TEERE JANGAL SA DIINE CI WOLOF Allaaji Jibi Séy .pdf



Nom original: TEERE JANGAL SA DIINE CI WOLOF - Allaaji Jibi Séy.pdf

Ce document au format PDF 1.5 a été généré par Adobe InDesign CS6 (Windows) / Adobe PDF Library 10.0.1, et a été envoyé sur fichier-pdf.fr le 17/04/2014 à 15:31, depuis l'adresse IP 41.82.x.x. La présente page de téléchargement du fichier a été vue 9774 fois.
Taille du document: 2.1 Mo (148 pages).
Confidentialité: fichier public




Télécharger le fichier (PDF)










Aperçu du document


Page Facebook Daarayi.com - www.daarayi.com - Aji dajale ji : Allaaji Jibi Séy
Jàngal sa diine ci wolof - Téere bu làmboo njariñ yu bari ci Lislaam

1

Page Facebook Daarayi.com - www.daarayi.com - Aji dajale ji : Allaaji Jibi Séy
Jàngal sa diine ci wolof - Téere bu làmboo njariñ yu bari ci Lislaam

2

Page Facebook Daarayi.com - www.daarayi.com - Aji dajale ji : Allaaji Jibi Séy
Jàngal sa diine ci wolof - Téere bu làmboo njariñ yu bari ci Lislaam

3

Page Facebook Daarayi.com - www.daarayi.com - Aji dajale ji : Allaaji Jibi Séy
Jàngal sa diine ci wolof - Téere bu làmboo njariñ yu bari ci Lislaam

Noo ngi dagaan ci képp ku
jot ci téere bi nga jottali ko
sa mbokkum jullit ba mu
man koo jariñoo.
Yal nanu ci bokk dajeek
ngërëmul sunu Boroom.
Page facebook Daarayi.com

4

Page Facebook Daarayi.com - www.daarayi.com - Aji dajale ji : Allaaji Jibi Séy
Jàngal sa diine ci wolof - Téere bu làmboo njariñ yu bari ci Lislaam

A G J I I TA L

(P r é fac e)

Assalaamu alaykum mbokku juliit yi
Téeree ngi nii boo xam ni deesu naatable darraam ci wàll yépp, biiram ak
biteem lépp daa tënku ci diine lislaam te yit aji dajale ji bind ko ci làkk wi askan
wi di gën a jëfandikoo muy wolof, loo lu da fay yombal gëstu gi, di na tax it nu
xam bu baax sunuy farata ak sunuy sunna, xam it lépp lu nuy bëgg a jëf lan
mooy àtteem ci lislaam.
Làmboo na jàngale yu bari bàyyeekoo ci téere naar yi nu gën a fonk ci réew
mi di léen jàng ci daara yi, dalee ci Risaala, Matn ibn Achiir ak Laxdariyu, ba
tay am na ci biir lu bàyyeekoo ci Jawharu nafiis, Majmahu Nuurayni, Tazawudu sixaar ak Quratul Ayni.
Bu dee lu jëm ci wàllu tasawuuf indi na ci ay leeral yu am solo yu mën a
gindi képp kuy gëstu walla nga aju ci ab tariixa.
Téere bi tam yewenal na jëm ci luy tax a xam diine ji ci lu dul benn coono
ndax da nga koy jàng di xamal sa bopp te bu doon lu ñu bind ci arab fàwwu nga
aajewoo ku la ko tekkil, gis it ku la mën a toppal téere yii yépp di la ko jàngal
benn ginnaaw benn jafe na, am seen njëg ñoom ñépp ba mën koo fàggu ba tay
di na am ñu mu dul jàppandi ci ñoom.
Di na jariñ mag ak ndaw, góor ak jigéen, ku sori ak kuy soog a tàmbalee jàng
ndax li ñu faram fàccee ci biir ci lu ab jullit war a xam bari na lool ba képp ku ko
ci yër di nga ci gis loo mën a jariñoo.
Aji dajale ko, sunu mbokku taalibe la di sunu rakk, xam xam ak njub ñoo ko
mos di yitteel ak jariñ mbokku jullit yi. Téere bii lu mu yàgg a nisër la, jublu wu
ci darra lu dul laabiire.
Yal na sunu Boroom gërëm ligéey bi te yombalal nu jëfee gi.
Seydinaa Suleymaan SEEN

Gëstukat ci Lislaam
Jëwriñ ci Daara Maslakul Hudaa (Sóobuwaayu Njub)

5

Page Facebook Daarayi.com - www.daarayi.com - Aji dajale ji : Allaaji Jibi Séy
Jàngal sa diine ci wolof - Téere bu làmboo njariñ yu bari ci Lislaam

Li nekk ci xët yi
Ag Jiital

7

Nees di jàngee bindiinu wolof ci arafi latin

10

Ubbiteg téere bi 15
Wuuteg li ñu sib ci sariyaa ak li ñu sib ci ngér

16

Cosaanal Fiq

17

Tawasul 19
Ndogal 21
Tënku Tazawudu Sixaar 21
Xeetu sobe yi am 33
Ndox mi laab 34
Dindig sobe 35
Ngëneel i njàpp 35
Ni ñuy dabaatalee njuumte ci njàpp

36

Yi ku amul njàpp sañul

37

Yiy toj njàpp

37

Masaa ñaar i sang (botte)

38

Ngëneel i cangaay 39
Ngëneel i tiim

40

Ni ñuy tiimee

41

Nodd ak liqaam

41

Ngëneel i julli 43
Saart i julli 44
Jullig aji tawat

45

Jullig tukki

46

Nees di fayee boru julli 46
Xabla salaam ak Bahda salaam

47

Nan la ñuy jullee 56
6

Page Facebook Daarayi.com - www.daarayi.com - Aji dajale ji : Allaaji Jibi Séy
Jàngal sa diine ci wolof - Téere bu làmboo njariñ yu bari ci Lislaam

àttey jiite ak ka ñuy jiite

61

Jullig Jumaa

63

Salaatul Xawfi (Jullig ragal)

65

Jullig ñaar i iid yi (Korite ak Tabaski)

66

Salaatul Xusuufi (Jullig Muur)

67

Salaatul Istisqaa’i (Jullig mbaaw)

68

Mbërëg ak i àtteem

68

Dereetu wësin 69
Li ñuy defal gone guy soog a juddu

70

Li ñuy defal ku faatu dikk ci moom, nees koy sangee ak suul ga

71

Jullee néew ak ni ñu koy ñaanalee

75

Ñaan, jullee ak sang gone

78

Koor

79

Ihtikaaf

83

Asaka wurus, xaalis, mbay ak jur

85

Muurum Koor

88

Aj ak Umra

89

Bunt ci ab tabaski ak rendi

95

Takk sëy ak fasem fay

98

Idda, dund ak laablu

108

àttey jote diggënte góor ak jigéen te waruloon seen diggënte

112

àttey dereet yi ak gétën yi

113

Fitra, xaraf, wat karaw, koddaay ak suturaal awra

123

Mbiru jënd ak jaay

127

Tegginu lekk ak naan 136
Bunt ci nuyyóo, diisóo, jàng Alquraan ak sikkar

137

Sujjóodu Alquraan yi

139

Tasawuuf 141

7

Page Facebook Daarayi.com - www.daarayi.com - Aji dajale ji : Allaaji Jibi Séy
Jàngal sa diine ci wolof - Téere bu làmboo njariñ yu bari ci Lislaam

Bismillaahi Raxmaani Raxiim
Allaahumma salli alaa Sayidinaa Muxammadin wa sallim
Lii lu nu jiitël ci téere bi la ngir mu doon ag jàppandal ci ñi miinul bindiinu
Wolof wii nu bindee téere bi.

NEES DI Jàngee bindiinu wolof ci arafi latin
Daanaka araf yi ngay faral di jëfandikoo booy bind ci faraase yépp, booy
bind wolof ci latin it ñoom ñépp ngay soxla waaye di na ci am yoo xam ni na
ñu koy jàngee ci faraase du bokk ak ni ñu koy jàngee ci wolof niki «c», «j»,
«q», «u», «x», «y», di na ñu ko leeral léegi bu soobee sunu Boroom.
Am na yit yeneen araf yu yees yooy gis ci mbindum wolof te faraase du
koy faral di jëfandikoo niki «ñ» - «ó» - «ŋ»
Am na yit yu faraase di jëfandikoo waaye deesu ko gis mukku ci mbindum
wolof niki «h» - «v» - «z».
A ba ja da wolof
a - à - aa - b - bb - c - cc - d - dd- e - ee- é - ée - ë - ëe - f- g - gg - i - ii - j jj- k - kk - l - ll- m - mm - mb - n - nn - nc - nd - ng - nj - nk - nq - nt - ñ - ññ
- η - ηη - o - oo - ó - óo - p - pp - q - r- rr - s - t - tt - u - uu - w - ww - x - y - yy.
Da nuy njëkk a leeral yi faraase di tuddee «Voyelles»
1- arafu «a» - «à» - «aa»
ñett i mbindin lay am ci mbindum wolof mooy «a» kese niki boo doon
bind turu Amdi walla Sali mbaa Astu.
Soo gisee ñu tegale ñaar i «a» nii «aa», xamal ni da nga koy ñoddi niki
«aar» di tekki ci faraase protèger walla «xaar» di tekki ci faraase attendre...
Soo gisee ñu tegal ko aw rëdd ca kawam nii «à» xamal ni araf wa muy
dendal du doon ab voyelle te da nga koy ñoddi moom «à» boo bu boo koy
jàng niki boo doon bind sàmm (élever), jàmm (paix), làmb (lutte), kàmb
(trou), àll (forêt).
8

Page Facebook Daarayi.com - www.daarayi.com - Aji dajale ji : Allaaji Jibi Séy
Jàngal sa diine ci wolof - Téere bu làmboo njariñ yu bari ci Lislaam

2- arafu «e» - «é» - «ë» - «ee» - «ée» - «ëë»
araf wu ñu ciy jëfandikoo la lool te mu bari ay mbindin yu bokkul :
«e» yaa ngi koy jëfandikoo niki boo doon bind «é» ci faraase, nii la ñuy
bindee baat yii : xare (combat), xale (jeune), diine (religion), sell (sain), lem
(miel), benn (un), du jar nga ciy def «accent» booy bind wolof.
«é» yaa ngi koy jëfandikoo boo doon bind lu mel ni wér (être en bonne
santé), mbégte (joie), jéll (chute), jéppi (dégouter), di nga seetlu ni bu
àndeek «accent» bi boo koy jàng da fay xaw a dëgër tuuti.
«ë» moom mooy tollook «e» ci faraase niki boo doon bind le feu (taal bi)
ci wolof lë fë nii lay mel moo tax «ë» foo ko gis jàppeekoo «e» ci faraase :
ngëm (croyance), gëlëm (étourdi), jëf (action), sëriñ (marabout)...
«ee» foo gis ñu dendale ñaar i «e» xamal ni da nga koy ñoddi niki boo
doon bind è ci faraase : leer (lumière), mbëggeel (amour), meew (lait), seet
(chercher), beneen xeex (un autre combat), seex (jumeau)
«ée» foo ko gis xamal ni da nga koy ñoddi te dëgërël njàng mi niki boo
doon bind géej (mer), giléem (chameau), féetewoo ( s’approprier)...
«ëe» moom it daa meloon ni nga bind «ë» bii te ñoddi ko boo koy jàng
niki nga doon bind loo lu faraase di wax «beurre» da fay doon ci wolof
«bëer», boo bindee «bëer» ci mbindum wolof turu jën la.
3- arafu «i» - «ii»
Ni ñu koy jàngee ci faraase, loo lu lay tollool ci mbindum wolof niki imaam
(imam), julli (prier), weddi (protester), fit (courage).
Boo ko bëggee ñoddi ci nga ciy tegale ñaar muy «ii» niki ci fiir (jaloux),
biir (ventre), miin (habitué), xiif (faim).
4- arafu «o» - «ó» - «oo» - «óo»
Moom it li muy joxe ci faraase lay tollool ci wolof niki boo doon bind xol
(coeur), bor (dette), su àndeek «accent» bi da nga koy dëgërël as tuut niki
boo doon bind jóg (se lever).
Bu ñu dendaalee ñaar i «o» nii «oo» boo koy jàng da nga koy ñoddi niki
booy bind sooroor (minaret), mbooloo (groupe).
9

Page Facebook Daarayi.com - www.daarayi.com - Aji dajale ji : Allaaji Jibi Séy
Jàngal sa diine ci wolof - Téere bu làmboo njariñ yu bari ci Lislaam

Su fekkee «o» bi jiitu daa am accent nii «óo» boo koy jàng da fay gën a
dëgër niki boo doon bind lu mel ni wóor (sûr) wuute lool ak woor (jeûner),
góor (homme), jubóole (réconcilier), nuyyóo (saluer).
5- «u» - «uu»

Moom it ñaar i mbindiin yii lay am, «u» da fay tollook «ou» ci faraase niki
boo doon bind ubbi (ouvrir), julli (prier), njub (droiture), seetlu (observer).
Bu ci ñaar àndee nii «uu» boo koy jàng da nga koy ñoddi niki buur (roi),
juum (se tromper), suuf (terre), puur (boulangerie).
Su ko defee ñu jublu ci li faraase di tuddee «Consonnes»
Benn mu tàmbali baat bi niki turu ku tuddu «Paap Njaay» nga xam ci
Faraase Pape Ndiaye nii la ñu koy bindee.
Bu nekkee ci digg baat bi niki nga doon bind dimbëli (aider) walla jébbëlu
(faire acte d’allégeance), benn mu ànd moom kenn niki ci baatu dimbëli walla mu taqook moroomam niki ci baatu jébbëlu, su àndeek moroomam nii
boo koy jàng di nga yëgaale tegaloo gi bu baax xoolal baatu jubadi (injuste)
ak baatu jubbënti (ajuster).
Bu nekkee ci jeexitalu baat bi, benn mën naa ànd moom kese niki baatu
xalaat (penser) walla mu taqook moroomam niki ci baatu bett (surprendre),
fii tam di ngay yëg bu baax tegaloo gi xoolal baatu mat (complet) ak matt
(bout de bois) ak màtt (mordre).
Araf yii, ni ñu léen di jàngee ci faraase ak ci mbindum wolof ñoo yem.
«b» : baay (père), jubóole (réconcillier), rëbb (chasse)
«d» : dee (mort), juddu (naître), sedd (frais)
«f» : fanaan (passer la nuit), jëfin (manière de faire), xaraf (circoncision)
«g» : «gë» rekk la ñu koy jàngee niki gëm (croire), segg (trier), bég (joyeux)
«k» : kaay (viens), mokkal (parchoeuriser), lekk (manger)
«l» : laab (purification), abal (prêter), sell (sain)
«m» : musóoru (porter un foulard), jéemal (essaies), sàmm (élever)
«n» : nammeel (volonté), keneen (autre), benn (un)
10

Page Facebook Daarayi.com - www.daarayi.com - Aji dajale ji : Allaaji Jibi Séy
Jàngal sa diine ci wolof - Téere bu làmboo njariñ yu bari ci Lislaam

«p» : paa (vieux), jàppalante (s’entraider), bépp (chaque)
«r» : raam (ramper), faral (supporter), defar (réparer)
«s» : soppeeku (changer), musël (protèger), muus (chat)

«t» : tedd (majestueux), fàttaliku (se souvenir), létt (tresser)
«w» : waaw (oui), yeewu (se réveiller), yeew (attacher), yewwi (détacher)
«y» : yegg (arriver), nuyyu (saluer), bay (cultiver)
Araf yii, ni ñu léen di jàngee ci mbindum wolof wuute na ak ci faraase
«c» : ceeb (riz) waaye kenn du bind thièbe, caabi (clé), cafka (goût)
«j» : julli (prier) waaye kenn du bind diouli, jaay (vendre), jëf (agir)
«q» : taqal (salir) jege na «k» waaye am na ñu ag wuute wu ràññeeku,
boo bindoon takkal (attacher) leneen lay doon, ba tay boo bindoon jàq giy
firi tiit bokkul ak jàkk di firi aw xoolin wu àndul ak xef, tanqal (tympaniser),
doq (nuque), suqali (développer), mboq (maïs), wuute na ak mbokk (famille)
«x» moom ngay jëfandikoo boo doon bind Xaadim waaye kenn du bind
Khadim niki bu doon faraase, xaalis (argent), xaraam (illicite), jeexal (finir)
«y» bu dee ci faraase di na ñu ko jàngee «i», bu dee ci mbindum wolof
yë rekk la ñu koy jàngee niki boo doon bind yaay (maman) bàyyi (laisser).
Araf yii «ñ» - «ó» - «ŋ» di nga léen di fekk ci mbindum wolof waaye amul
ci faraase.
«ñ» moom ngay jëfandikoo niki boo doon bind li faraase di bindee nii
«Serigne», bu dee ci wolof nii lay doon «Sëriñ», niébé ci faraase nii la ñu koy
bindee ci wolof «ñebbe», ñee (envier), waññi (compter), wàññi (diminuer),
bañ (refuser), ñàmbi (manioc)...
«ó» bii leeral na nu ko ci ginnaaw.
«ŋ» moom ngay jëfandikoo boo doon bind lu mel ni ŋàññ (saboter),
diiŋatkat (dénigreur), ŋëb (prendre, attraper), doŋŋ (seulement).

11

Page Facebook Daarayi.com - www.daarayi.com - Aji dajale ji : Allaaji Jibi Séy
Jàngal sa diine ci wolof - Téere bu làmboo njariñ yu bari ci Lislaam

Lu aju ci mbindum wolof
1. Jàppal lii
«à» warul a wéet mukk, fàwwu mu am araf wu ko féete wàllu ndeyjoor
te loo lu mënul a nekk lu dul baatoodi bu ñu séexal : tàkk (bruler) walla q
nga xam ni jikkoy baatoodi bu ñu séexal la làmboo sàq (grenier) walla ñaar i
baatoodi yu dend : ànd (accompagner).
2. Maaska yi
Maaskay tëj «accent aigu» ci «e», «ee», «o» ak «oo» rekk la mën a tegu.
Bu ko ci am ci baatal yoo yu moo gën a tëju bi ko amul : xel mu ñaw /xél yu
gaaw, genn garab/ génn réew mi, door liggéey bi / dóor kaña gi.
Maaskay tijji «accent grave» ci «a» rekk la mën a tegu, «a» bi ko am moo
gën a ubbeeku bi ko amul, mel ni diggënte takk na jabar / matt maa ngi tàkk,
njaay mi da fa lamb / làmb ja tas na, and wi fay na / seen ànd bi rafet na.
Nu fas yéene tëjee bunt bi yenn ci ay baat yu mat a xam nees koy
bindee ci wolof...
Juróom ñaar i bis yi ci wolof :
Altine, Talaata, àllarba, Alxames, àjjuma, Gàwwu, Dibéer.
Fukk ak ñaar i weer yi ci wolof :
Digguw Tabaski, Tabaski, Gàmmu, Digguw Gàmmu, Rakku Gàmmu, Rakkaati Gàmmu, Maamu Koor, Ndeyu Koor, Baraxlu, Koor, Kori, Tamxarit.
Nu indi turu ñenn ci ay kilifa Diine yu taxawu diine ji ci sunu réew mii
di Senegaal ba nun nu mën cee jot :
Seex Umar Fuutiyu Taal, Seex Axmadu Bàmba Mbàkke Xaadimu Rasuul, Maam Cerno Biraayim Mbàkke, Seydinaa Limaamu Laay, Seex Buu
kunta Njaasaan, Sëriñ Alaaji Maalik Si, Seex Muusaa Siise, Seexal Islaam
Baay ñas, Maam Abdu Asiis Si Dabaax Maalik...
12

Page Facebook Daarayi.com - www.daarayi.com - Aji dajale ji : Allaaji Jibi Séy
Jàngal sa diine ci wolof - Téere bu làmboo njariñ yu bari ci Lislaam

Bismillaahi Raxmaani Raxiim
Allaahumma salli alaa Sayidinaa wa Mawlaanaa Muxammadin wa alaa
aalihii wa saxbihii wa sallama tasliiman wa man tabi’ahum bi ixsaanin ilaa
yawmi diin.
Ubbiteg téere bi
Téere bii li ko sabab mooy fas yéene barkeelu ci tool bi kenn dul bay ba
jeexal ko, booy wàcc keneen di dikk wéyal ligéey bi, tool boo bu mooy Lislaam. Tay jii la tool bi gën a soxla ay boroom xam-xam yu takkaayu ba dëgër,
làmboo pas-pas bu dëppook Sunna Yonent bi Sallalaahu Alayhi Wa Sallam, tay
tam la tool bi gën a yaatu, ci la jamono gën a nekk ci ag mujjam, nga xam ni
topp sa bakkan ak jaamoo sa Boroom ni nga ko gërëmee yaatu na lool. Saa su
ne yaa ngi gis ay jumtukaay yu yees ak i jëfandikukaay yoo xam ni jullit bu farluwul dëgg di na la sank jëmee la ci nga xemmeem léen fàtte la taxoon sunu
Boroom wàccee la ci kaw suuf sii di ab jaaruwaay ci kenn ku ne ci nun, kër ga
dëgg mooy allaaxira.
Sunu Boroom mi ngi wax ak nun ci Alquraan ni wamaa xalaqtul jinna wal
insa ilaa liyaxbuduunii, Bu nu bindee jaamoo tax, su ko defee jaamu gi da fay
tege ci xam-xam lu ko moy du ko nangu te jaamu gu sunu Boroom nanguwul
du ag jaamu, liy sabab mu nangul la ko mooy nga fexe mu dëppook ni mu la ko
santee, loo lu Yonent bi SAWS moo nu ko jàngal ci Sunna moo tax Sëriñ Tuubaa radiyallaahu anhu wax na ni rajaa’u jannatin bilaa taa’aati bi sunnatil
maaxii xuruurun yaati, yaakaar àjjana ci lu dul toppee Yàlla ci Sunna Yonent
bi SAWS woreel la.
Fiq mooy àtte jëfu jullit, am na ñu koy woo wee Sariyaa nga xam ni boo
toppee cosaanal baat bi di na la tektal ag dégg walla ñaw ci xam-xam, ci tënk
xam-xamu Fiq mooy yoon wi ab jullit war a awale jëfam ngir mu dëppook
Sunna.
Moo tax ab jullit fàwwu mu tënku ci ab mazhab mooy ab ngér, di ngay
dégg ngéru Maalik, ngéru Abu Xaniifa, ngéru Imaamu Chaafii, ngéru Imaam
Xanbal… Am na yeneen waaye yii da ñu cee gën a ràññeeku, nun fiq bi nu indi
ci téere bii yépp noo ngi ko tektaloo ci bu Imaam Maalik radiyallaahu anhu
mi ganee woon jamono Medin, bokk na ci ñi sunu Boroom defal ag xam akug
ràññee ci xadiisu Yonent bi SAWS.
Téere yi ñuy faral di tektaloo ci ngéru Imaam Maalik mooy Al Muwatta
mooy téere bi ñu njëkk a taalif ci xadiis ak fiq ñeel lislaam ak Mudaawana nga
13

Page Facebook Daarayi.com - www.daarayi.com - Aji dajale ji : Allaaji Jibi Séy
Jàngal sa diine ci wolof - Téere bu làmboo njariñ yu bari ci Lislaam

xam ne àttey Imaam Maalik la ñu ciy siiwël, ki ko dajale mooy ab ndongoom
bu ñuy wax Sahnun Ibn Sa’iid.
Lu jëm ci mbiru farata yi ak sunna yi ak wàllu iimaan, islaam ak ixsaan,
Tazawudu sixaar bu Seexul Xadiim (ra) la nu léen ciy indil ci ni ko Sëriñ Allaaji
Mbàkke ibn Sëriñ Mustafaa Absa tënkee, am na yit ci biir téere bi lu bàyyeekoo ci Jawharu Nafiis ak Majmahu Nuurayni, ba tay am na ci lu nu jëlee ci
Risaala, Laxdariyu, Ibn Achiir ak Qurratul Ayni bu Sëriñ Su’aybu Mbàkke.
Ngir lu gën a wéral jàngale yi nu léen indil ci téere bi, mbooleem àtte yi nu
jukkee ci téere yi nu lim sank noo ngi ko toppee ci ay firi Sëriñ Abdu Raxmaan
Mbàkke ibn Sëriñ Abdu Xudoos, boroom xam-xam bu laabir te woyof, am na
ci tam loo xam ni ci ay firi Sëriñ Xaadim Mbay la nu ko toppee, moom it muy
ku rafet xam-xam te amug dégg.
Noo ngi sant sunu Boroom ci tawféex gi mu nu defal ba nu doon ay jullit,
di ko ñaan mu kàttanal nu ba nu mottali téere bi te lépp dëppook ngërëmam
te bu nu ci gis sunu bopp benn yoon.
Wuuteg li ñu sib ci sariyaa ak li ñu sib ci ngér : makruuh shar’ii ak makruuh
irshaadii mazhabii
Boroom xam-xam bu ñuy wax Muxammad Ibnal Busir nee na bépp jullit bu
bëgg a topp diine war na xam li ñu sib ci wàllu Sariyaa ak li ñu sib ci wàllu ngér
nga xam ne boo ko waccee du la jural genn tagg wala ngëneel te nekkul loo
xam ne def ga daa bon, masalan ubbikoo Bismillaahi ci julli booy jàng Faatixa.
Ci ngéru Imaam Maalik sib na ñu ubbikoo ko ci jullig farata, naka noo nu wax
assalaamu alaykum wa raxmatulaa ci ndeyjoor ak ci càmmooñ ci sëlmël,
farata la ci ngéru Imaam Xanbal waaye kiy topp ngéru Imaam Maalik buy julli
moom kepp walla muy ilimaan benn yoon la koy wax ca kaw ca ndeyjooram,
terewul mën na wax assalaamu alaykum ci ndeyjooram ak ci càmmooñam
ndax ñaar i àtte yi xadiis wéral na ne Yonent bi SAWS def na léen. Naka noo
nu sadl nga xam ne mooy yoor say loxo, bu dee xabd nga xam ne mooy aj say
loxo dajale léen ci sa dënn sib na ñu ci kiy topp ngéru Imaam Maalik mu def ko
ci jullig farata. Lenn ciy Boroom i xam xam wax na ñu ne bu dee maalikii bi da
fay ragal ay woroo, sopp na ñu ci moom mu def ko su yaakaaree ne jëfandikoo
gi di na dajale xol yi.
Li ñu sib ci Sariyaa moom moytu ga di na jur ag pay te def ga du bàkkaar,
da ñu koo sib rekk cig dëppoo.
Xàmmee ñaar yii lu am solo la ngir jullit bañ a sànni loo xam ne wér na ne
14

Page Facebook Daarayi.com - www.daarayi.com - Aji dajale ji : Allaaji Jibi Séy
Jàngal sa diine ci wolof - Téere bu làmboo njariñ yu bari ci Lislaam

Sunna la ci boole gu mu ko boole ci ñaareelu xaaj bi.
Cosaanu Fiq
1 - Alquraan
Sunu Boroom wax na ci Alquraan ne nit ñi ak jinne yi bu ñu dajewoon
te mankoo ngir ñu indi lu mel ni Alquraan du ñu ko mën doonte da ñuy dimbëlante.
Alquraan kàddu sunu Boroom la gu mu waxyu Yonent bi SAWS jaaree ko ci
Sayidunaa Jibriil, darra soppeeku wu ci, kenn yokku ci darra kenn wàññi wu ci
darra ba mu wàccee ba tay jii, karaama la guy sax dàkk ci wax ju rafet ak xam
xam. Alquraan ñépp lay waxal ci jamono ju ne.
Wax na ci sunu Boroom, ci luy tax nu xam ci Moom darra, làmboo na ay
ndigël, ay tere ak i taarix yuy jàngal jullit ak di ko yee ci ni mu war a dundee ci
kaw suuf, li mu fi war a def ak li mu war a jomb. Làmboo itam moom Alquraan
ay mbóot yu yaatoo yaatu yuy junj wàllu baatin nga xam ne mbiru xol la.
Dajale gi mi ngi amee ci jamonoy xilaafag Sayidunaa Usmaan.
Aaya bu ci ne am na xew-xew yu ko taxoon a dikk nga xam ne moom la nu
duppee sababu nuzuul (li sabab wàcc gi), xam léen di na la jàppandalal nga
gën a xam Alquraan.
Boroom xam xam yi tënk na ñu aaya yi wàcc ci Alquraan ci ñaar i xaaj :
- Aaya yi wàcc Màkka : mooy aaya yi nga xam ne da ñu wàcc Màkka njëkk
gàddaay gi, bokk na ci seen jubluwaay mooy xamal jullit bi Boroomam bëgglóo léen ko te bañ koo bokkaaleek darra. Aaya la yuy wax ci wàllu ngëm, paspas, sàkkug mbindéef yi ak kennug Yàlla.
- Aaya yi wàcc Medin : mooy aaya yi wàcc ginnaaw gàddaay gi, di na ñuy
jàngal jullit yi ponk i ngëm ak nees di jaamoo Yàlla, di wax ci wàllu doxalin ci
réewu jullit, di soññe ci woo nit ñi jëmee léen ci seen Boroom, jàngale itam
teggin yi ab jullit war a doxee ci jënd ak jaay ak ci wàllu jëflante.
Suko defee ci wàllu taxawaay bi aaya yi am, mënees na nu seetlu
- Nasiix ak Mansuux mooy aaya bu ñu folli ak bi ko folli. Am na ay aaya yu
nekk ci Alquraan te li ko waral mooy jamono ji muy wàcc jàngale gi foo fu la tolloon waaye jëfandikoo gi wéy na ci wàllu àtte ci diine. Naka noo nu am nay aaya
yu sunu Boroom yenkewaloon Yonent bi SAWS, saxaaba yi jàng ko di ko jëfee ginnaaw bi sunu Boroom folli ko waaye mënees na ñu koy jëfandikoo ci wàllu àtte.
15

Page Facebook Daarayi.com - www.daarayi.com - Aji dajale ji : Allaaji Jibi Séy
Jàngal sa diine ci wolof - Téere bu làmboo njariñ yu bari ci Lislaam

Misaal ci wàllu aaya bu folleeku ak bi ko folli : (Coran, 2, 219) ginnaaw bi
aaya bi wàccee am nay saxaaba yu bàyyi naanum sàngara am ñoo xam ne da
ñoo wàññi. Ginnaaw ga la aaya dikkaat ñaaxe ci ñàkk a jëfandikoo sàngara,
digël jullit yi ñu bañ a jege julli te fekk ñu màndi, te njëkk ak wàccam, tere goo
gu nekkuloon lu bér te leer ci wàllu sàngara : (Coran, 2, 43)
Ginnaaw bi, bi nga xamee ne ngëm gi gën naa dëgër ci xol yi, ci la aaya
wàcc tere tere gu dog naanum sàngara ak i po folliwaale aaya bu njëkk bi :
(Coran 5, 90-91)

- Muxkam ak Mutasaabih : Am nay aaya yu leer te bér ak yoo xam ne dégg
gi di na aajewoo ndimbëlu sunu Boroom lu mel ni : (Coran 4, 10) mooy aaya
yi lënt làmboo ay déggin yu wuute.
Li ci mat a leeral mooy ku ci dajeek aaya bu xaw a jéggët, xam ga delloo ko
ci sunu Boroom bi ko wàccee, terewul dees na gëm aaya bi te bañ a jéem a
xóotal ak di ko sàkkoo firi ba mu nuy tàbbal ci njuumte. Sunu Boroom wax na
ci Alquraan ci wàllu aaya yu lënt yi : (Coran 3, 7)
Aaya Alquraan yi ñi ko war a firi ñooy ñi nekk kàngam ci wàll wi, xam li
sabab seenug wàcc te am xam-xam akug ràññee ci saayir ak ci baatin.
- Xadiis
Xadiis mooy jàngale jëf walla kàddu Yonent bi SAWS walla lu ñu wax walla
ñu jëf ko ci kanamam te dàqu ko. Mbooleem xadiis yi nga xam ne tukkee na ci
Yonent bi SAWS mooy sunnaam. Seenug dajale ci mbind ñi ngi ko def ginnaaw
bi Yonent bi SAWS nelawee niki Alquraan, saxaaba yi da ñu ko daan mokkal
di ko jottalante ci làmmiñ ak nopp, wax na ñu ci yenn nettali yi ngir ragal ag
jaawale ci diggënte Alquraan ak xadiis, Yonent bi SAWS da fa terewoon ci njëlbéenu woote gi ñuy bind xadiis yi tay bind Alquraan ji kepp, ginnaaw ga la ko
soog a digle, fekk saxaaba yi gën na ñoo amug ràññee ci ñoom ñaar.
Moo tax téere yi njëkk a dajale ay xadiis mi ngi amee ci jamonoy Umar Ibn
Abdal Aziiz, ci la ñu tànnee xadiis yi am delluwaay bu wér ci Yonent bi alayhi
salaam ngir mën léen a yaatal ci xeet wi. Duppee léen ay Musnad, yokk ci turu
saxaaba bi jottali xadiis bi : Musnad Abubakr, Musnad Abu Hurayra…
Abu Hurayra wax na ñu ne li mu dajale ciy xadiis ëpp na fukk i junni Yal na
nu ko sunu Boroom fayal. Moom mooy ki ëpp lu mu jottali ciy xadiis ci saxaaba
yi, ab taalibeem bu ñuy wax Hammam Ibn Munabih siiwël na ci yu bari dajale
léen ci ab téere bu mu duppee Sahifat Hammam.
16

Page Facebook Daarayi.com - www.daarayi.com - Aji dajale ji : Allaaji Jibi Séy
Jàngal sa diine ci wolof - Téere bu làmboo njariñ yu bari ci Lislaam

Al Muwatta bu Imaam Maalik mooy ñaareelu téere bi làmboo ay xadiis
ginnaaw téereb Hammam bi. Am na itam Al Musnad bu Imaam Xanbal làmboo na ay xadiis yu bari te da fay ber saxaaba bu ne ak xadiis ya mu indi.
Am na ñaar i téere yu Sunniyu yi fonk lool mooy Saxiixu Buxaari ak bu
Muslim nga xam ne doo ci fekk lu dul ay xadiis yu wér.
Buxaari wax na ñu ne déggoon na lu mat 600 000 xadiis, wattu lu mat 100
000 xadiis, Saxiixam bi boo waññiwul xadiis yiy dellusi, am na lu mat 2 762
xadiis, loo lu doy na tektal ne ci ag tànn gu kawe la dajalee xadiis yi ci ne.
Su ko defee ngir mën a jàngat tolluwaayu wérug ab xadiis dees na bàyyi
xel ñaar i mbir :

- Isnad gi (càllalag jottalikatu xadiis bi) : gëstu ko di na ñu may ñu mën a
xam ci xadiis darra ndax wér na am déet, ci xam gi ngay xam seen i pas-pas
ak seenug dëggu, su amee genn lënt ci càllala gi dàqeef ko, mel ni nga gis ñu
ne diw jëlee na ci diw mu jëlee ci Yonent bi SAWS te fekk ñoom ñaar fekkante
wu ñu jamono.
- Matn gi (kàddu gi ci boppam) : Dees na ràññetle Xadiisul Qudsi nga xam ne
sunu Boroom moo ko yenkewal Yonent bi SAWS ci lu amul benn jaaruwaay ag
Xadiis Nabawii miy jàngale ay kàddu, jëf ak yu ñu def ci kanamam te dàqu ko.
Moo tax séddëleef na xadiis yi ci wàllu maanaa ci :
- Saxiix (wér) : xadiis wu jub, am càllala gu amul genn lënt te ci ñi mu jaar
ñépp nekk boroom pas-pas yu wér.
- Xasan (rafet) : Jaaruwaay gi dese naa leer ni xadiisu saxiix yi wéree waaye
maanaa mi mu ëmb dëppoo na ak jàngale Yonent bi SAWS, ñi ko jottali tam
nekk ñuñ xam te leer.
- Da’iif (lompoñ) : Mooy xadiis yi nga xam ne jaaruwaay wi mënees na ñu
cee sikk sàkka, maanaa mi mu ëmb itam lënt lool moo tax xadiis yu bari yi ñuy
dàq fii la ñuy dugg.
Su ko defee xadiis saxiix ak yu xasan kepp la ñuy jëfandikoo ci wàllu àtte ak
yoonal ci ngér yi.
- Tawasul
Di na am solo lool nu indi lay yiy saxal tawasul nga xam ne mooy jokk sa
ñaan gi ngay ñaan sa Boroom ginnaaw bu mu la leeree ne Moom kepp mooy
maye, ci darajay Yonent bi SAWS walla kenn ci mag ñu baax ñi. Alquraan, Xa17

Page Facebook Daarayi.com - www.daarayi.com - Aji dajale ji : Allaaji Jibi Séy
Jàngal sa diine ci wolof - Téere bu làmboo njariñ yu bari ci Lislaam

diis, ba ci dundu ñenn ci ay saxaaba saxal na ne lu wér te mat di jëfandikoo la
doonte am nay jullit yu koy dàq di wax ag ñàkk a wéram ci diine.
Ay aaya yu bari ak i xadiis wéral na ñu ko (Coran, 48, 8-9).
Ñaan Yàlla ci darajay Yonent bi SAWS walla ngay sàkku barke ci moom (Tabaruk) lu am solo la te mat di def ndax di na tax nga gën di jege sa Boroom, di
na maye ngërëmam it, du lu xaraam walla ag bokkaale ni ko ñenn ñi njortee.
Yàlla sunu Boroom mi ngi wax ci Alquraan (Coran 5, 35), (Coran 4, 64), (Coran
2, 89), yahuud yi da ñu daan xeex ak ñenn ci arab yi rawati na ñi dëkkoon Yemen (Aws ak Xasraj) njëkk lislaam, ñoom yahuud yi da ñu daan ñaan Yàlla ci
darajay seen Yonent yi fi jiitu Seydinaa Muxammad SAWS ngir mën a daan. Su
ko defee ginnaaw bi sunu Boroom yónnee Yonent bi SAWS ñu weddi ndax ag
ñàkk a nekkam yahuud ni ñoom, ci aaya bii sunu Boroom weddi ga lay ŋàññ
waaye du tawasul gi. Li ci gën a mat a leeral mooy yaw miy ñaan leer na la ne
du ci ki ngay def tawasul moo lay may, Sunu Boroom mooy nangu ñaan te ginnaaw bi waay ji di dund ak lu mu baax-baax doo ko tàllal say loxo ne ko defal,
da ngeen daan ànd tàllal seen i loxo Boroom Kun, kon doo nég ba mu génn
àdduna nga di ko ñaan ginnaaw bi muy dund sax defoo ko.
Umar ibnul Xattaab nettali na ne Yonent bi SAWS nee na bi sunu Maam
Aadama juumee moy Boroomam da fa wax sunu Boroom ne ko maa ngi lay
jéggalu ci darajay Seydinaa Muxammad SAWS, sunu Boroom ne ko noo xamee Muxammad, Aadama ne ko bi nga ma sàkkee, bi ma yëkëtee sama bopp
da maa gis ñu bind ci sa gàngunaay gi Laailaaha ilalah Muxammadu Rasuululaahi ma xam ne ki nga jël aw turam dendale ko ak sa bos mënul a nekk ku dul
ki gën ci mbindéef yi.
Lu saxaaba yi daan jëfandikoo la, ci jenn jamono ju maral amee ngir ag
ñàkk a taw, Bilaal da fa dem ci fi ñu deñc Yonent bi SAWS ngir ñaan Yàlla jokku
ci darajaam, wax na ñu ne ginnaaw ba daa gént Yonent bi SAWS mu ne ko
nuyyul ma Umar ne ko di ngeen am li ngeen bëgg insaa Allaa. Am na bis itam
ci jamonoy maral Sayidunaa Umar ñaan sunu Boroom mu wàccee ndoxam
ci darajay Abbaas baaytaxu Yonent bi SAWS, sunu Boroom may léen taw mu
bari. Imaamu Chaafii daan na wax ne bu amee soxla da fay julli ñaar i ràkkaa
siyaareji bàmmeelu Abuu Xaniifa ñaan fa soxlaam te nee na balaa yàgg mu
faju.
Buxaari mi ngi nettali ci saxiixam ñett i nit yu ab doj tëjoon ci ab xunt, ñu
ñaan Yàlla jokk ko ci seen jëf yu ñu njoort ne sell na, Yàlla nangu seen ñaan.
18

Page Facebook Daarayi.com - www.daarayi.com - Aji dajale ji : Allaaji Jibi Séy
Jàngal sa diine ci wolof - Téere bu làmboo njariñ yu bari ci Lislaam

Moo tax muy Xanbal, Maalik, Chaafii ak Abuu xaniifa ñoom ñépp saxal na
ñu wérug tawasul.
Ku yàgg a yër mbindum Sëriñ Tuubaa radiyallaahu anhu tam di nga ko ciy
gis bu baax ndax lu muy jëfëndikoo la ci xasiida yu bari.
- Ndogal
Sëriñ Tuubaa qaada lahuu Laahu maaxtaara lahuu mi ngi nuy jàngal ca
Majmahu Nuurayni ne gëm ndogal ñett i xaaj la, bu njëkk bi mooy nga gëm
ne lu am ak fu mu amee Yàlla xam na ko te moom la neex mu am wuuteek
«Alxadariyatu» ñi nga xam ne da ñuy wax ne ndogal yi ginnaaw bi mu amee
la ko sunu Boroom doog a xamee noo nu, ñoo ñu ay yéefér yu wér la ñu ñoo
ñu sax laataa Imaam Chaafii di génn àdduna jeex na ñu tàkk lu mat juróom
ñaar fukk i Yonent rëbb na ñu léen, Yonent bi salalaahu ta’alaa alayhi bi aalihii
wa saxbihii wa salama nee na bu ñu tawatee bu léen léen seeti, bu ñu faatoo
bu léen fa teew.
ñaareel bi mooy nga gëm bu wér ne Sunu Boroom moo bind nit ñi ak seen
i jëf wuuteek «Muhtazila» yiy wax ne Sunu Boroom moo bind jaam bi waaye
jaam bi mooy bind jëf i boppam, ñoo ñu seenug kéefér am nag wuute waaye
Alquraan weddi na léen ci ay barab yu bari mel ne «wallaahu xalaqakum wa
maa tahmaluun» (Yàlla moo léen bind, bind seen i jëf) ak “wallaahu xalaqa
kulu chay’in” (Yàllaa bind lépp) ak ci yeneen i barab.
Ñetteel bi mooy nga gëm ne yiw ak ay ñaar i mbindéefu sunu Boroom la
ñu wuuteek «Almaanawiyatu» ñi topp Maaniyu fenkat boo bu di wax ne
lëndëm moo bind ay, Alquraan weddi na ko bi mu nee «wa ja’ala zulumaat
wa nuur» (Moo def lëndëm ak leer). Su ko defee Sëriñ bi teg ci ne ñett yoo yu
ku ko gëmee noo nu ab jullit la ku ko gëmeewul noo nu ab yéefér la.
Su ko defee lu jëm ci wàllu gën a yaatal ci mbiru jàngale àtte yi aju ci iimaan islaam ak ixsaan da nu léen di indil Tazawudu Sixaar bu Seexul Xadiim
ci tënk wi ci Sëriñ Alaaji Mbàkke ibn Sëriñ Mustafaa Absa def tàmbalee ko ci
muqadama gi.
Tënku Tazawudu sixaar
Sëriñ bi qaada lahuu Laahu maaxtaara lahuu day dénkaane fii ag njub te
mooy tàmbalee ci jàng ginnaaw boo mokkalee Alquraan di ko jàng ak di moytu
jotaay yi ñuy jëwee walla ñu fay wax lu mën a jëmee ab taalibe ci lu dul lu baax
tey toog ak koo xam ne waxtu wu ne day jaamu Yàlla di digle lu baax di tere
lu bon, képp ku gaaw cig ndawam aw ci yoon woo wu, bu doonee mag di na
19

Page Facebook Daarayi.com - www.daarayi.com - Aji dajale ji : Allaaji Jibi Séy
Jàngal sa diine ci wolof - Téere bu làmboo njariñ yu bari ci Lislaam

noppalu lool waaye ñépp amu ñu tawféexu defee ko noo nu, ku amul tawféexu
loo lu yitam bu tuubee dellu ci Yàlla sunu Boroom bu wér di dundal ay waxtoom
bàyyi lépp la mu daan def mën naa dem ba am ag mat, am la mu bëgg lépp.
Sëriñ bi nee na laabire gii su ngeen ko jëfee di ngeen am sa’aadatu daarayni.
Xaaj i Diine
Sëriñ bi qaada lahuu Laahu maaxtaara lahuu nee na diine ñett i xaaj la,
iimaan, islaam ak ixsaan, iimaan mooy nga gëm Yàlla ak téeréem yi yépp ak
yonentam yi yépp ak malaakaam yi ak ndogalam yi ak bis peñc.
Gëm Yàlla
Sëriñ bi qaada lahuu Laahu maaxtaara lahuu nee na ni ngeen di gëmee
sunu Boroom mooy gëm ne am na te moo fi jiitu lépp te du fi jóg te nuróowul
ak menn mbindéef te ku doylu la ci boppam, aajowoowul jëm ci kenn te kenn
ku ne ak lenn lu ne aajewoo na jëm ci Moom te it Kenn la ku amul kenn ku
ko ñaareel ci jëmmam walla jëfam wallay waxam walla wenn meloom, ku am
kàttan la koo xam ne balaa darraa xew da koy bëgg te na mu ko bëggee lay
amee, ku am xam-xam la kog réeréewul darra, mbooleem li nu nekkee ak li
nuy bëgg a nekkee darra umpu ko ci, day dund, day dégg lu kawe ak lu suufe,
di gis lu nëbbu ak lu feeñ, di wax.
Sëriñ bi qaada lahuu Laahu maaxtaara lahuu nee na li jomb ci sunu Boroom
te mooy li mënul a am moo di ag ñàkk, ñu naan Yàlla am na te amul ak sosu
nga xam ne mos naa ñàkk ginnaaw bi mu am walla darra am te neexu ko walla
ameewul na mu ko bëggee walla muy tëx walla mu tëlee wax walla mu ñàkk
a xam walla mu gumbë walla mu réerée darra walla muy faatu, li nga xam ne
mën naa am ci Moom mën a ñàkk mooy def ak dindi, mbooleem li ngay gis
walla mu toq ci sam xel daa dagan ci sa Boroom, bu ko neexee amal ko bu ko
neexee ñàkkal ko, bu loo lu jàllee nga xam ne tektalu ñaar fukk i melo yii ma
nga ca Mawaahibul Quduus bi Sëriñ bi woy loo lu moo tax indiwaatuko fii.
Gëm Malaaka yi
Sëriñ bi nee na ni ñuy gëmee malaaka yi mooy ñu gëm ne am na ñu, sunu
Boroom moo léen bind ci leer kese, ba tax du ñu moy Yàlla, du ñu lekk, du
ñu naan, du ñu xayta, du ñu tuur ndox, waxtu wu ne da ñuy sàbbaal sunu
Boroom.
Gëm téere yi
Sëriñ bi qaada lahuu Laahu maaxtaara lahuu nee na ni ngay gëmee téere
20

Page Facebook Daarayi.com - www.daarayi.com - Aji dajale ji : Allaaji Jibi Séy
Jàngal sa diine ci wolof - Téere bu làmboo njariñ yu bari ci Lislaam

yi mooy nga gëm ne sunu Boroom moo léen wàccee, mbooleen li ci nekk lu
wér la te xam ne mat na ñu téeméer i téere ak ñent, Sayidunaa Aadama fukk
i téere ñoo wàcc ci moom ndax ñoom da ñu daan guddu fan, Sayidunaa Siisa
doomam juróom fukk i téere ñoo wàcc ci moom, Sayidunaa Idriis fanweer i
téere ñoo wàcc ci moom, Sayidunaa Ibraahiim miy xaritub Yàlla fukk i téere
ñoo wàcc ci moom, Sayidunaa Muusaa Tawreet moo wàcc ci moom, Sayidunaa Iisaa Injiil moo wàcc ci moom, Sayidunaa Daawuud Zabuur moo wàcc
ci moom, Sayidunaa Muxammad Alquraan moo wàcc ci moom alayhimu salaatu wa salaam.
Gëm Yonent yi
Sëriñ bi qaada lahuu Laahu maaxtaara lahuu nee na ni ñuy gëmee Yonent
yi alayhimu salaatu wa salaam mooy nga gëm ne Yàlla moo léen yónni, gëm
itam li ñu indaale mu jóge ci sunu Boroom, gëm itam ne ab Yonent du fen, du
wor, du ñàkk a wax li ñu ko yónni, lu mu wax dëgg la, du def lenn lu xaraam
walla lu ñu sib, lu mu metti-metti tam li ñu léen yónni di na ñu ko wax, lépp
loo xam ne bu léen dalee du ñu léen daw walla ñu léen di xeeb mën na léen
a dal, di na ñu jaay, di jënd, di takk soxna. Li nga xam ne mooy xamle dëggalug Yonent yi mooy kéemaan yi sunu Boroom feeñal ci ñoom muy taxaw
taxawaayu kii lumu wax maa ko ko waxloo, limub ñi Yàlla yónni mat na ñu ñett
i téeméer ak fukk ak ñett boo ci boolee ñi Yàlla soloo maanaam xamal léen
xam-xamu Yonent te yónni wu léen di na ñu mat téeméer i junni ak ñaar fukk
i junni ak ñent i junni.
Gëm bis peñc
Sëriñ bi qaada lahuu Laahu maaxtaara lahuu nee na ni ñuy gëmee bis peñc
mooy nga gëm ne bis la buy ñëw ci lu dul sikk, mbooleem la ñu wax ne di na
fa am yitam nga gëm ko mel ne dekki gi ñuy dekki ak natt ga ñuy natt sunuy
jëf ak déegub Yonent bi salalaahu taalaa alayhi bi aalihii wa saxbihii wa salama, ku ca naan doo tu mar ak siraat di ab yoon bu tege ci kaw sawara ñu koy
jéggee keem sunuy jëf yu baax, am na ñu fay gaaw ba mel ni ag melax, am
na ñu fay am ay at, war na yitam ñu gëm rammug Yonent bi salalaahu taalaa
alayhu bi aalihii wa saxbihii wa salama day rammu ñépp ëllëg loo lu mooy
ñaan gi muy ñaan Boroomam mu àtte jaam yi, naka noo nu xisaab war na ñu
koo gëm, ab jaam lu mu def lu mu tuut-tuut ba toll ni xollitu tàndarma wala
mu gën koo tuut Boroomam di na ko ko won fay ko ko, su ko defee ñu xam ne
daa am ñaar i bis peñc, bu ndaw ak bu mag, fi mu ne kuy waaj a faatu mi ngi
dégmël bis peñc bu ndaw bi, foo fee la ñu koy laajee ndax gëm na Yàlla walla
21

Page Facebook Daarayi.com - www.daarayi.com - Aji dajale ji : Allaaji Jibi Séy
Jàngal sa diine ci wolof - Téere bu làmboo njariñ yu bari ci Lislaam

déet, foo fee la ñu koy tàmbalee mbugël, foo fee la ñu koy tàmbalee xéewale
bu dee ku jëm àjjana, saa su ñépp dekkee bis peñc bu mag bi daa di taxaw, foo
fee la ñuy tàbbee sawara walla àjjana.
Gëm Ndogal
Sëriñ bi qaada lahuu Laahu maaxtaara lahuu nee na ni ñuy gëmee ndogal
mooy gëm ne lu am Yàllaa ko dogal moo xam lu baax la ci yaw walla leneen,
moo xam lu neex la walla leneen, darra mënul a am ci lu dul nammeelu sunu
Boroom mooy dogal lépp, ba ci aw xob sax du wadd fi suuf te sunu Boroom
xamu ko te fekk mu bëgg ag waddam fi suuf, sàkkaa leneen. Menn mbindéef
mënul a amal darra. Ndogal i sunu Boroom yi ñaare day fekk ku sunu Boroom
bëgg mu koy indil li mu bëgg ci lu dul benn nëx-nëx, safaanub ku mu ko bëggalul wal’iyaazu billah.
Islaam
Sëriñ bi qaada lahuu Laahu maaxtaara lahuu nee na lislaam mooy juróom
yii, tudd Yàlla te mooy wax Laailaaha ilalah Muxammadun Rasuulullaahi salalaahu ta’alaa alayhi bi aalihii wa saxbihii wa salama ak julli ak woor ak natt
asaka ak aj Màkka, Sëriñ bi nee na mbooleem lu nit di wax baat boo bu moo
ci gën, ku ko taqoo te di ko teewlu di nga am tuyaaba ju rëy te doo am benn
nëx-nëx.
Julli juróom
Sëriñ bi qaada lahuu Laahu maaxtaara lahuu nee na julliy juróom farata
la ñu, sax na ñu ci tuddug Alquraan ak ci sunnas Yonent bi salalaahu ta’alaa
alayhi bi aalihii wa saxbihii wa salama, fóore yépp dëppoo ci, ku ko bàyyi ngir
weddi ne sunu Boroom farataalu ko da ñuy jàpp ne daa murtad, daa génn
ci diine, da ñu koy tuub loo ñett i fan bu tuubul ñu ray ko, bu ñu ko rayee du
ñu ko sang, duñu ko sàng, du ñu ko jullee, du ñu ko suul ca armeelu jullit ña,
alalam du ñu ko donnu ci soxlay jullit ñi la ñu koy jëmële.
Sëriñ bi qaada lahuu Laahu maaxtaara lahuu nee na ku nangu warug julli
ba noppi du julli te amul benn ngant, da ñu koy xaar ba waxtu wa sës ca ba
mu ko waxee, bu julliwul ba waxtuw daruurii ja des benn ràkkaa boo xam ne
Faatixa sax du ko ca mën a jàng, bu julliwul yoon ray ko te bu dee réccu naan
bàyyi léen ma di naa julli, kenn du ko bàyyi, di na ñu ko sang, sàng ko, jullee
ko waaye ku siiwee mbaax du ko jullee, bàmmeelam itam du ñu ko maasale,
dañu koy yëkëti.
Laab
22

Page Facebook Daarayi.com - www.daarayi.com - Aji dajale ji : Allaaji Jibi Séy
Jàngal sa diine ci wolof - Téere bu làmboo njariñ yu bari ci Lislaam

Sëriñ bi qaada lahuu Laahu maaxtaara lahuu nee na laab sax na ci Alquraan ak sunna, mbooleem boroom xam-xam yi maase ci, ku ko bàyyi ci lu dul
ngànt da ñu koy ray rayug gétën ndax julli mënul a am te laab jiitu wu ko.
Sëriñ bi qaada lahuu Laahu maaxtaara lahu nee na Imaam Awfii radiyalaahu ta’alaa anhu nee na ku julli na mu war a jullee te xamul farata yi, xamul
sunna yi, xamul àtte yi ag julleem du baax, naka noo nu ku jàpp walla mu
sangu farata walla mu aj walla mu joxe asaka walla mu def leneen, moy na
Yàlla, moy na Yonent bi salalaahu ta’alaa alayhi bi aalihii wa saxbihii wa salama waaye li gën a wér mooy képp koo xam ne jàpp na walla mu julli walla
mu sangu farata walla mu def leneen te ba mu koy def am na yéeney def li ko
Yàlla digël, jëfam baax na moo xam julli la walla koor walla jàpp walla leneen,
moyul Yàlla moyul Yonent bi salalaahu ta’alaa alayhi bi aalihii wa saxbihii wa
salama, teewul nag mu xaraam ci mukkalaf mu ne muy def darra te xamul la
ca Yàlla àtte, loo loo tax ku xamul laajul tooñ na boppam, alag na boppam.
Ci biir loo lu Sëriñ bi jàll na wax la melow njàpp ak melow sangu farata ak
melow julli, ne la melow julli mooy rukkoo yi ak sujjood yi lépp mat nga xam
ne fu ñu war a toog ak fu ñu war a dal fu ne toog nga fa, dal nga fa, tari nga
itam li nga war a tari lépp.
Melow jàpp mooy nga raxas say loxo ba ci say tikkujara ñett i yoon, galaxndiku, saraxndiku ñett i yoon, fiiru noo nu, raxas sa kanam ñett i yoon, raxas say
loxo ba ci say coñc ñett i yoon, bu ci ne ndeyjoor mooy jiitu, masaa sa bopp,
delloowaat masaa ba, masaa say nopp, raxas say tank.
Melow sangu farata mooy nga wut ndox mu laab, toog ci barab bu laab
jublu penku, raxas say loxo ba ci say tikku-jara ñett i yoon, raxas li la taq ci
sobe lépp, foo fee nak ngay yéenee sangu ga, daa di jàpp njàppum benn-benn
te mooy cër bu ne nga raxas ko benn yoon, xaliil sa karaw i bopp ba mu gën a
set, nga selandi ko ñett i yoon, daa di dëngal sa noppu ndeyjoor ak bob càmmooñ bu ci ne nga raxas ko ba mu set, daa di raxas sa doq ak li ko wër, daa di
tàmbalee ca coñcal ndeyjoor raxas mu wuti wóom ba, bu càmmooñ noo nu,
daa di tàmbalee ca wóomub ndeyjoor raxas mu wuti dojar ba, bu càmmooñ
noo nu, daa di raxas sa ginnaaw, daa di raxas sab dënn, daa di raxas sa biir.
Sëriñ bi nee na faratay julli fukk ak juróom la ñu :
Yéene mooy fas julli gi ci sa xol bañ koo tudd
Kàbbar bi ngay njëkk a kàbbar
Jàng Faatixa ci ràkkaa bu ne boo dee imaam walla kenn kuy julli
23

Page Facebook Daarayi.com - www.daarayi.com - Aji dajale ji : Allaaji Jibi Séy
Jàngal sa diine ci wolof - Téere bu làmboo njariñ yu bari ci Lislaam

Taxaw ngir kàbbaru armal bi te mooy bu njëkk bi
Taxaw ngir jàng Faatixa
Rukkoo ba sa bopp tolloo ak sa ndigg nga tàllal say bëtu wóom
Siggi ci rukkoo
Sujjóod
Siggi ci sujjóod
Yéenee roy imaam boo dee ku ñuy jiite
Toftale julli gi ni ñu ko xamee
Dal mooy boo rukkoo wala nga sujjood walla nga def leneen nga ne fa tekk
Yemoo te mooy boo siggee sa cër yépp dellu fa ñu nekkoon
Sëlmël te mooy wax Assalaamu alaykum
Toog gi ngay toog di ko wax
Sunnay julli fukk ak juróom ñent la ñu :
Liqaam, doo ci taxaw xanaa sa baat jeex nga jëlaat kàttan
Saar wi nga teg ci Faatixa
Taxaw gi ngay taxaw di ko jàng
Béral te mooy wax ca kaw ci suba, timis ak gee
Yelu te mooy wax ci suuf ci tisbaar ak tàkkusaan
Kàbbar bu dul bu njëkk bi
Taaya ju njëkk
Taaya ju mujj
Taaya : attaxiyaatu lilaahi, azaakiyaatu lilaahi attayibaatu salawaatu
lilaahi, assalaamu alayka ayuha nabiyu wa raxmatulaahi ta’alaa wa barakaatuhuu, assalaamu alaynaa wa alaa ibaadilaahi saalixiin, achhadu an
laailaaha ilalah waxdahuu laa chariika lahuu wa achhadu ana Muxammadan abduhuu wa rasuuluhuu
Jotaayu taaya ju njëkk
Jotaayu taaya ju mujj
24

Page Facebook Daarayi.com - www.daarayi.com - Aji dajale ji : Allaaji Jibi Séy
Jàngal sa diine ci wolof - Téere bu làmboo njariñ yu bari ci Lislaam

Julli ci Yonent bi salalaahu ta’alaa alayhi bi aalihii wa saxbihii wa salama
ci ginnaw taaya ju mujj ji te mooy wax lii : Allaahuma salli alaa sayidinaa
Muxammadin wa alaa aali sayidinaa Muxammadin kamaa salayta alaa
sayidinaa Ibraahiim wa alaa aali sayidinaa Ibraahiim wa baarik alaa sayidinaa Muxammadin wa alaa aali sayidinaa Muxammadin kamaa baarakta
alaa sayidinaa Ibraahiim wa alaa aali sayidinaa Ibraahiim fil aalamiina inaka Xamiidun Majiidun
Li ngay yokk ci sag dal ngir gën a teewlu
Li ngay dolli ci lu dul jotaayu taaya ak jotaayu sëlmël,
Béral sëlmël bi, bu dee kàbbaru armal bi da ñoo sopp ku ko béral
Delloo imaam sëlmël te mooy wax ko assalaamu alaykum
Delloo ki ci sa wetug càmmooñ sëlmël bu ci amee ab ràkkaa
Noppi bu sa imaam di jàng ca kaw doonte déggoo ko
Samp bant fi sa kanam bu ñu la jiitewul, ku ñuy jiite du ko def, bant boo bu
di na mat xaaju meetar ba noppi set, bañ a am rafet-rafet yuy wëlbëti sa xel
te tal te sax fa nga ko samp.
Faratay njàpp juróom ñett la ñu :
Yéene te mooy fas yéene def faratay njàpp ak yëkëti am toj
Raxas kanam ba mu daj
Raxas loxo yi ba weesu tuuti say coñc
Xaliil baaraamu loxo yi te mooy téqale ko ba ndox mi dugg ci
Masaa sa bopp te mooy tooyal say loxo raay ko ba mu daj
Raxas say tank
Bomb cër yi boo léen di raxas
Gaaw te mooy toftale, nga xam ne loo raxas balaa fendi nga def leneen
Sunna yi tam juróom ñett la ñu :
Saraxndiku te mooy dugël ndox mi bu baax ci say bakkan ci sag noyyi
Fiiru te mooy génnee ndox moo mu ci sag noyyi
Masaa say nopp te mooy tooyal say baaraam raay léen biir ak biti
25

Page Facebook Daarayi.com - www.daarayi.com - Aji dajale ji : Allaaji Jibi Séy
Jàngal sa diine ci wolof - Téere bu làmboo njariñ yu bari ci Lislaam

Yeesal te mooy bala ngaa masaa nopp yi tooyal say baaraam i déy ak yu
sànnikaay
Delloo masaa bopp bi ba mu yeksiwaat fa nga tàmbalee
Toftale farata yi te mooy jiital kanam teg ci loxo yi ak bopp bi teg ci tank yi
faratay sangu juróom la ñu :
Yéene
Bomb yaram wi
Gaaw
Xaliil karaw i yaram wi
Xaliil ay létt bu dee ku léttu, mel na ne mook farata bi ko jiitu benn la ñu.
Sunna yi ñent la ñu :
Raxas loxo yi ba ci tikkujara yi
Gallaxndiku
Saraxndiku
Masaa bën-bën i nopp yi waaye kaw nopp bi raxas ko farata la
Faratay tiim juróom ñett la ñu :
Yéene te mooy fas yéenee daganlu julli walla leneen ci moom
Pàkk bu laab bu amul sobe
Gaaw te mooy sësële tiim bi
Teg bi ngay njëkk a teg
Masaa loxo yi ba ci tikkujara yi
Sësële ko ak la la tax di tiim
Def ko ginnaaw bu waxtu wi tàbbee bu dee julli
Masaa kanam gi ba mu daj
Sunnay tiim ñett la ñu :
Toftale te mooy jiital masaa kanam teg ca loxo yi
Beneen teg bi ngay teg ngir masaa loxo yi
26

Page Facebook Daarayi.com - www.daarayi.com - Aji dajale ji : Allaaji Jibi Séy
Jàngal sa diine ci wolof - Téere bu làmboo njariñ yu bari ci Lislaam

Masaa li dalee ci tikkujara yi ba ci coñc yi
Sëriñ bi nee na bul tiim mukk te amoo ngànt walla nga ñàkk ndox.
Faratay koor ñaar la ñu :
Yéene te mooy fas koor gi ci guddi gi li tàmbalee timis ba fajar foo ko fi
fasee baax na
Bàyyi lépp luy yàq koor mel ni lekk walla naan walla booloo ak sa soxna
Sunna yi ñett la ñu :
Gaaw a dog bu jant sowee
Yéex a xëdd balaa fajar
Tëye sa làmmiñ ci jépp wax ju amul tuyaaba
Faratay asaka ñent la ñu :
Yéene mu doon asaka
Mat at bu dee xaalis walla wurus walla ag jur
Mat nisaab te mooy tolluwaay biy tax asaka war la
Ñàkk koo tuxal di ko yóbbu fu bokkul ak fi mu la waree
Am na itam ñett i teggin :
Sa xol sedd ci boo koy joxe
Mu doon ca digg alal ja, bañ a ëpp, bañ a yées
Nëbb ko bët yi ndax ragal ngistël
Faratay aj ñent la ñu :
Yéene te mooy armal
Tawaaful ifaada bisub Tabaski
Dox Safaak Marwa
Taxaw Arafaat guddig Tabaski te mooy nekk Arafaat
Sunnay aj fukk ak ñaar la ñu :
Armal bi da cee am ñent
Te mooy booy armal nga sangu farata
27

Page Facebook Daarayi.com - www.daarayi.com - Aji dajale ji : Allaaji Jibi Séy
Jàngal sa diine ci wolof - Téere bu làmboo njariñ yu bari ci Lislaam

Dindi lépp loo soloon lu ñu ñaw boo dee góor waaye jigéen di na sol lu ñu
ñaw
Sol taraxlaay ak sër ak i carax
Wax labayka Allaahuma labayka ba fa mu yem
Wër bi am ci ñent
Dox ak say tank teewul yit muy wartéef
Fóon xajarul aswad
Ñukk ñett i yoon ci tawaaful xuduum kepp
Ñaan
Dox Safaak Marwa am ci ñent
Fóonaat xajarul aswad booy génn jëm Safaa
Yéeg ba ca kaw Safaa ak Marwa boo dee góor
Gaaw ci Batnul Masiil, diggënte Safaak Marwa la nekk
Ñaan ca kaw Safaa ak Marwa
Sëriñ bi qaada lahuu Laahu maaxtaara lahuu nee na Yonent bi salaahu
ta’alaa alayhi bi aalihii wa saxbihii wa salama nee na ku jàpp ba noppi wax
Ach’hadu an laailaaha ilalah wa ach’hadu ana Muxammadan abduhuu wa rasuuluhuu, sunu Boroom tijjil ko juróom ñett i bunt i àjjana bu ko ci neex dugg
waaye boroom xam-xam yi wuute na ñu ci jamono jan la ñu koy tijji, am na ñu
ne fa nga ko waxee, am ñu ne boo faatoo.
Sëriñ bi qaada lahuu Laahu maaxtaara lahuu nee na booy julli ci ginnaaw
imaam, bu amee lu la raw bu sëlmëlee da nga koy fay, ginnaaw loo lu mu jàll
wax la waxtu wu ne ni ñu koy fayee ak tàmbalikaayu muxtaaram te mooy waxtu wa ñu taamu ku ko ca julli ak fa mu yem, mu tàmbalee ci suba ne :
Muxtaarum suba mi ngi tàmbalee ci xarug fajar ba mu leer, bu la ci benn
ràkkaa rawee nga am ca benn, boo jógee doo wax Allaahu akbar, da ngay
taxaw rekk jàng Faatixa akuw saar béral ko toog taaya sëlmël, doo xunóot
ndax imaam xunóot na. Lii mooy xunóot : Allaahumma inaa nasta’iinuka
wa nastaxfiruka wa nu’minu bika wa natawakalu alayka wa naxna’u laka
wa naxla’u wa natruku man yakfuru bika, Allaahumma iyaaka naxbudu wa
laka nusalii wa nasjudu wa ilayka nas’aa wa naxfidu, narjuu raxmataka wa
naxaafu azaabakal jidda, ina azaabaka bil kaafiriina mulxaqun.
28

Page Facebook Daarayi.com - www.daarayi.com - Aji dajale ji : Allaaji Jibi Séy
Jàngal sa diine ci wolof - Téere bu làmboo njariñ yu bari ci Lislaam

Su ko defee boo bëggee takk fi ngay wax Allaahu akbar boo jógee di fay ak
fi nga ko dul wax, da ngay xool li nga am ci julli gi bu dee benn te mooy lu tóol
walla ñett doo wax Allaahu akbar, bu tóolul te mooy ñaar nga wax Allaahu
akbar.
Muxtaarum tisbaar mi ngi tàmbalee ci bu jant bi weesoo digg asamaan
tuuti jëm sowwu, mi ngi yem bu jëmm yi tollook seen i ker nga xam ne boo
taxawee sa takkandeer day tollook sa jëmm, bu la ci benn ràkkaa rawee nga
am ci ñett, boo jógee doo wax Allaahu akbar, jàng Faatixa akuw saar yelu ko
toog taaya sëlmël, bu la ci ñaar i ràkkaa rawee nga am ci ñaar, boo jógee da
ngay wax Allaahu akbar, jàng Faatixa akub saar, muy sa bub ñetteel moo tax
doo toog da ngay indi beneen muy sa bub ñenteel nga jàng ca Faatixa ak saar.
Bu la ci ñett i ràkkaa rawee nga am ci benn, boo jógee doo wax Allaahu
akbar, jàng Faatixa akuw saar, toog taaya muy sa bub ñaareel, nga jóg indi beneen ràkkaa jàng ci Faatixa akuw saar te bañ a toog ndax mooy sa bub ñetteel,
da ngay indiwaat beneen boo xam ne Faatixa kese nga ciy jàng muy sa bub
ñenteel, nga toog taaya sëlmël
Muxtaarum tàkkusaan mi ngi tàmbalee foo fee muxtaarum tisbaar yemoon te mooy mujjug taxawaay ba, ba kero ker yi di sedd te mooy jant bi
mboq, moom mook tisbaar ñoo bokk fayin.
Sëriñ bi qaada lahuu Laahu maaxtaara lahuu nee na :
Muxtaarum timis mi ngi tàmbalee ci sowug jant yem ci nëbbug xonk-xonk
ya, boo demee ba gisoo ca darra foo fa la yem, bu la ci benn ràkkaa rawee
nga am ci ñaar, boo jógee da ngay wax Allaahu akbar tari Faatixa akuw saar ca
kaw, toog taaya sëlmël, bu la ci ñaar i ràkkaa rawee nga am ci benn, boo jógee
doo wax Allaahu akbar, tari Faatixa akuw saar ca kaw, toog taaya muy sa bub
ñaareel, nga indiwaat beneen bu mel noo nu sëlmël.
Muxtaarum gee mi ngi tàmbalee ci nëbbug xonk-xonk yoo yee fi jant bi
bàyyiwoon yem ci ñetteelub xaajub guddi gi, bu njëkk bi maanaam boo koy
xaaj da ngay tàmbalee ci fàddug safax ba fajar xaaj ko ñett i xaaj, bu xaaj bu
njëkk bi jàllee foo fa la yem, du sori ñett i waxtu ginnaaw bu ñu noddee gee
maanaam bu ñu noddee boo ci tegee ñett i waxtu foo fa la yem wallaahu
ahlamu.
Bu la ci benn ràkkaa rawee, nga am ci ñett, boo jógee doo wax Allaahu
akbar, jàng Faatixa akuw saar ca kaw, toog taaya sëlmël, bu la ci ñaar i ràkkaa
rawee, nga am ci ñaar, boo jógee da ngay wax Allaahu akbar, jàng Faatixa
29

Page Facebook Daarayi.com - www.daarayi.com - Aji dajale ji : Allaaji Jibi Séy
Jàngal sa diine ci wolof - Téere bu làmboo njariñ yu bari ci Lislaam

akuw saar ca kaw muy sa bub ñetteel nga bañ faa toog, jóg indi beneen bu
mel noo na muy sa bub ñenteel, bu la ci ñett i ràkkaa rawee nga am ci benn,
boo jógee doo wax Allaahu akbar, jàng Faatixa akuw saar ca kaw, toog taaya
muy sa bub ñaareel, nga indi beneen ràkkaa bu ànd ak Faatixa akuw saar muy
sa bub ñetteel nga bañ a toog, nga indi beneen ràkkaa booy jàng Faatixa kese
muy sa bub ñenteel.
Sëriñ bi qaada lahuu Laahu maaxtaara lahuu nee na boroom xam-xam yi
da ñuy wax ne ab ràkkaa liy tax nga am ko mooy nga sëgg jàpp bu dëgër ci say
bëtu wóom te imaam siggiwul waaye boo jàppul bu dëgër mu siggi, ràkkaa
boo bee di nga ko fay moo tax boo fekkoon imaam ci jotaay ju mujj da ngay
jàpp ne amoo ci julli gi darra, Yonent bi salalaahu ta’alaa alayhi bi aalihii wa
saxbihii wa salama nee na jullig mbooloo gënee na jullig kenn ñaar fukk i daraja ak juróom ñaar, nee na ñu boo ci amee benn ràkkaa am nga ngëneel lépp.
Ixsaan, «Rafetal» mooy lan
Rafetal mooy ngay jaamu Yàlla sunu Boroom ba mel ni yaa ngi koy gis boo
mënul loo lu nga xam ne mi ngi lay gis, ba tay nee na bu ngeen bëggee kawe
fa Yàlla na ngeen di jëfandikoo lii ma leen di dénk :
Xam-xam te mooy xam li Yàlla sunu Boroom bëgg ak li mu bëggul
Kersa te mooy rus a def lu bon
Sant te mooy jëfee ndigël yi
Sellal te mooy jëf te Yàlla tax
Tabe te mooy di joxe li nga mën
Noppi te mooy bañ a wax lu amul njariñ
Lewet te mooy bañ a fayu ag tooñ rawati na booy jàng
Muñ te mooy tëye sa bakkan ba du jëm ci lu baaxul
Sàmmonte te mooy jëfee li nga xam walla nga nekk di moytu lu lënt
Dégg-dégglu te mooy di fexee xam li ngay jàng mooy lan.
Sëriñ bi bi mu waxee loo lu daa jàll ba tay wax ne, maa ngi léen di dénk
ngeen farlu ci jaamu Yàlla sunu Boroom fu ngeen fi nekk, bañ di noonoo, li ci
ëpp ku farlu ci jaamu Yàlla ga ñu ko tànnal du noonook kenn, bu léen bari ay
wax ak ay nelaw, lépp luy yàq na ngeen koy daw, bu léen jëf te Yàlla taxul ndax
deesu ko nangu, bu léen yëkëti seen bopp, bu léen bañ kenn, dee léen wut
30

Page Facebook Daarayi.com - www.daarayi.com - Aji dajale ji : Allaaji Jibi Séy
Jàngal sa diine ci wolof - Téere bu làmboo njariñ yu bari ci Lislaam

leer ci bàyyi yoo yu.
Sëriñ bi qaada lahuu Laahu maaxtaara lahuu nee na mi ngi léen di dénk
juróom yi :
Dëggël te mooy bàyyi fen ak jëf ju amul njariñ
Wakkirlu te mooy doyloo Yàlla sunu Boroom
Toroxlu te mooy bañ a yëkëti sa bopp
Gàttal mébét te mooy loo amul nga muñ ko
Bariy teggin ndax xam-xam bu baree te àndul ak teggin yu bari, ay lor ak
coono kepp lay jur.
Sëriñ bi qaada lahuu Laahu maaxtaara lahuu nee na na ngeen di toog ak ku
jub koo xam ne di na léen jëlee ci juróom yii jëmee léen ci juróom yii :
Ngistal jëmee léen ci Sellal
Rëy jëmee léen ci Toroxlu ak Muñ
Noonoo jëmee léen ci Laabiir
Sikki-sàkka jëmee léen ci Wóolu
Bëgg lu baaxul ci yaw jëmee léen ci Bëgg lu baax ci yaw
Sëriñ bi qaada lahuu Laahu maaxtaara lahuu nee na ngeen gaawe juróom
yii balaa juróom yee di ñëw te mooy :
Waxambaane balaa Màgget di ñëw
Wér balaa Tawat di ñëw
Am balaa Ñàkk di ñëw
Féex balaa Soxla di ñëw
Dund balaa Faatu di ñëw
Foo fee la tazawudu sixaar yem Alxamdulilaahi, nu fas yéenee tàbbi ci yeneen yu mat a xam lool ci diine ji.
Xeetu sobe yi am
Xeetu sobe yi nga xam ne ñoo ëpp a laal doomu aadama, ba ca njëkk mooy
sawum doom aadama ak i xaytaam ba tay, dereet moo xam da fay dereetu
rendi walla yaram wi gaañu muy nàcc walla muy bori walla jigéen ju gis baax,
31

Page Facebook Daarayi.com - www.daarayi.com - Aji dajale ji : Allaaji Jibi Séy
Jàngal sa diine ci wolof - Téere bu làmboo njariñ yu bari ci Lislaam

ba tay dëtt moo xam da fay dëtt ju am dereet walla muy dëttu kese, ndox mi
nga xam ne Yàlla moo ko def ci góor ak jigéen ñu koy wax maniyu, sàngara.
Jigéen ju ame gone na xam ne lay bàyyeekoo ca gone ga muy saw walla
xayta sobe la ñu, la gën mooy mu wut yëre yoo xam ne bu dee julli jël ko
jullee ko bu noppee teg ko fee bay julliwaat, lépp lu Yàlla sàkk def ci ruux te
xaraamal ku ko lekk mel ni mbaam walla fas, saw ma walla soow ma ak xayta
ya lépp sobe la ñu, loo xam ne Yàlla xaraamalu ko, da ñu koo sib te la ca gën
a jege mooy lu mel ni muus, saw ma ak soow ma ak xayta ya lépp sobe la ñu,
loo xam ne Yàlla da koo sàkk def ci ruux waaye daganal na ku ko lekk, su lekkul
sobe te itam méddul, saw ma ak soow ma ak xayta ya laab na ñu niki xar, bëy,
nag, giléem yoo yu du ñu faral di lekk sobe, bu dee loo xam ne yoon maye
na ku ko lekk waaye moom da fay lekk sobe niki ginaar, soo ko yeewee di ko
xontee lu amul sobe di na laab amaana bu ñu ko bàyyee muy wër mën naa
lekk sobe te loo lu da fay tax xayta ya ak saw ma doon sobe.
Waccu woo xam ne melul na mu meloon ba koo ku di lekk ñam wa walla ba
muy naan, waccu woo wu sobe la, yii yépp bokk na ñu ci sobe yi ëpp a laal doomu aadama, balaa julli na wóorlu ne ay yëreem walla fa muy taxaw di julli darra
taqu ca sobe te itam bu yoree ay lunet walla musuwaar mbaa lenn lu mu àndal
ba muy julli, loo la day mel ni yëre ya walla yaram wi darra waru cee am sobe.
Laab gi ci des mooy bu ko sangu farata waree mu def ko, bu ko jàpp waree mu def ko, bu dee tiim mu def ko. Laab gii mooy gi ñu maase ni mënul a
ñàkk, ku ko tàyyeel ba doo ko def na mu waree ñu war koo ray ni ñuy rayee
ku tàyyeel a julli nga xam ne soo ko fàttewoon a def ba julli, fàtte ga du la jariñ
darra ndax du tax nga amug julli.
Ndox mi laab
Jàpp ak sangu farata ak dindi sobe ci say yëre walla sa yaram niki ndox mi
ngay yóbbu ca wanag wa, yoon ci boppam mooy wax ndox ma baax waaye du
rekk ndox moo jël mu baax.
Ndox mi yoon wax ni moo laab mooy ndox moo xam ne melo wa mbaa
cafka ga mbaa xet ga darra soppiku wu ca, ci loo xam ne mëneesoon na koo
moytu, bu fekkee la soppi ndox ma mëneesu ko woon moytu ndax fa ñuy
xellee ndox ma maanaam fa ñu koy wutee mbaa fa ndox may wal mbaa taaju
gu yàgg moo ko tax a xeeñ mbaa mu am walaxjaan, lu mel noo nu du ko yàq
waaye bu ko lu ñu mënoon a moytu soppee da koy daa di yàq ci wàllu jaamu
Yàlla, bu dee la ko soppi lu laab la mel ni diw walla soow walla suukër mbaa
32

Page Facebook Daarayi.com - www.daarayi.com - Aji dajale ji : Allaaji Jibi Séy
Jàngal sa diine ci wolof - Téere bu làmboo njariñ yu bari ci Lislaam

yu demee noo nu, ndox ma baax na ci wàllu naan walla togg mbaa sangu sangum saabu ak yu demee noo nu waaye bu dee lenn ci yi ñu lim sank ni ay sobe
la ñu moo ko soppi, su boo baa ndox mi da ñu koy tuur, ndab la ko defoon sax
boo ko soxlaa da nga koy raxas bala nga koo jëfandikoo.
Dindig sobe
Bu fekkee sobe tàq na la te xam na ñu fa mu tàmbalee ak fa mu yem, boo
ko raxasee rekk mu daa di baax, da nga koy fóotee ndox mu mel ni bi ngay
jaamoo Yàlla, bu la neexee mën nga koo raxasee saabu walla leneen waaye du
tee fàwwu nga awalewaat ca kaw ndox mu mel ni mi ngay jàppee ndax boo ko
dindee leneen jëmmu sobe ga di na deñ waaye àtte ba ba tay da fay des, bu
doon sa yaram it noo nu la, bu doon fa ngay jullee yit noo nu la, du jar ngay
fóot lépp-lépp ndax xam nga fi mu tàmbalee ak fi mu yem.
Su fekkee xam nga ni sobe taq na la te nekk ci say yëre walla sa yaram
waaye mënoo wax ni fii la tàmbalee fii la yem, bu dee yëre yaa lépp ngay fóot
benn yoon, bu dee sa yaram la da ngay sangu benn yoon.
Su la wóoree ni lii moom sobe la waaye yaa ngi naatable ba xam laal na la
am déet da ngay wis ndox ci say yëre, boo wisee benn yoon rekk mu daa di
doy ndax da ñoo bëgg nga dàq sikki-sàkka goo gu niki nga romboon fas muy
saw walla mbaam ngay naatable ba xam laal na la am déet da ngay daal di wis
am ndox ci say yëre.
Su fekkee da fa am lu la taq bu wér a wér te ngay sikki-sàkka ndax sobe la
am déet, su boo baa da ngay jàpp ni du sobe rekk bàyyi ko noo nu du jar wis.
Boo nekkee di julli ba mu yàgg nga fàttaliku ni sa yaram wii sobee ngi ci
walla mi ngi ci say yëre walla fi nga taxaw di julli kon da ñuy seet su dee waxtu
wa yaatu na nga xam ni mën ngaa tàggook sobe si ñëwaat julli am ci benn
ràkkaa kon dog ga day war, su dee waxtu wa daa xat nga xam ni dem tàggook
sobe si dikk amaat ci ràkkaa xaju fi kon da ngay yeggali rekk julli ga baax na.
Su fekkee da ngaa julliwaale sobe moo xam ci saw yaram walla ci say yëre
walla fi nga taxaw di julli waaye fàttalikuwoo ko ba far sëlmël, ñépp maase na
ñu ci wax ni julli goo gu baax na waaye di na ñu sopp su fekkee waxtu wi des
na nga xam ni mën nga fee tàggook sobe si daa di dikkaat baamu ko, daa ñu
sopp nga baamu ko
Ngënéel i njàpp
- Wax Bismillaahi
33

Page Facebook Daarayi.com - www.daarayi.com - Aji dajale ji : Allaaji Jibi Séy
Jàngal sa diine ci wolof - Téere bu làmboo njariñ yu bari ci Lislaam

- Soccu nga xam ni bala ngaa jàppu nga koy def
- Raxas sa kanam walla sa ñaar i loxo yi bu nekk ñett i yoon, raxas gu njëkk
gi bu dajee te matale moom rekk mooy farata ya ca des ngënéel la ñu, saa soo
raxasee ba mu matale ba ca topp ngënéel la niki boo raxasoon sa kanam mu
matale ci raxas bu njëkk bi, raxasu ñaareel bi ak ñetteel bi yépp ngënéel la ñuy
doon, bu matalee ci bu ñaareel bi, bu ñetteel bi mooy doon ngëneel
- Toftale farata yi ak sunna yi
- Booy masaa sa bopp nga tàmbalee fi karaw baaxoo sax ba dellusiwaat fa
- Néewël ndox ma ci cër yi
- Jiitël ndeyjoor ci càmmooñ niki jiitël sa loxo walla sa tanku ndeyjoor ci yu
càmmooñ yi
- Diggënte baaraam bu nekk nga xaalil ko (am na ci téere yu ñu koy lim muy
farata)
Boo amee sikkim goo xam ne daa woyof mooy boo dee xool di gis fa karaw
ga sax, kon booy jàpp da nga koy yëngël ba ndox ma jàll ca deru yaram wa
waaye bu fekkee da fa fatt nga xam ni boo dee xool doo gis fa karaw ga saxee,
kon boo awalee sa loxo ci kaw rekk mu doy, du jar di ko yëngël ngir ndox ma
jàll ca biir, bu fekkee cangaay la moom da nga koo war a yëngël ba ndox ma
jàll ca biir.
Ni ñuy dabaatalee njuumte ci njàpp
Boo dee jàpp am ca cëru farata boo xam ni da nga koo fàttee laal, am na
ñaar i àtte :
Boo ko teelee fàttaliku kon doo ko mën a ñàkk a raxas waaye boo ko raxasee
ba noppi da ñuy sopp la ca topp it nga baamu ko mel ni da nga doon jàppu
ba toll foo fu daa di àggale ba njàpp ma àgg niki nga doon jàpp fàttee raxas sa
loxo ndeyjoor, yàggul nga fàttaliku ko, da ngay dikkaat raxas ko mel ni foo fa
nga tolloon ci njàpp mi daa di koy àggale ba mu mat. Boo yemoon tam ci raxas
cëru farata bi kese du ko teree baax, baamu gi da ñu sopp rekk.
Su fekkee daa yàgg nga soog koo fàttaliku, soo dikkee cërub farata ba nga
fàttewoon kese ngay raxas du aajewoo ngay baamu la ca toppoon waaye bu
dee jotoon nga caa julli kon da fay yàqu ndax boo xasee bàyyi farata ci njàpp
da fay mel ni amoo ko ba tax na loo jotoon a julli da nga koy baamu.
Su fekkee ba ngay jàppu da nga caa fàtte sunna soo deful niki nga fàttee
34

Page Facebook Daarayi.com - www.daarayi.com - Aji dajale ji : Allaaji Jibi Séy
Jàngal sa diine ci wolof - Téere bu làmboo njariñ yu bari ci Lislaam

gallaxndiku kon boo yaakaaree ni njàpp moo mu du gaaw a toj ndax da nga
cee bëgg a defaale yeneen jaamu Yàlla kon di na ñu sopp nga dem matal sunna soo su ngir lépp looy def ci njàpp mi fekk mu mat, su fekkee ni bala nga
cee def darra mu toj niki yaa ngi bëgg a dem ci wanag wi kon du ko jar. Boo ci
jotoon a julli soog koo fàttaliku kon du aaje ngay baamu ndax bàyyi sunna ci
njàpp yàqu ko.
Ndéem am na cër boo doon raxas waaye nga fàtte ca ab déenéer mooy
digg ci yaram wi wu tooyul, saa soo ko seetloo da nga koy raxas fasaale yéene
mottali njàpp ma. Bu dee ginnaaw bi nga gisee ni digg boo bu tooyul fekkoon
na nga jot caa julli kon da nga koy baamu.
Su fekkee da ngaa dem bay raxas kanam nga xam ni farata la, fàttaliku sunna soo deful niki sarandiku kon doo bàyyi raxas kanam gi nga xam ni farata la
di saraxndiku ji da ngay wéy ba njàpp mi àgg nga door a def sunna si doonte
am na ñu ni da ngay dellu ca sunna waaye ñàkk gee dellu ba àggal moo gën a
mat a jàpp.
Yi ku amul njàpp sañul
Bokk na ci yi nga xam ni ku jàppuwul sañoo ko : Julli, moo xam jullig farata
la walla naafile (boo amee ngant ngir ñàkk ndox walla tawat, tiim mooy wuutu njàpp li), Wër Kaaba gi (Tawaaf) yitam ku jàppul waru koo def, doo sañ a
laal ab Kaamil waxu nu sax Kaamil bi waaye feggu ya sax waroo koo laal, du
caagin nga koy jéem a laal ak mbalaan walla bant walla musuwaar waaye boo
dee kuy jàng Alquraan ngir bëgg koo mokkal daa ñu la may nga mën a laal
jukki ba nga yittewoo te jàppoo, àlluwe ji ñu bind Alquraan yitam mi ngi mel
ni téere bi waroo koo laal te amoo njàpp waaye di na dagan ci ki ciy jàng ak ka
koy jàngal ñu laal te ame wu ñu njàpp, gone mën naa laal Alquraan te jàppul
waaye bu loxo ya taqee sobe ba noppi mu dem di ko laal aay na niki bu ko mag
defoon waaye ginnaaw gone tàmbalee gu ñu koo bindël i bàkkaar yaw mi ko
ko jottali walla yaw mi sàggan ba mu laal ko la bàkkaar bay dellu.
Koo xam ni da fay julli te amewul njàpp ci lu dul genn ngant boroomug
caay-caay la, bañoon koo def sax a gën.
Yiy toj njàpp
Yiy toj njàpp ñaar i xaaj la ñu, yi koy toj ak yi koy sabab :
Yiy toj njàpp ñooy lu bàyyeekoo ci buntu saw bi niki saw ci boppam, mazyu
ak wadyu mbaa buntu suuf bi niki xayta ak ngelawal te baaxoo faa génnee te
génn cig wér.
35

Page Facebook Daarayi.com - www.daarayi.com - Aji dajale ji : Allaaji Jibi Séy
Jàngal sa diine ci wolof - Téere bu làmboo njariñ yu bari ci Lislaam

Wadyu, ndox mu weex lay doon, boo seeree mbaa nga ame sedd mbaa
nga tawat bay door a wér boo sawee ba ndoxum saw ma jeex, mooy ndox mu
weex mi ciy faral di àndaale, mën naa am mu dem ba jàpp ba noppi muy door
a génn kon day toj njàpp la bu fekkee génn ga duy jegee lool ndax bu génn ga
jegee lool jàngoro la, du tojati njàpp.
Mazyu ndox la mu weex moo xam ni du far di génnee ci sawukaayu góor
fekk muy xool jigéen walla di ko xalaat ba am ca bànneex, daa bokk ci yiy toj
njàpp waaye bu génnee ci yaw day war nga raxas li ko dalee fa sawukaay ba
saxee ba fa mu yem ca bopp bi doonte taqu ca, ñaar i waay-yàlla yi bu fekkee
taqu ca du jar raxas waaye bu ca taqee fàwwu nga raxas ko ndax sobe la, bu
taqoon feneen ci yaram wi tam noo nu.
Yiy sabab toj ñooy lépp lu la tàggaleek sa sago niki xëm, nelaw yu diis nga
xam ni nit mën naa dugg ba génn te yëgoo ko walla nga yoroon darra sa loxo
mu wadd te yëgoo ko ak màndi doonte la ko màndal xaraamul niki naan soow
walla garab goo doon fajoo ak say.
Bokk na tam ci yiy toj njàpp fóon bakkan goo jublu bànneex mbaa nga far
ko ca am, boo ko jubluwul amoo ko ca moom du ko toj waaye fóon gémmiñ
moom mu ànd ak bànneex ak mu ñàkk caa am ñoo yem day toj njàpp ma
doonte da ñu laa bett sax.
Jigéen bu laalee sawukaayam te dugël baaraamam ca biir walla mu ŋëb ko
day toj njàpp waaye bu dee da fa laal noo na ca kaw rekk du toj.
Góor walla jigéen ku ci laal sa moroom te jublu ca bànneex walla nga am ko
ca te jubluwoo ko ca kon sa njàpp toj na, bu dee jubluwoo ca bànneex amoo
ko ca moom njàpp ma du toj. Góor bu jàppee ba noppi laal sawukaayam te
laalee ko liy xonk ciy tenkam mbaa baaraam yi njàpp la day toj waaye bu njiitlaay jaaree ci diggënte loxo bi ak sawukaay ba walla sarbet mbaa tubëy ak lum
yaraax-yaraax du toj.
Koo xam ni wóor na ko ni jàppoon na ginnaaw ba muy sikki-sàkka ba xam
toj na am déet kon day jàpp la gën a wóor te mooy mu jàpp ni njàpp ma toj na
daa di jàppaat lu dul ni xel ma daa baaxul li mu koy dal bari.
Masaa ñaar i sang (botte)
Daa ñu la may booy jàpp te sol ay bot nga raay rekk ci kawam te bañ koo
summi ngir raxas tank yi moo xam cib tukki nga nekk walla déet, na ci saart yi
daje rekk, daa war a fekk bala nga léen di sol nga ame njàpp mu mat door léen
a sol kon boo tojlee bay jàppaat mën ngaa masaa ca kaw bu dul loo lu doo ko
36

Page Facebook Daarayi.com - www.daarayi.com - Aji dajale ji : Allaaji Jibi Séy
Jàngal sa diine ci wolof - Téere bu làmboo njariñ yu bari ci Lislaam

mën, fukk i saart ñoo ci daje, yaw miy sol bot yi juróom, bot yitam juróom. Bu
ñu dajee nga koy mën :
Bot yi : 1 fàwwu mu nekk der bu laab, 2 bu nekkoon deru mbaam xuux
mbaa médd du baax, 3 na nekk luñ ñaw ni uude yi di ñawee boo léen di
ëwloo, buñ ko taqalee mbaa ñu kole ko walla yeew ko bam mën a dem ci tank
du tax mu doy, 4 lum gàtt-gàtt na ëmb say dojor, 5 bum yaatu ba ëpp walla
mu xat ba ëpp nga xam ni ku la séen ngay dox da fay daa di xam ni dàll yee tax
ngay doxee noo nu waaye du saw doxin.
Yaw boroom dàll yi : 1 bi nga koy sol na nga ame laab door koo sol, 2 laab
goo gu nay laabug ndox, 3 Laab ga mat ndax boo jàppoon ba raxas tanku
ndeyjoor daa di koy sol du tax mu baax ndax raxasagoo tanku càmmooñ. 4
doo ko sol it ngir yëfu boroom barke walla daa xew ci jamono, moom kay
da nga koy sol ngir feg tàngaay walla sedd walla roy Yonent bi SAWS walla
ragal jiit walla jaan mooy tax mu baax, 5 sol gi bum doon loo xam ne yoon
aayewoon na la ko niki boo dee armal aj walla umra doo ko mën a sol te fekk
nga am yeneen dàll.
Ni nga koy masaawee mooy da ngay jël sa loxob ndeyjoor teg ko ci fa tollook cat i baaraam i tankub ndeyjoor bi, jël sa loxob càmmooñ teg ko ca ron
ba wéy ba ca dojor ba, nii yit nga koy defee ci tankub càmmooñ bi, fii am na
wuute ci loxo biy féete kaw ak biy féete suuf boroom risaala daa wax ni loxob
càmmooñ beey féete kaw loxob ndeyjoor bi féete suuf. Bu fekkee suufu bot yi
daa am suuf walla nefere yu ci taq da nga koy dindi ba noppi door koy masaa.
loxob càmmooñ biy féete suuf day tàmbalee ca tëstënu bot ba wutsi ci baaraam yi, loo lu day tax bépp sobe bu fa nekk du weesu biir dàll wi ndax loxo
ba du yéegaat
Ngënéel i cangaay
- Booy tàmbali wax Bismillaahi
- Tàmbalee ci dindi sobe si
- Njàppum benn-benn
- Cër bu nekk nga tàmbalikoo raxas ca kaw jëm ci suuf
- Raxas bopp bi ñett i tankin, bu karaw gi baree te ñett yi daju ko fàwwu da
ngay jàll ba kero muy daj
- Lépp lu am ndeyjoor ak càmmooñ nga njëkkee ndeyjoor door cee teg
càmmooñ
37

Page Facebook Daarayi.com - www.daarayi.com - Aji dajale ji : Allaaji Jibi Séy
Jàngal sa diine ci wolof - Téere bu làmboo njariñ yu bari ci Lislaam

- Néewël ndox mi
Boo sangoo ba noppi gis foo laalul mbaa cërub lëmb bu tooyul da ngay daa
di gaaw mottali cangaay li daa di koy def fa saa sa mu daa di baax, boo ci jullee
ba noppi door koo gis da nga koy julliwaat ginnaaw boo ko raxasee. Boo ko
fàttalikoo yéex ko raxas ba mu yàgg cig tayeef moom cangaay la da fay yàqu da
ngay tàmbaliwaat. Bu dee ginnaaw bi nga sangoo da fa am loo bàyyi te bi nga
sangoo ba noppi da ngaa jàppu far raxasaale ko kon di na ko yóbbaale, fàtte gi
ci cangaay li du ko wàññi darra.
Boo amee janaaba te sangoogoo ko, ya ñu la aayewoon ngir ñàkk njàpp
yépp waroo koo def ak yii nuy bëgg a lim : Dugg Jàkka, jàng Alquraan (Bu dee
njàpp nga ñàkk Kaamil bépp mën nga koo tari waaye boo amee janaaba tari
goo gu da ñu la koy aaye ndare benn aaya walla ñaar ngir muslu walla léemu
walla ngir tektaloo ko cib àtte).
Boroom xam-xam yépp dëppóo na ñu ci ne ku mënul sangoo ndox mu sedd
du sañ a joteek soxnaam liféeg waajalul jumtukaay ji nga xam ni moom lay
tàngalee ndox mi mu war a sangoo. Bu ko Yàlla nattoo mu gént ame janaaba,
genn yeddeel walla bàkkaar du ko ci fekk, bu amee lu mu mën a tàngalee
ndox sangoo ko mu baax, bu dee amu ko te mënu koo am mu tiim rekk nég ba
yaramam àttan ndox ma mu door a sangu.
Ngënéel i tiim
- Wax Bismillaahi
- Jiitël ndeyjoor ci càmmooñ ci ñaar i loxo yi
- Loxo bi boo koy masaa, jiitël biti bi ci biir gi
- Tàmbalee catu baaraam ya wuti coñc la buy masaa loxo bi
Yay yàq njàpp, ku tiim def ko mu yàqu ba mu des amug ndox njëkk sag tàbbi ci julli ga, boo tàmbaliwoon julli gi ndox am doo ko dagg da ngay wéy rekk.
Genn tiim yitam deesu ci julli ñaar i farata nga xam ni boo doon fay tisbaar te
tàkkusaan jot da ngay tiimël tisbaar gi, tiimël tàkkusaan gi waaye ay naafile yu
bari mënees na ñu léen a boole genn tiim niki naafile Ramadaan.
Boo tiimëlee farata war a jàll ci naafile du jar ngay tiimaat mën ngaa jàll
rekk def ko.
Boo tiimëlee farata walla naafile mën ngaa jàll jàng ca Alquraan walla wër
ca Kaaba gi wër goo xam ni du wërug farata, ci saartub yéene ànd ak toftale ko.
38

Page Facebook Daarayi.com - www.daarayi.com - Aji dajale ji : Allaaji Jibi Séy
Jàngal sa diine ci wolof - Téere bu làmboo njariñ yu bari ci Lislaam

Ku tiimël naafile du mën a jàll teg ca farata, boo tiimëlee gee mën ngaa jàll
julli ca safaak witar ci saartub ñu toftaloo waaye bu yàggee fàwwu nga tiimël
léen seen tiimug bopp.
Kuy tiim te fekk mu ame janaaba da fay yéenewaale janaaba ji du tiim tiimug ku amewul njàpp doŋŋ, da fay tiim tiimug ku ame janaaba te fas yéenee
daganloo julliwaale janaaba ji lu ko moy tiim ga du baax, bu ca jullee sax da
koy baamu ginnaaw bu tiimaatee boole ca yéeneg janaaba.
Ni ñuy tiimee
Boo dee tiim ngir julli da ngay nég ba waxtu wi tàbbi, nga wut pàkkub suuf
bu laab walla doj bu yaatu te du simang walla laso walla karo, nga teg ca say
tenk bës ko ca bu baax te tàllal say baaraam, nga yëkëti sa loxo yi bomb ko ci
sa kanam ba mu daj, fenn bañ a des, nga njëkk a bomb sa loxo ndeyjoor.
Booy bomb say loxo ci sa kanam, bu ca suuf taqee bu ko fëgg bu ko faxas,
da nga koy bombaale ba mu taq ca.
Da ngay wax ci sa xel ni fas na maa yéene daganlu ag julli ci toj mu mag mii
bu la sangu waree walla nga ne ci toj mu ndaw mii bu la njàpp waree.
Nga tegaat say tenk ci suuf, bës ko bu baax tàllal say baaraam xaw léen
a teqale tuuti, nga yëkëti say loxo, teg sa biti loxo ndeyjoor ci sa biir loxo
càmmooñ, dalee ko ca cat i baaraam ya bomb ko ci sa coñc, wëlbëti sa loxo
càmmooñ jël tenk ba bomb ko ci sa biir xasabu ndeyjoor dalee ko ca coñc la
ba ca sa tikku-jara.
Teg sa biir baaraamu déeyu càmmooñ ci sa kaw baaraamu déeyu ndeyjoor
bomb ko ca, nga def noo nee sa loxo càmmooñ tam.
Masaa say tenk, masaa sa diggënte baaraam yépp bomb léen.
Nodd ak liqaam
Fépp fu néegub Yàlla nekk, war na ci warug sunna su waxtu julli jotee ñu
yëgle ko fa ci nodd doonte jàkka ya da ñoo jegee du tee ñu war koo def, foo
xam ni mbooloo da fay daje doonte du jàkka waaye jàpp nañ ni buñ noddee
am ñu léen fekksi war nañ koo def bu dee foo xam ni mbooloo nga fa te buñ
noddee du am ñu wuyusi kon du ko jar.
Bu dee da nga di kenn, boo noddee dañ koo sopp waaye ci saartub nga
génn dëkk bi cib tukki walla nga foriy gettax waaye boo nekkee sa kër yaw
doŋŋ walla ngay kenn ci dëkk te mu leer la ni boo noddee kenn du la fekksi da
39

Page Facebook Daarayi.com - www.daarayi.com - Aji dajale ji : Allaaji Jibi Séy
Jàngal sa diine ci wolof - Téere bu làmboo njariñ yu bari ci Lislaam

ñuy sib sa nodd xanaa nga tàmmal ko nit ñi ba yaw la ñuy déglu.
Liqaam sunna su dëgër la goo xam ni daa war góor doonte moom doŋŋay
julli, moo gën a dëgër sax nodd ndax moo gën a sës ci julli gi, jigéen moom ag
noddam xaraam na waaye sopp nañ ci moom mu liqaam te suufeel ko door
a julli, bu ko deful it darra du ko ci fekk, nodd ab julli te waxtoom jotagul daa
xaraam ndax wax lu amul la ngir nodd li muy tekki mooy waxtu wi jot na bam
des jullig suba ndax buy ñëw da fay fekk ñu bari di nelaw, da ñuy bëgg ñu jiitël
ay nodd ngir yeete ndax nit ñi jóg balaa waxtu waa jot dëgg-dëgg, bu jotee
ñu door a nodd, nodd gay wone ni waxtu wi jot na, su ko defee noddug yeete
mën nañ koo def ci boo xaajoon guddi gi juróom benn i xaaj, bu juróom yépp
jàllee ci nga koy mën a def.
Nodd mooy wax :
Allaahu Akbar 2
Ach’hadu an laailaaha ilalaa 2
Ach’hadu anna Muxammadar Rasuululaa 2
Ach’hadu an laailaaha ilalaa 2 mu gën a kawe ci yoon bu njëkk bi
Ach’hadu anna Muxammadar Rasuululaa 2 mu gën a kawe ci yoon bu
njëkk bi
Xayya ala salaa 2
Xayyaa ala falaa 2
Boo nekkee ci noddu suba kepp nga ciy dolli a’salaatu xayrun mina nawm 2
Allaahu akbar 2
Laailaaha ilalaa 1
Liqaam mooy wax :
Allaahu Akbaru
Allaahu Akbaru
Ach’hadu an laailaaha ilalaa
Ach’hadu anna Muxammadar Rasuululaahi
Xayya ala salaati
Xayyaa ala falaaxi
40

Page Facebook Daarayi.com - www.daarayi.com - Aji dajale ji : Allaaji Jibi Séy
Jàngal sa diine ci wolof - Téere bu làmboo njariñ yu bari ci Lislaam

Qadd qaamati salaatu
Allaahu akbaru
Allaahu Akbaru
Laailaaha ilalaa
Ngënéel i julli
- Yëkëti say loxo ba mu tollook say nopp ci kàbbaru armal bi (boo waxoon
Allaahu akbar te yëkëtiwoo loxo yi du ko teree baax)
- Wax Rabbanaa wa lakal xamdu walla Allaahumma Rabbanaa wa lakal
xamdu
- Wax aamiin ginnaaw boo waxee wa laa daaliin ci Faatixa moo xam ci
yelu la walla béral (boo dee maamuum di jàng ci suuf ba wax ko daa ñu sopp
nga wax aamiin walla sa ilimaan wax ko, deesu ko jéem a tolloole ndax da ñuy
bañ nga wax ko ci barab bu mu dëkkul), ilimaan di na ko wax buy yelu waaye
du ko béral, bu dee béral day bàyyi maamuum yi wax ko
- Wax Subxaana Rabbiyal aziim ñett i yoon boo rukkoowee
- Wax Subxaana Rabbiyal a’laa ak ñaan gi ñu fay faral di ñaan ci sujjóod
- Jàng saar wu gudd ginnaaw Faatixa ci jullig suba ak tisbaar boo dee julli
yaw kese walla ngay jiite te mu wóor la ni ñoom ñépp a sawar ci njàng mu
yàgg mi (tiwaalul mufasal mooy saar yi dalee xujuraat ba Abasa)
- Gàttal njàng mi ci tàkkusaan ak timis (li ko dalee ci suuratu Duxaa ba ci
Naasi ñooy yu gàtt yi)
- Jàng saar yu digg-dóoomu booy julli gee (li ko dalee Abasa ba ci suuratu
Duxaa ñooy yu digg-dóomu yi)
- Saar wi ngay jàng ci ràkkaab ñaareel gën a gàtt bi nga jàng ci ràkkaa bu
njëkk bi
- Boo rukkoo nga jàpp ci say bëtu wóom bu dëgër, dëj say tank ba du jóg ak
a toogaat, sa ginnaaw bañ a nóox
- Toogaay bi ngay def ci ràkkaab ñaareel bi ak booy taaya nga xam ni da
ngay bañ a toog ci say tank ba noppi nga génnee léen ci sa wetug ndeyjoor, sa
tanku ndeyjoor nga yëkëti ko ba noppi baaraam ya sampu jëm suuf
- Xunóot te bañ koo béral ci ràkkaab ñaareelu suba ginnaaw jeexug saar wa
41

Page Facebook Daarayi.com - www.daarayi.com - Aji dajale ji : Allaaji Jibi Séy
Jàngal sa diine ci wolof - Téere bu làmboo njariñ yu bari ci Lislaam

- Ñaan ginnaaw taaya ji ngay sëlmëlee
- Boo de wax Assalaamu alaykum boo yeggee ci war a wax kum nga àggalee ko ci sa ndeyjoor nga xam ni ku la féetewoon ginnaaw di na séen sa
benn lex.
- Yëngël sa baaraamu sànnikaay booy taaya ba kero ñuy sëlmël
Sib na ñu ngay julli taxawee benn tank ndare julli ba daa yàgg ba nga def
noo nu ngir noppaloo ko, jegeel say tank ba mel ni ku ñu yeew yitam sib na
ñu ko ak di julli sex ci sa gémmiñ lu mel ni ab dërëm walla aw xeer ak geestu
niki noo nu gëmm say bët lu dul ci ngant (ngelaw walla bañ a xool lu xaraam),
ba tay wax A’uuzu billaahi mina chaytaani rajiim walla Bismillaahi Raxmaani
Raxiim walla Laa xawla wa laa xuwata ilaa billaahi walla Xasbunaal Laahu wa
nihmal wakiil ci jullig farata waaye dagan na ci naafile.
Lépp lu mën a jax-jaxi sam xel rekk sib na ñu nga di ko julliwaale moo xam
daa nekk ci sa poos walla sa ginnaaw walla sa kanam walla sa wetug ndeyjoor
mbaa sa wetug càmmooñ, sib na ñu tam ngay xalaat ci mbir i àdduna darra.
Saart i Julli
Julli daa am i saart yoo xam ni bokkul ak farata yi.
Bokk na ca, ame laabug xadas mooy bu la sangu farata waree nga def ko,
bu la jàpp waree nga def ko, bu dee sa farata mooy tiim it nga def ko.
Laabug xabas tam ci saart yi la bokk te mooy bu sobe nekkee ci sa yaram
mbaa ci say yëre mbaa fi ngay jullee nga dindi ko bala ngaa julli, da ñuy bañ
nga julliwaale sobe te fekk nga mënoon a tàggook moom, su fekkee da ngaa
julliwaale sobe te mënoon a tàggook moom te tay ko fàwwu nga baamu ko.
Sàng awra bokk na ci saart yi : awray góor nga xam ni war na koo sàng buy
julli mooy li dalee ci jumbaxam ba ci ñaar i bëtu-wóomam, terewul ñu sopp
nga wormaal sa yaram sol yu baax ngir tegginu ci sa kanam Boroom, jigéen
moom mbooleem yaram wi la war a sàng ndax awra la ba mu des kanam ga
ak ñaar i tenk yi. Sol tubëy joo xam ni sàng na jumbax gi wàcc ba ci tank yi
ëmbaale bëtu-wóom yi, bu ko góor defee julli gi baax na waaye sib na ñu ko.
Bu fekkee yëre yi nga am daa am sobe te amoo beneen te amoo yitam ndox
moo ko fóotee walla boo ko bëggee fóot waxtu wa raw la kon na nga ko far
julliwaale darra du ci nekk waaye bu dee waxtu wi yaatu na ba mën nga fee
dindi sobe si te waxtu wi du la raw kon day war nga dindi sobe si ba noppi door
koo sol jullee ko, tooyaay ba yitam du ca wàññi darra. Sa ñàkk a set gi bu taxee
42

Page Facebook Daarayi.com - www.daarayi.com - Aji dajale ji : Allaaji Jibi Séy
Jàngal sa diine ci wolof - Téere bu làmboo njariñ yu bari ci Lislaam

nga yéexee julli ga ngir ni yëre yi daa am sobe nga ni naa bàyyi ba am yëre yu
laab walla ba am ndox fóot ko kon yenu nga bàkkaar ndax da ngaa waroon a
julliwaale sobe si rekk ndax sobe si aayul ndegam ngant la, ku rafle ba lu sàng
awraam sax amu ko, koo ku da fay def yaramu neen julli ndax loo lu la mën.
Jublu Xibla yitam bokk na ci saart yi, nga xam ni mooy boo nekkee Màkka
walla la ko wër moom jëmmu Kaaba gi ngay war a jublu, boo soree Màkka,
wet ga Kaaba ga féete rekk ngay jublu, koo xam ni ba muy julli daa moy xibla
waaye laata mu koy yëg julli na ba sëlmël kon da ñuy sopp rekk mu baamu ci
waxtu wa. Bu dee ci biir julli gi la yëgee ni moy na xibla, da ñuy seet su fekkee
ni gumbë la du aaje muy dagg julli gi day wëlbëtiku rekk jublu xibla, su fekkee
njàccaar la te fekk la mu ko moyee tuuti la du aajo muy dagg julli gi da fay daa
di jublu xibla rekk. Bu dee njàccaar la te fekk la mu moy ci xibla gi daa bari
te mu yëgee ko ci biir julli gi da fay dagg julli ga jublu xibla ba noppi door a
tàmbaliwaat.
Lépp lu ñuy baamu ci waxtu wa kepp te su waxtu wa jàllee kenn du ko
baamooti xamal ni baamu goo gu ngënéel la ndax su doon baamu gu war da
ñu lay wax ni da nga koy baamu, fàwwu waxtu wa jàll walla mu bañ a jàll a ci
yem niki naafile rekk ndax waxtu wa nga ko war a defee bu jàllee rekk kenn
doo tu ko baamu.
Bokk na yitam ci saart yi nga bàyyi lépp lu mënul a ànd ak julli gi mel ni wax
walla jëf ju jëmul ci julli ga.
Jullig aji tawat
Jullig farata daa am juróom ñaar yu ñu war a sàmmonteel, ñent ya dees
koo war a tegale boo ko mënee moom rekk ngay sañ a def doo mën a jàll ca
ba ca des, ñett ya mën ngaa mën bii te jàll ca ba ca des te du ko teree baax.
Su ko defee ñent yi ñu war a tegale ñooy, su fekkee mën ngaa julli taxaw
jonn kon da nga koy def, soo ko tëlee te mën a taxaw wéeru kon nga taxaw
wéeru, soo ko mënul te mën a toog te bañ a wéeru kon nga julli toog te bañ a
wéeru, soo ko tëlee te fàwwu nga wéeru nga soog a sañ a julli toog te wéeru.
Mukallaf mu ne yii da koo war a toftale bu mu ci mënul soog a jàll ca ba ca des,
ñent yii boo ci def te mënoon ba ko jiitu sa julli day daa di yàqu.
Ñett yi nga xam ni da ñoo sopp nga tegale ko waaye tegale ga warul ñooy
su fekkee ni yaw julli toog wéeru ci darra mënoo ko, tëdd rekk nga mën sopp
na ñu nga tëddee sa wetug ndeyjoor jublu xibla, boo tëlee wetug ndeyjoor
nga tëddee wetug càmmooñ, boo ko tëlee nga jaaxaan say tank jëm xibla.
43

Page Facebook Daarayi.com - www.daarayi.com - Aji dajale ji : Allaaji Jibi Séy
Jàngal sa diine ci wolof - Téere bu làmboo njariñ yu bari ci Lislaam

Su ko defee li ñu wax nii bu dee da nga mën a taxaw julli te doo wéeru ci
darra nga julli wéeru ci darra, julli gaa ngi yàqoo ci bu fekkee ni la nga wéeru
sëf nga ko sa doole bu baax ba nga xam ni bu daanuwoon nga ànd ak moom
daanu waaye bu dee wéeruwoo ca bu baax da ngaa def lu ñu sib rekk waaye
àggul ci yàq sa julli.
Bu fekkee ni da ngay julli jullig naafile dagan na nga mën a taxaw ba noppi
daa di toog waaye waxeef na ni tuyaaba ja nga waroon a am xaaj ba lay doon.
Lee lee yitam mën ngaa tàmbali naafile ci toogaay ginnaaw ga nga sawar daa
di jóg yeggalee ko taxawaay darra nekku ci walla nga tàmbalee ko ci taxawaay
yeggalee ko ci ab toogay.
Jullig tukki
Képp ku tukki soriwaayu ñent i bariid am na ñu ne day nekk ñéen-fukk i
kilomet ak juróom ñett, am na ñu wax ni mooy juróom ñaar fukk i kilomet ak
ñaar mooy bi gën a wér, mën ngaa wàññi bépp julli bu matoon ñent i ràkkaa,
suba ak timis deesu léen wàññi.
Booy bàyyeekoo ci dëkk bu mag bala ngaa tàmbalee wàññi da ngay nég
ba génn léppu dëkk bi, nga xam ni amul benn kër bu tollook yaw ci ndeyjoor
mbaa càmmooñ walla sa kanam, bu amoon ay tool sax yoo xam ni fa la waa
dëkk bi di bayee wallab maarse boo yaboo boole ko ci dëkk bi ba weesu léen
door a tàmbalee wàññi, waaye na tukki ba bañ a doon tukki fo walla moy. Fi
nga xam ni boo fa tollee booy dem mën a wàññi booy ñibisi ba tollaat foo fa
ca ngay tàmbalee matal doonte duggagoo sa kër.
Bu fekkee àgg nga ci barab te yéene faa sax ñent i fan walla la nga fay toppatoo fàwwu mu mat ñent i fan, kon da ngay matal julli yi ba ba nga fay bàyyikoo, door a seet ba xam fa nga jëmaat di na matal saart yi am déet, booy dem
di nga wàññi ba ba ngay yegg ndéem barab ba nga jëm mat na doxub wàññi,
bu dee ci diggënte bi daa am fooy jàdd te sa dig ak moom matul doxub wàññi
fas faa am ñent i fan kon ba ba nga fay àgg doo wàññi.
Nees di fayee boru julli
Boo amee boru julli, taxaw temm ci bëgg léen a fay, lu war la kenn waru
koo sàgganee, bu fekkee da ngaa bari boru julli te bis bu nekk nga fay juróom
i bis maanaam saa boo jullee genn julli fay juróom teg ca ku farlu nga.
Julli gu ne na mu raweewoon nga koy fayee, bu dee da laa rawee fa nga
dëkk nga xam ni waroo koo wàññi kon boo koy fay da nga koy matal, bu dee
bam lay raw cib tukki nga nekkoon sa sunna moo doonoon wàññi ko kon boo
44

Page Facebook Daarayi.com - www.daarayi.com - Aji dajale ji : Allaaji Jibi Séy
Jàngal sa diine ci wolof - Téere bu làmboo njariñ yu bari ci Lislaam

koy fay da nga koy wàññi bu dee julli gu mat ñent i ràkkaa la niki tisbaar, tàkkusaan ak gee, waxtu wa ngay fayee amu ci solo waxtu wam la rawee rekk la
deefi seet, bu dee daa am julli gu la rawoon ba nga nekkee ca dëkk ba, ba nga
demee bay tukki nga bëgg koo fay da nga koy matal, bu dee julli gu la rawee
ci yoon wi, boo ñibisee ci kër gi du tee da nga koy wàññi.
ñaar i julli yoo xam ni da ñoo bokk waxtu bu fekkee xaj na ñu ca waxtu
wa fàwwu nga war léen a tegale ndegam fàttewoo ko, bu tàkkusaan jotee te
julleegoo tisbaar da ngay njëkk a julli tisbaar door cee teg tàkkusaan, boo ko
tayee njëkk a julli tàkkusaan da ngay mel ni ku ko julliwul, da ngay julli tisbaar
ba noppi war ko cee tegaat niki noo nu timis ak gee.
Bu dee am na julli yu la raw yoo xam ni bari wu ñu mooy ñent i julli jëm
suuf, su la ñent i julli rawee am julli gu jot day war nga julli ñent yi la raw ba
noppi door a julli gi jot doonte boo nekkee di léen julli gii teew waxtoom
raw la sax da nga léen di fay ba noppi soog a julli gi teew, boo ko deful rekk
am bàkkaar, toftale ga moytu bàkkaar lay doon boo julliwoon gii teew door
a julli yoo yu du ko tee baax doonte benn waxtu la niki suba daa jot te yaw
julliwoowoon gee biig ngir nga bañ a am bàkkaar da ngaa waroon a fay gee ba
noppi door cee teg suba, boo njëkkoon a julli suba du ko tee baax waaye bàkkaar ngay am ci ñàkk koo tegale, ñaar i julli yu bokk waxtu la tegale ga mënul
a ñàkk nga xam ni soo ko deful du baax, yi ci des soo léen tegalewul bàkkaar
ngay am ci ñàkk gaa tegale waaye du ko tee baax.
Soo amee boru julli waxtu wu nekk manees na ko caa fay, koo xam ni xas
nga koo ame doo sañ a naafile ndax li nga war a naafilaa da nga koo war
a fayee bor yi nga ame ba noppi niki naafileg yoor-yoor ak ramadaan walla
di dawal tisbaar mbaa tàkkusaan waaye safaak witar ñoom loo bari-bari bor
mën nga léen a def ak ñaar i julli iid yi (korite ak tabaski) ak jullig muurug jant
ak jullig mbaaw, jullig muuru weer dañ cee wuute, ñaar i ràkkaay fajar dañ
léen a fonk lool su julliy sunna yii jàllee ñoo ci topp moo tax ñu tuddee léen
A’rahiibatu ñoom it loo bari-bari boru julli da nga léen di jooxe.
Su fekkee da ngeen a bokk ame boru julli te yéen a yemle ya léen raw mën
ngeen jiitël kenn su ngeen di fay julli ya ngeen ame, ku fàtte lim yam am ciy
bor kon day fay di fay bam leer ko ni lam amewoon ciy bor fay na ko mu door
a bàyyi.
Xabla salaam ak Bahda salaam
Sunnaaleef na ngir ag njuumte ci dolli walla nga wàññi ñaar i sujjóod. Bu
45

Page Facebook Daarayi.com - www.daarayi.com - Aji dajale ji : Allaaji Jibi Séy
Jàngal sa diine ci wolof - Téere bu làmboo njariñ yu bari ci Lislaam

fekkee da ngaa juum dolli darra ci julli gi, boo sëlmëlee da ngay sujjóod ñaar
i sujjóod taayawaat daa di sëlmël, taaya ju gàtt lay doon ci abduhuu wa rasuuluhuu lay yem, su fekkee da ngaa wàññi lu mel ni sunna soo xam ni ku ko
wàññi da nga ko war a sujjóodal xabla salaam, da ngay taaya ba fa nga daan
war a waxee assalaamu alaykum, nga daa di sujjóod ñaar i sujjóod daa di
taayawaat taaya ju gàtt door a sëlmël.
Bu dee da ngaa boole dolli ak wàññi, da ngay sujjóod xabla salaam, bu
fekkee da ngaa waroon a sujjóod xabla salaam, fàtte ko ba wax assalaamu
alaykum te fekk bi nga ko fàttalikoo ak bi nga sëlmëlee soreewul, da ngay daa
di sujjóod sa xabla salaam, taayawaat sëlmël mu jeex waaye bu dee yàgg na
nga xam ne jàkka ja nga doon jullee génn nga ko walla sax génnoo ko waaye
yéex nga koo fàtteliku lool kon sujjóod ba ak julli gi lépp yàqu na, da ngay julliwaat bu fekkee la la tax di sujjóod mat na ñett i sunna walla aw saar ndax ku
ko fàtte bàyyi nga ñett i sunna ndax jàng gi ak taxawaay bi, yelu gi walla béral
gi lépp sunna la bu ko matul nak du yàqu niki lu mel ni taaya, bu dee bahda
salaam boo ko fàttee doonte ay at la, boo ko fàttalikoo da nga koy sujjóodal.
Cosaanul sujjóod mooy bàyyi ñaar i sunna walla lu ko ëpp déet lu ko yées.
Farata moom saa soo ko bàyyee mëneesu koo sujjóodal xabla walla bahda
salaam, da nga koy indiwaat rekk.
Koo xam ne wàññi na ci ngëneel i julli deesu ko sujjóodal, benn sunna tam
boo ko bàyyee doo ko sujjóodal lu dul ku bàyyi ag yelu walla béral. Béral boo
ko defee ci barab boo waroon a yelu da ngay sujjóod bahda salaam ndax da
ngaa yokk, boo yeloo ci barab boo waroon a béral da ngaa wàññi kon xabla
salaam ngay def.
Bu dee da ngaa juum ba wax ci biir julli da ngay sujjóod bahda salaam
taayawaat sëlmël ndax da ngaa dolli, koo xam ne daa sëlmël ginnaaw bu mu
jullee ñaar i ràkkaa niki mu doon julli tisbaar def ñaar i ràkkaa taaya taaya ju
njëkk rekk daa di sëlmël war na ci moom sujjóodug bahda salaam ginnaaw bu
mu jógee ba àggale julli gi.
Koo xam ne daa dolli ñaar i ràkkaa niki ngay julli tàkkusaan def ko juróom
benn ràkkaa walla nga dolli benn ràkkaa, boo sëlmëlee da nga koy sujjóodal
bahda salaam waaye lu toll ni ràkkaa yi ab julli war a am boo ko ci dollee niki
ngay julli tisbaar def ko juróom ñett i ràkkaa walla tàkkusaan walla gee kon
julli ga day yàqu, timis moom boo ci dollee ñent i ràkkaa moo koy tax a yàqu.
Bu fekkee yaa ngi julli di sikki-sàkka naan ñent i ràkkaa laa am walla ñett,
46

Page Facebook Daarayi.com - www.daarayi.com - Aji dajale ji : Allaaji Jibi Séy
Jàngal sa diine ci wolof - Téere bu làmboo njariñ yu bari ci Lislaam

jàppal ni la gën a néew nga am daa di indi ñenteelu ràkkaa bi ndax boroom
xam-xam yi da ñuy wax ne booy sikki-sàkka ba xam mat na am matul, jàppal
ni matul boo noppee sujjóod bahda salaam, bu dee da ngay sujjóod di sikki-sàkka ba xam benn yoon nga sujjóod walla ñaar da ngay daa di sujjóodaat
beneen, sëlmëlël ndéem yaa ngi sikki-sàkka ci ba xam sëlmël nga am déet
su dee yàggul, doo ko sujjóodal darra du bahda du xabla. Bu dee diggënte bi
ngay sikki sàkka ba xam sëlmël nga am déet da fa yàgg lool walla génn nga
jàkka ji, kon xamal ni goo gu julli yàqu na, da nga koy julliwaat.
Koo xam ni boroomug jax-jaxal la mooy ku xelam bon ba nga xam ne saa
buy julli du xam ci ban ràkkaa la toll, lum xelam jàpp, na jàpp loo la te wéyal
julli gi waaye ginnaaw bu sëlmëlee sopp na ñu mu sujjóod bahda salaam.
Koo xam ne daa béral xunóot darra du ko ci war du xabla du bahda waaye
bu dee tayeef lu ñu sib la.
Ñaar i ràkkaa yu mujj yi sunnaalu ñu ku ci dolli aw saar, koo xam ne da koo
tay jàng ko ci def na lu ñu sib waaye du ko tax a sujjóod.
Koo xam ne da fa tàmm su déggee Muxammad daa di ciy teg sallalaahu
alayhi wa salam, su ko nit rombee wax turu Yonent bi SAWS mu juum wax
salalaahu alayhi wa salam, bu fekkee tayu ko, sibu ñu ko, su ko tayee sib na ñu
ko ak fu mu ko mën a defee ci biir julli gi.
Koo xam ne da fa jàng ñaar i saar ci biir julli walla lu ko ëpp walla mu jàng
aw saar jeexal ko ba dugg ci weneen walla mu rukkoo te saar wa mu tàmbaliwoon jeexul, yoo yu yépp sujjóod waru ca.
Koo xam ne da fay julli am kuy wax mu di ko joxoñ walla muy yëngël bopp
bi di ko junj, loo la sujjóod waru ci.
Koo xam ne da fa juum ba baamu Faatixa, li koy war mooy suujjóod bahda
salaam waaye bu dee baamu gi tayeef la, julli ga yàqu.
Boo jàngee Faatixa waroon caa teg saar, dem bay waaj a sëgg fàttaliku saar
wa, du la tax a siggi ni da ma ciy teg saar, ndax rukkoo gi nga jëm farata la te
farata kenn du ko tàmbali di ko bàyyi di dellu ci sunna, da ngay wéy boo noppee sujjóodal ko xabla salaam.
Ki nga xam ne da fay julli, jàng bay waaj a rukkoo fàttaliku ne li mu jàng da
koo yelu te fekk lu ñu war a béral la, bu fekkee Faatixa ja doŋŋ la, kon da fay
baamuwaat Faatixa ja, bu noppee sujjóod bahda salaam ndax daa jàng Faatixa ñaar i yoon te loo lu ag dolli la, bu fekkee saar wa doŋŋ la yelu kon da koy
47

Page Facebook Daarayi.com - www.daarayi.com - Aji dajale ji : Allaaji Jibi Séy
Jàngal sa diine ci wolof - Téere bu làmboo njariñ yu bari ci Lislaam

baamuwaat waaye aw saar moom mënees na ñu jàng lu ëpp benn moo tax
sujjóod du la ci war. Bu fekkee jot ngaa rukkoo te yelu loo waroon béral, boo
noppee da ngay sujjóod xabla salaam ndax bàyyi nga béral te ku ko bàyyi da
ngaa wàññi moo xam ci Faatixa ji la walla ci aw saar.
Boroom xam-xam yi dëppoo na ñu ni kuy julli ree te tay ko sa julli yàqu
na, juum ree moom am na ñu ne day yàq julli am ñu ne du ko yàq waaye wér
na ne ku sàggan kepp mooy ree ci biir julli walla kuy fo te réer. Sëriñ Tuubaa
qaada lahuu Laahu maaxtaara lahuu am na benn bis mu woo mag ñi ne leen
julli de na ngeen ko fonk bu baax waaye naqari naa def lool, ndax julli dëggdëgg boo ko dee def, boo kàbbaree su ñu faboon paaka di dagg sa cër yi benn
ginnaaw benn di wacc doo ko yëg, moo ne déey mboolooo mii toog ku mën
a jullee noo nu am na fi.
Muuñ ci julli moom darra nekku ci du yàq julli, sujjóod waru ci, du waral
baamu julli gi.
Kiy julli di xalaat màggug sunu Boroom ak tëkku yi mu tëkku moykat yi walla muy jàng Alquraan ci julli di ko settantal bay jooy, jéggël na ñu ko ko doonte
ma ngay sërxët ca kaw, naka noo nu ki nga xam ne daa nekk ci biir julli am ku
ñëw yàkkamti bëgg koo wax darra ba dem, moom miy julli mu ne cell dagg
njàng ma ngir bëgg koo déglu ba xam li mu koy xibaar mu door a wéyal julli gi
waaye déglu ga bu mu yàgg.
Koo xam ne da doon julli, julli goo xam ne da fa am taaya ju nekk ca digg ba
muy jullig ñent i ràkkaa walla ñett i ràkkaa, mu def ñaar i ràkkaa ba mu laataa
toog, jóg taxaw walla ba mu toogee laataa taaya jóg taxaw waaye laataa ñaar
i loxo yi ak ñaar i bët i wóom yi di tàqarlikook suuf si, fàttaliku na ko daa di
toogaat jëm ca taaya ju njëkk ji, koo ka sujjóod waru ko ndax loo lu mu def lu
woyof la, su fekkee ni ba mu fàttee taaya ji, ñaar i loxo yi ak ñaar i bët i wóom
yi tàqarlikoo na ak suuf si, bu mu toog na wéy taxaw, bu noppee sujjóod xabla
salaam ndax taaya joo ju mu wàññi. Bu dee ginnaaw tàqarlikoo ga dellusiwaat
na toog koo ku aw àtteem ñaar la : 1- bu dee bi mu laataa taxaw jonn la dellusi
toog ngir taaya ja mu fàttaliku, koo ku bu noppee da fay sujjóod bahda salaam
ndax da fa dolli 2- bu dee da fa nég ba taxaw jonn doo ga dikkaat toog, dolli
na bu noppee dafay sujjóod bahda salaam.
Koo xam ne da fay julli, juum ba wal (ëf), kon dolli na, bu noppee da fay
sujjóod bahda salaam, bu dee moo ko tay, kon julli ga da fay yàqu bu fekkee
wal ga ci gémmiñ la ko defee, bu dee ci bakkan sujjóod waru ko.
48

Page Facebook Daarayi.com - www.daarayi.com - Aji dajale ji : Allaaji Jibi Séy
Jàngal sa diine ci wolof - Téere bu làmboo njariñ yu bari ci Lislaam

Ndéem tisli nga ci julli, bul soxlawoo naan Alxamdulillaahi Rabbil aalamiin, bul delloo ka nga xam ne ndokkeel na la maanaam boo tislee am ku la
ne yarxamukallah, bul ko delloowaat naan ko yaxfirullaahu lanaa wa lakum
wa yahdiikumullah wa yuslixu baalakum, da ngay wéyal sa julli rekk.
Bul dégg kuy tisli te fekk nga nekk cib julli naan ko yarxamukallah. Lii nag
da ñu koo sopp, darra warul ki ko def.
Bu dee da ngaa nekk di julli far bébbëli, da ngay jël sa loxo ubee ko sa gémmiñ te bañ a wax darra.
Boo bëggee tufli da ngay génnee sa mbalaan walla sa musuwaar raay ko
ci sa làmmiñ, tuflit ya taq ca waaye bul ni tëf ndax su boo baa taa ak faa day
génn te loo lu da fay yàq julli gi ndax dolli nga ca lu ca bokkul.
Koo xam ne da ngay xalaat ndax man yor naa am toj am déet walla ngay
sikki-sàkka ci yor sobe am déet, ginnaaw ba mu wóor ko ni laab na, sujjóod
waru ci.
Ki nga xam ne da fay julli ba ci yàgg mu juum geestu te xar kanam gi kepp
a geestu waaye jëmm ji wëlbëtikuwul darra waru ci waaye lu ñu sib la. Ki nga
xam ne daa geestu ba jëmm ji jublootul xibla, koo ku moom julli gi da fay yàqu
fàwwu da koy baamu ndax jublu xibla daa bokk ci saart i julli.
Koo xam ne da fay julliwaale sooy ndax xaraam na ci góor mu koy sol, walla
mu xool lu ñu xaraamal moy na Yàlla waaye teewul julli ga moom wér na niki
noo nu ku sàcc ci biir julli.
Bu fekkee da ngay jàng Alquraan ginnaaw bi nga jàngee Faatixa ba noppi,
am ñaan yoo tàmm a teg ci Faatixa, nga far teg léen ca ginnaaw Faatixa ji nga
jàng ci biir julli gi, nga fàttaliku ne ci biir julli nga nekk doonte benn baat nga ci
jàng, da ñuy xool su fekkee ci Alquraan la bokk, sujjóod du la ca fekk waaye su
fekkee ñaan ga bokkul ci Alquraan, da ngay sujjóod bahda salaam ngir ag dolli
goo tayul waaye soo ko tayee julli ga day yàqu. Su fekkee da fa jàng baat boo
xam ne ci Alquraan la bokk waaye mu soppi baat ba niki iyaaka nahbudu mu
wax iyaaka yubhadu walla mu yàq maanaa ma niki iyaaka nahbudu mu wax
iyaaka tahbudu, sujjóodu bahda salaam moo ko cay war.
Soo gëmméntoo ci biir julli gëmmént gu woyof xamal ni yàqul julli, sujjóod
it du la ci war waaye boo àggee ci nelaw, nelaw yu diis xamal ne julli ga yàqu
na, njàpp ma itam toj na ndax nelaw yu diis da fay toj njàpp te njàpp su tojee
julli ga yàqu. Nelaw yu diis ni ñu koy xàmmee ak nelaw yu woyof mooy nelaw
ba yuut walla nelaw te yoroon darra mu rot te yëgoo ko.
49



Documents similaires


teere jangal sa diine ci wolof allaaji jibi sey
waxtaani seri tuubaa
jaar jaari boroom daru juuf
seex ahmadu bamba xaadimu rasuul jaar jaar ak jangale
koor wolof
memo 2014