liggiditte elle sugusse.
Tahak dagal edde yaabe namma ximmo qafar ayyunti marat tanxuqsumeemik gasoh le namma bedu.

Qali macammad Amiin

1tô loowo

Khamiis, 30 Qado-dirri /Mai 2013

5tô bagu

YALLIH KQURAAN QAFAR AFAT
MAQNISAANAMIH TAAMA

Sheekh Acmad Yasiin (Yalli addonyak tayse Akheera
kaah yacaay) nahrisi addah kquraan kitaabih Tarjama
Qafar Afat heeh, qarab Afih waroorit tabna makaddama
fiiriseek lakal Yallih amri kaal yemeeti , takkay immay kay
abto qafar ayyuntah katayan gitay tu-elle aboonu duudan
ascossi tekke.

(Abte gaba rabtaah abto raqtah)

aben,too walalak (Yallih muxxoh) sittin geyil
yewqen, tokkel suuqudiyyah doolatak malik
Fahad fanteynay Kquuraan tarjamah madab
kinnil oggol ferma geyoonuh kaxxam maclen,
tokkel faxe taqabiiy aboonay immay, taqbneh
axce kalah faxan caddo maadak oggol ferma
geenih .

Liggidak 01/01/2009 Nek warrayte Qolma neh
tescesseh Cabte gitaak ugutak Saquudiyyal jaamiqat
baritta qunxaaneytit Kquraan qafar Afat
yaturjumeenimih mala Qafarak tu-taaxagoy sidiica
baaxok Cajjih temeetel xayyose, tokkel a mala
kaxxam assakaatuk naharsi daffeyna too waqdiik
abak kaxxa walal elle aben,too walalak (Yallih
muxxoh) sittin geyil yewqen, tokkel suuqudiyyah
doolatak mala kaxxam assakaatuk naharsi
daffeyna Too waqdiik abak kaxxa walal elle
Kquraan kitaabay maqna kak yaturjumeenimih dudda le tu taaxagoo kee
Qafar Afat fiirisa Qhalamih (Afar Pen) Mirocti sittalih gacak sideeca
baaxoy Qafar elle tanik faxxiima marah kukta abak maagoyna kah aben,
tokkel qhuraan maqnah tarjama qafar afay laatiin waroorit firsimat fiirisaanam kee faxxiima maraay maalu kah massoysak xayi waktit Yallih
quraanih maqana Qafar afat yaturjumeenmih mala sitta fan gacisen, too
mala abinat asiseeniih Qolomaa kee tutaaxago edde macalteh.Qfar afih
Dadalih Madabak saqolti xoggat kak anuk 30 makaddamah tarjamatak
gaba kaleeniih, asaaku amô gacasat kak yaniniih, ataama duudusaanamak
xer ikket mayanin.
QALI QABDO MUCAMMAD

4tô bagu

Khamiis, 30 Qado-dirri /Mai 2013

SUGEETI

MAAGOOWU
Waydalà bereysaqa
Babbeyna:
Goyti num gina waqadi, ummaan
numuh guné yacaye. Too guné ummaan numut qellitak sugta. Numuk
teeni isit tan guneey qellitak sugtet
isih rada waqadi, marik-teeni isit tan
gunet isih marada, aki mari edde
rade week Goyti marahaay tu yacaye
Immay,qadar guné akah yecaye
mari dumî marat yeneeh, awayî marat yanih. Awayî marak babbeyni
(yalli kaah racmatay)goyti qadar
guné akah yece marat suge.
Kay qadar dudda le qadaraay qadar
yaallem faxximtam inkih le . Babbeyni, dubuk qadar hinnaay ransâ
Amanô bagul, ayyuntaay isih
yaade mataarru sinni daguk suge .
Takkay immay, marikteeni
mataarri kulsa luk suge waqdi,
marikteeni mataarri qaku luk
sugem timixxige.
Aydaaduu kee egeswa (arch) gonan kee kusaq abta taaxago dumá
sugte mataarrittet luk sugte ayyuntittet loowimam geytimte.
Too kulsa le mataarritte kee qaku
le mataarritteh rankooka akak
temeetem, mango ayyuntitte sinni
mataarritte soolisseh, daabisse
waqdi, sinni migaq kee massamaqqa edde faxak soolisseeh
dadlisseeh daabisse. Tohuuk
gexak ken mataarri qaku le
mataarru akkuk maacisse. Aki
dago ayyuntitte sinni mataarrih
xisoh, ugut aben waqdi, seehadaytuu kee seehadaytiinô massakaxxaa kee konnabaa kee ciggiilak kay
massamaqqaa kee sarrimaaneh
soolisseeh daabisse. To’nnalaay,
mataarru akak iyyaanam dubuk aarre
waa maraay xiso le iyyaanam hinna.
Mataarri aarre waa maraay baaxô
bagih xiso kee seehadayti qawwaddii
kee misinkicah xiso leemi. Too
xisoosaay caggud kee cogdáa kee
kalah racta takke waqadi mataarri
kulsá le mataarru yakkem.
Tohuuk gexak, qafar mataarri xisoh
gexsoh ugut abte waqdi qafar-re

xisoosa xiikisse. Qafar-rek xisoosa
aakamuk qafar seehadayti manol
yenek yaalluwa massakaxxaa kee konnabaa kee massamaqqa edde tan xiso
arcisseeh madaqate. Keenik celem
rabek hawwensimewaâ gidah Waydalay galli taaxagol bereysaqah yani,
kassiit kee massakaxxaa kee konnabah kaah xisan.
Qafar missilah ittam : “Yallak kalihim rabtaah, waydalak kalihim
taareh”
Qafar ayyunti waydal elle xisa’nnih
yab awayih ibak wadir cabnu wayna
immay waydal akah xisaanam seehadaytu eddeey qafar seehadaytu. Qafar
waydal akah xissam seehadayti raa-

away akah xisaanam.
Too wadal akah xisan celeemah migaaqitteey akah rabeen imit axawah
tani, ciggiltam teeti :
1.Qeebit rabe numu
2.Xalaayal rabte barra
3.Bakaarah rabe numu
Wadal nableh nan waqdi arac kaak
wagitnek ummaan waydal celem akah
rabem warsa, tohuuy a elle ciggilta’nnaal tan :
1.Waydal daabah afat sugek : tama
waydalat yan celem naqaboytak
daaba yookomeh rabem waydal aracal yaaxigen.
2.Waydal maadul (cuduudul) sugek :
tama waydalat yan celem baaxô
kalaluh rabe num kinnim too
waydalih aracal yaaxigen.
3.Waydal guubul sugek : tama
waydalat yan celem guubul
kalaluh rabe num kinnim too
waydalal yaaxigen.
Waydal illalti qaral sugtek : tama
waydalat yan celem bakaarah rabe
num kinnim too waydalal yaaxigen.
Tama’nnalaay qafar ayyunt isi
adoytiit manoo kee rabal inkih

Abte gaba
rabtaah ,
gaba
abtem
raqtah
musiyya kinni waqdi, axcih qafar
seehadaytuuy celemi akak iyyeeniiy
(labboowu sayyoowu) akah rabeemik
gexak kassiit kee kaah yaaxigeeniih
kaah aban raamusiyyaay mano tanim
waaruwaa.
Num qafar baaxot yangayye waqdi
waydoolá manguk baxsa le aroocal
kaah sugta.Timixxigeemih, waydal
dumá akah xisak sugen mará uxih

assakaxxuk qafar mataarruuy awayi
taaxago bereysaqa kee beleelehoh
inkih table xiseenih sugen.
Mataarriiy isih is maaba, labha kaa
abe watek. Qafar missilah ittam :
“baxi abba ceelaamak abba qamal
lem meqe!”.

1tô loowo

Khamiis, 30 Qado-dirri /Mai 2013

3tô bagu

MATAARRU
Qafar ayyunti issi galab kee cugguduuk gexak kulsá le
mataaru (civilization) soolise ayyuntak ten. Qafar afih ixxigal “mataaru”oh migaaqa, axcih sinaamay duddá le xisoosal
dabaqtaay dadal leh aban migaaqaay “ mataarri” akak
abeynah raaqa.
Mataaro akak iyyaanam: sinaamay xiso sinniiy aarre wayta.
Taonnalaay mataarri, dacarsitto kee mataarol inkih saduh
taniimi. Kaadu sitta elle geyen maqnaak gexak mataarru akak
iyyaanam: manooy mango gurra lek seehadayti ixxigaagil
eleelaah, duudusaah, soolisah yan xisoosaay dabaq elle yassamaqqe. Tohuuk gexak mataarri axaw edde lem: xaaciytaay,
maaluuy, qawwaddiiy, mano kee diini.t.t….
Tama sitta elle geyen maqnaak gexak mataari magaaliyyo
celtaama. Seehadayti angagoyyaay, mango gurra le barrik
mangaalal muxxo luk raaqam timixxige tiya.
Mataarri marak teeni addal ugut aba waqadi ugut akak abam
too mari mano kee seehadaytu kee baanat leh yan akkal kee
mabuluuk gexak ugut abak yakke. Mataarri marak teenat
yemxowwek too marih loowo lem yakke. Kaadu kaa le mari
aki marak elle baxsimam yakke. To’nnaah kaadu ummaan
mataarri isi gurray elle baxsima le

Tohuuk gexak tama mataarritteey taturuk kay caddo
tabak raaqa. Mataarruk duddale
gufe waytet
maqnale maqna wagitnek, mataarri yaxxoomem:
ekkelwaay, mabul gititteey, cugdaay, siyaasâ massoynaaniiy, qidaddooy, askabaabaay, seehadaytiinoh
ixxigaagiiy, baan ixxigaagiiym kebbi ixxigaagi kee
mataarru le mari edde gexsitah yan agarraba.
Tama’kkel akah nable’nnah mataarro inkiimit
taadem hinnaay mangom yasgalle:
Meqeemiiy umaama, gitat raddeemiiy gitak
hoxxeemi, coocá leemiiy, waqinah taniimi, addá
leemi, farakka leemiiy ceya leemi, marak teenat edde
taadeemiiy, marak teenat edde aade waytaama, rakaakayk teenat edde taadeemiiy, rakaakayak teenat edde
aade waytaama, diini ekkelit axaw leemiiy, diini ekkelit axaw sinniimi.
Qafar missilah ittaamahaay: “ mari qaadah lem mari
qaybih le” itta. Toysaay taturuh cawalaanaah, massamaqqa gorrisitaanam meqeh immay weelô korsak
dacarisimaanam faxximta.
Mataarriiy isih is maxisa labha kaa xise waytek.
Wadirroowaanamahaay saami mawaana.
QALWAN YAYYO QALWAN

Baritto
Baritto inneeh edde cabnek, mangoomuk garcit raqna. Barittok addâ fakootut cullek mango booloola nawqe. Fanat hayya
heeh,baritto kak yaanam siinih ascassu waa. Num isi
inah baguk eweqqi iyyaamaay, coori kaak bukku iyyam
barittô mixxaguh yan. Niya kah heeh, barta baritto leh. Hinnay, garciik amo kak yawqe ixxiga leh. Faxe seehadaytuk
qimbo kulli waqdi xaltani. Usun fiiruk kaah yaceen baritto
elle yambeemil gita kaah tascasse. Dubuk xaltani kaah tacee
kas kee afkanak kalah, isi buxak afal edde yangoorowe marak
bartam kibu
takke. Awki elle dadlaamal, isi xaltanik sarra num able week,
kataysiisî luk digir aalle week,
ramadak yexxeerek, baritto kaah takkem boola le. Iggimâ
raaruuy, gexsit umaanee kee
dubuukiyi kaat boodam raq malim nek faxe num baditit kak
yanim hinna. Tahat koositoonuh, kulli baaxooxal, kulli mari
kah malseeh, gina kah geenih. Seehada inkih itta elle geyte
maloolik malak teyna barittô buxa kinni. Toh axcih, awki kas
elle baaha’kkel barittô daas kaa beyaanaah; qilmi takku, gexsit
takku, hinnay wohuk kalah isi bis le aadô luk digiru elle duuda’kke kinni. Barittô buxal bartam mangoomuh taagah, le
xaltani, awka kattattaah, kaa barsa marâ luk af taallem
faxximta. Nanu Qafar ayyuntak, barittoh caddol, ninni xaylot
abna kattat nabam boola nek le. Wohuk gexxaamah, baritto
tatruseeh, bisoh gaamiqat guddussem feeraril nek loowimta.
Eddeey edde, sayyô baritto wagittaam boola nek le. Awká,
eceyyâ riyneey, dabqi bicaa kee baqalah tet massoysaanamak

sarra, ixxiga kak iyyaanam teetih ma kuuxna. Kuuxne
nee tekkek, fanti barittok ellecabot makittek wadir,
tet qambaltam buxâ daffaynaa kee digib garrisi. Edde
nan warguuy, ayrook ayro gacak gaca, labhaa kee
sayyo inkih barte waytek, taqabi gidbaabinay ni amol
yanik nassaqem nek agidbeelem aydaadi nee yaybulle.
Cubbussu hayna waqdi, dadalte baaxooxa, tatre
namma boolih liggida, nanu away edde nan caxxat
sugte. Akket axcem faxam, usun abeenim salak abnay
iyyaanam hinna; ni qaadaay, ni abuk raqtii kee ni diinil qekitak,
usun loonumuk meqem meexak, ninni mano abnam
yoh tambulle. Faxe waqdi, gexsit kee qalla ittat le
ayyuntitte ittat tabissam mangoh. Baritto wagitak
kaadu, mari marak bartam tu takkeh; fayxi tenek.
Deflih aysuk raqtam, mariiy tu nek bartaah, tul nagay
tan ixxiga yaallem kinni, toh manô massamaqqa daabissa. Esserih nel tanim : m’annal timixxigem baritna?
m’annal naalle nagay tan ixxiga baritneemit? Iyyaanam
kinni. Timixxigem bartaanam gita edde lem qunxuk
abne barittoo kee qunxa marah nan waqdi luk sugne
fayxit axawah tan. Tohul, meqe kas kaah taaceeh,
usuk niyaataamal kaa waklissa xaltani l’awki, niya
edde lem baritak maacisa. Elle yambeemil,bartah yaniimiy, hangi kah yeceet, nagay tan ixxiga yaalle.
taaneh axce kal, qoofeh axce kal, barittoh macallay.

Shariif AyfaracMucammad

2tô bagu

Khamiis, 30 Qado-dirri /Mai 2013

SUGEETI

KALÁ KEE GUNE
Babbeyna:
Goyti num gina waqadi, ummaan numuh guné yacaye.
Too guné ummaan numut qellitak sugta. Numuk teeni
isit tan guneey qellitak sugtet isih rada waqadi, marikteeni isit tan gunet isih marada, aki mari edde rade
week Goyti marahaay tu yacaye Immay,qadar guné
akah yecaye mari dumî marat yeneeh, awayî marat
yanih. Awayî marak babbeyni(yalli kaah racmatay)goyti
qadar guné akah yece marat suge.
Kay qadar dudda le qadaraay qadar yaallem faxximtam
inkih le . Babbeyni, dubuk qadar hinnaay ransâ. tiyal
kaadu qaddik tan taama(sirge kee saytuna)abeh cabe.
Liggidak 2001 rabak duma. Qafar missilah ittam; ‘abte
gabá rabtaah, gaba abtem raqtah,,
Nabba Qaliy ni- xaleyná
Oafar xayloh makkabeyná
Nek fu’lle tacele kasleyna
Anu kay xaylok numk teyna
Lem elle kaltan babbeyna
Beedi elle hawsa gandeyna
Rabiiy qidli’yya qeebeyna

koosah sole giclo’beyna

Labhâ labhay rabtey tu akak aaxige waak raqne mangoh. Tohuuk gexak labhâ labhah kassit fiirisiyyi caddol abnaamat cabne.Sultaan Qali Mirac, babbeynay
Aysaqiital geytimak sugeh yoo gufâ farmo ruube iyyen. Babbeyni kaal cule waqdi Sultaan Qali mirac yusuuleh iyyen, Babbeyni koo’nna? kaak iyye iyyen. Too
waqadi ken fanat a ciggiila walal yekke:
Sultaan: Babbeyni ku migaaqanna?
Babbeyna: Yi migaq macamad muusa.
Sultaan: Hay babbeyna macah koh iyyeeni?
Babbeyna: Babbeyna kah ekkem qafar inkih edde tan
babbo immay qafarah gacsa’ kkae le num babbok edde
yawqe’ kke lem makkala.Woo garayk gamadal Babbeyni qadaray labha waytam kaa yaybulle Sultaanah
ruube;
Y’abtek yoh waris cabeyna
Filla makot luk bakitna
Koofan wagitak rabitna
Qanballam qikuuy garrisna
Yabbah dabaanay duqumay
Edde nan warguy diqimay
Yamatu wa’a warguy deeqima

Akke wayteemiy ayduma

NI AYYUNTA KEE NI TU TAAXAGO

Tutaxago dadalah kah macle wayte ayuntitiWidir-raq baacatak kaxxa gudél yan maray maqar sinni ramoosáh bagul
ticót anuk salala yakkem raq mali Tutaxago innah nan waqdi edde yabnam tu barteh yan maray barteemit isih dibuk
yantifiqeh isi ayyuntak xaagu sinni hinna takkay ikkah ni tu taxago ta saku xeflih edde geytimtam tama caxxa ta caalat
naamol yanim fan taqabi gidbaabinay ni amol yanik nassaaqem nek agidbeelem aydaadi nee yaybulle.Cubbussu hayna
waqdi, dadalte baaxooxa.Tatre namma boolih liggida, nanu away edde nan caxxat sugte.ken tutaxago abteh tan gicloo
ke macalak gexxamah dadle maray qilmi taturuh ayrô tattoobál tan cutuukáh bagul qilmi gorantóh agxeexá yagdubeh
geytima, ninni qaadaay, ni abuk raqtii kee ni diinil qekitak,usun loonumuk meqem meexak, ninni mano abnam yoh
tambulle.tuh nagay elle bictu duddam ni tutaxago isi ayuntitih dadalah macaltama Faxe waqdi, tutaxago isi ayyuntat
tabissam mangoh. Baritto wagitak kaadu kenik bartam tu takkeh; takkay immay umman yi nabsow iyya tuyaxigi isit
haam maliiy, isi xayloh aba giclo mali, isi ayyuntah xiqam kaadumali. Asaku ni tútaaxagó kulli num iSi ummatke baaxo
dadalah macalak suginnay ni ummuno bisô maxcóh amahak tayse caddot sugak tenem diggá le. A saaku dadalak yan
qaki faxe caddoluy yanay tú taaxagó gabah assagalle waytik yanim waagá mali a saaku wohul assacokki tú taaxagó inkih
yabbixe’kkal is addáak tabbixe num mali. Tanim tohuuy, ni tútaaxagóy sin fardi sin qambaalaah, abtaanam siinih raqta.
JAMAL ACMAD DINI

Diini caagidaa kee
sugeetiiy wakqfi

SUGEETI
« Kulli baaxo isi sugeet kee qaada le »
Diini caagidaa kee sugeetiiy wakqfi wazaaratak tawqe maybalaalaqá
1tô loowo

1

AAXAG KEE KALÁ

3

9

ISLAM DIINI

8

QADARA

7

- WAZAARAT XAAGU

6

QAFAR QAADÁ

5

KQURAAN TARJAMATA

4

MAAGOOWU
(MUJTAMAQ A)

Khamiis, 30 Qado-dirri /Mai 2013

AAXAG KEE KALÁ

Téléphone : (+ 253) 21 32 54 61
Télécopie : (+253) 21 35 95 35
P. O. Box : 102 Djabouti
Website : www.mambw.dj
Email : mambwinfo@gmail.com

A loowoh addal
tanim:

2

- KALÁ KEE GUNE
- NI AYYUNTA KEE
- MATAARRU
- BARITTó

10

TAGORRI FURDA

QAFAR-RE AKAK IYYAANAM MACAAY?
Qafar aaxagá :
Qafar ayyunti aki ayyuntittek Kaxxih, Issi
manoh maysaasah,mataarru xisaamat yemeete
Waqadi, mataarri xisoh issi date Kee malá akah
abe. Too date kee malák ugut 3 makaadooy raq
Sinniiy, ummaan wargu illih (aqusbuk) gexsittu dudda akah Daabise. Too 3 makaado
(kassiisak) ciggiltam teeti:
1. Nakkay iyyaanamak ten,
2. Naddaray iyyaanamak ten,
3. Nandarray iyyaanamak ten.
Nakkay iyyen waqadi, yakkoonuh qafar-re
(qafar lem) akak iyyeenim xisen. Qafar-reey
2 ikkeh kurrumta; tohuuy :
 Qafar-rek garwáa kee maganwá,
 Qafar-rek gexso.
Qafar-rek gexso, mango gititte le gexsooy
6 ikkeh kurrumta :
Madqaay. Xintooy. Fliqimaay .Aaxagaay.
Qidaddooy .Diini
Tama 6 (liceeeyik) away (a ixximal) a maxcol
edde yabnu waynam qafar aaxagá.
Amanol, ayyuntaay isit yaade aaxag (culture)
aalle waa mayana.
Takkay immay, too aaxagwa kulsá lem kee qaku
leemih tan.Too kulsá kee qaki elle yamixxigem
edde yaabaanah yanin af kee loonuh yanin caggudih (valeur)
Ligdo kee libdoh caddabna akki’nnaanih gidet
axawah raaqa.
Faxeemih, faxeennal, faxe aaxagat coocá le ikke
ane mawayta. Too cooci mangih, ekkelwat ragid
aalli, cuggaanek tabi, kaadu caggud cabi yakkeenimik yaabuke cooca.
Qafar aaxagá (culture) :
Qafar afih afkanih caddo kee qangoor maqnah
caddol ‘aaxag’ qangará kee qafar afih ixxigal,
amri abini abinitttek oslih raaqaamih taagah
‘aaxag’ qangarak afkan wagitnek a elle ciggiila
innal yan :
yakke
amri abina .aaxige :
:
iiXig
abina .eexege : yekke abina .aaxaga : receyná

Qangoor maqnah caddol, aaxagák maqna
farangi afat ‘culture’ kee “connaissance” ih
tamaate.

Ixxigah tu-gactek ixxigá ‘science’ takkeeh, mixxig ‘scientiste’ yakkeh. Mixxig akah iyyaanam
hoxá akkekal maraqtá net elle celta’nnal. Qafar
aaxag akak iyyaanam, qafar num kaat maroh
tanih tan manok dumá geyeeh, away kaadu
uxih geyah yan aaxaga. Axcih inki kabuuk wagitnek, usuk manô lih duma elle gexsite’nna
kee away kaadu elle gexsita’nnih aaxaga. Eddeey tu xiqtam kee waytam, tu kaltam kee kale
waytam teetik edde yaaxige aaxagaay, raawaak
raawal, duma tabeeh, away kaadu uxih tabaah,
decroh mano tanim tabtuwayta qaadá kee saluk xissiima.
Qafar aaxagih weelo (identité culturelle) :
Qafar afih ixxigal ‘weelo’ num numuk elle
baxsimaamal tascasse qangará. Qafar num kee
qafar akke waa num inki weelo mali. Axcihiiy,
qafaraay, soomaaliiy, qarabaay, cabshak mariiy
isi weelo le. To’nnah kaadu mariiy isi aaxagaay
isi aydaade elle le’kkel, ummaan aaxag kaadu
isi weelooy isi ayaade le. Tohuuk gexak qafar
ayyuntih aaxagih weelo, qafar-re gexsoh gititteey 6 (liceey) takkek tiik-teenaay muxxo leh
raaqa.
Qalwaan Yayyo Qalwaan


Dhaqan-Sugeeti1.pdf - page 1/20
 
Dhaqan-Sugeeti1.pdf - page 2/20
Dhaqan-Sugeeti1.pdf - page 3/20
Dhaqan-Sugeeti1.pdf - page 4/20
Dhaqan-Sugeeti1.pdf - page 5/20
Dhaqan-Sugeeti1.pdf - page 6/20
 




Télécharger le fichier (PDF)


Dhaqan-Sugeeti1.pdf (PDF, 3.1 Mo)

Télécharger
Formats alternatifs: ZIP



Documents similaires


yafyinti no19
yafyinti n13 du 28 septembre finald
yafyinti no6 30 nov 2013
dhaqan sugeeti1
yafyinti n15 2
yaf yinti n 9 et 10