الجنائية للمستهلك .pdf


À propos / Télécharger Aperçu
Nom original: الجنائية للمستهلك.pdf
Titre: ()
Auteur: Maison

Ce document au format PDF 1.4 a été généré par Artifex Ghostscript 8.54 PDF Writer / Investintech.com Inc.(www.investintech.com), et a été envoyé sur fichier-pdf.fr le 03/03/2015 à 21:32, depuis l'adresse IP 105.154.x.x. La présente page de téléchargement du fichier a été vue 520 fois.
Taille du document: 5.8 Mo (137 pages).
Confidentialité: fichier public


Aperçu du document


‫بسم اهلل وبعذ‪ :‬تم الرفع بحمذ اهلل من طرف بن عٍسى‬
‫ق متخرج من جامعة المذٌة سنة ‪2007‬‬
‫للتىاصل وطلب المذكرات ‪:‬‬
‫برٌذي اإللكترونً‪benaissa.inf@gmail.com :‬‬
‫‪MSN : benaissa.inf@hotmail.com‬‬
‫‪Skype :benaissa20082‬‬
‫هاتف ‪0771087969 :‬‬

‫دعىة صالحة بظهر الغٍب‪....‬‬

‫ﺟﺎﻣﻌﺔ ﺍﳊﺎﺝ ﳋﻀـﺮ ‪-‬ﺑﺎﺗﻨﺔ‪-‬‬
‫ﻛﻠﻴﺔ ﺍﳊﻘﻮﻕ ﻭﺍﻟﻌﻠﻮﻡ ﺍﻟﺴﻴﺎﺳﻴﺔ‬
‫ﻗﺴـﻢ ﺍﻟﻌﻠــﻮﻡ ﺍﻟﻘﺎﻧﻮﻧﻴـﺔ‬

‫آة    
دة ا 
  ا  م ا
 ‬
‫ﺕ"!  م 
‬
‫ﲢﺖ ﺍﺷﺮﺍﻑ ﺍﻷﺳﺘﺎﺫ‪:‬‬

‫ﻣﻦ ﺇﻋﺪﺍﺩ ﺍﻟﻄﺎﻟﺐ‬

‫ﺃ‪.‬ﺩ‪/‬ﺭﻣﻀﺎﻥ ﺯﺭﻗﲔ‬

‫‪-‬ﻣﱪﻭﻙ ﺳﺎﺳﻲ‬

‫ا‪,‬ﺱــ* وا  ـــ(‬

‫ﳉﻨـــﺔ ﺍﳌﻨﺎﻗﺸــــــﺔ‬
‫ا &
ـــــــ‬
‫ا ﺕ' ا ـــ‬

‫د‪.‬ﺡ  ی‬

‫ 
 ‬

‫ر‬

‫ 
 ﺕ‬

‫  و را‬

‫د‪.‬أﺡ‪! *+‬‬

‫أﺱذ  ‬

‫ 
 ﺕ‬

‫)'(ا ‪$‬‬

‫د‪.‬دﻝ ‪-‬رآ!‬

‫أﺱذ  ‬

‫ 
 ﺕ‬

‫)'(ا ‪$‬‬

‫أﺱذ  ‬

‫أ‪.‬د‪.‬ر'ن زر‪ $‬أﺱذ اﻝ
‪ #‬اﻝ
ﻝ!‬

‫ﺍﻟﺴﻨﺔ ﺍﳉﺎﻣﻌﻴﺔ ‪2011/ 2010‬‬

‫ا !‪%‬ــــــــ‬

‫ﺍﻹﻫﺪﺍﺀ‬
‫ﺇﱃ ﺭﻭﺡ ﻭﺍﻟﺪﻱ ﺳﺎﺳﻲ ﺑﻠﻘﺎﺳﻢ ﺍﻟﻄﺎﻫﺮﺓ ﺗﻐﻤﺪﻩ ﺍﷲ ﺑﺮﲪﺘﻪ‬
‫ﺇﱃ ﺭﻭﺡ ﺟﺪﰐ ﺣﺬﻓﺎﱐ ﺍﻟﺰﻫﺮ ﺓ ﺭﲪﺔ ﺍﷲ ﻋﻠﻴﻬﺎ‬
‫ﺇﱃ ﺭﻭﺡ ﻋﻤﻲ ﺳﺎﺳﻲ ﻋﻴﺴﻰ ﺭﲪﺔ ﺍﷲ ﻋﻠﻴﻪ‬
‫ﺇﱃ ﺍﻟﻮﺍﻟﺪﺓ ﺍﻟﻜﺮﳝﺔ ﻭﺃﺧﻲ ﺍﻟﻮﺣﻴﺪ ﻭﺃﺧﻮﺍﰐ ﺍﻟﺜﻼﺙ‬
‫ﺇﱃ ﻓﻘﻴﺪﻛﻠﻴﺔ ﺍﳊﻘﻮﻕ ﺍﻟﺪﻛﺘﻮﺭ ﺑﺎﺭﺵ ﺳﻠﻴﻤﺎﻥ‬
‫ﺇﱃ ﺍﻟﺰﻣﻴﻠﺔ ﻧﺒﻴﻠﺔ ﻣﺰﻳﺰ ﻭﻛﻞ ﻋﺎﺋﻠﺘﻬﺎ ﺑﻌﲔ ﺟﺎﺳﺮ‬
‫ﺇﱃ ﺻﺪﻳﻘﻲ ﻭﺃﺳﺘﺎﺫﻱ ﺭﺍﺑﺢ ﻓﺎﺿﻞ‬
‫ﺇﱃ ﺻﺪﻳﻘﻲ ﺧﱪﺍﺭﺓ ﺍﻟﺴﻌﻴﺪ‬
‫ﺇﱃ ﻛﻞ ﺯﻣﻼﺋﻲ ﰲ ﺩﻓﻌﺔ ﺍﳌﺎﺟﻴﺴﺘﲑ ﻋﻠﻮﻡ ﺟﻨﺎﺋﻴﺔ ‪2007‬‬
‫ﺇﱃ ﻃﺎﻗﻢ ﻣﻜﺘﺒﺔ ﺍﻟﻘﺪﺱ ﲝﻲ ﺭﺃﺱ ﺍﻟﻌﲔ ﻧﻘﺎﻭﺱ‬
‫ﺇﱃ ﺍﻷﺳﺘﺎﺫ ﺍﳌﺸﺮﻑ ﻭﺃﻋﻀﺎﺀ ﳉﻨﺔ ﺍﳌﻨﺎﻗﺸﺔ‬
‫ﺇﱃ ﻛﻞ ﻫﺆﻻﺀ ﺃﻫﺪﻱ ﻫﺬﺍ ﺍﻟﻌﻤﻞ ﺍﳌﺘﻮﺍﺿﻊ‬

‫ﺇﻥ ﺍﻝﻤﺴﺘﻬﻠﻙ ﻴﺤﺘﺎﺝ ﻝﻠﺤﻤﺎﻴﺔ ﺃﻴﺎ ﻜﺎﻥ ﺍﻝﻨﻅﺎﻡ ﺍﻝﻤﻁﺒﻕ ﻤﻥ ﻁﺭﻑ ﺍﻝﺩﻭﻝﺔ ﺴﻭﺍﺀ ﺃﻜﺎﻥ ﺍﻗﺘﺼﺎﺩﺍ ﻤﻭﺠﻬﺎ ﻗﺎﺌﻤﺎ‬
‫ﻋﻠﻰ ﺘﺩﺨل ﺍﻝﺩﻭﻝﺔ ﻓﻲ ﺍﻝﺸﺅﻭﻥ ﺍﻻﻗﺘﺼﺎﺩﻴﺔ ﺒﻘﺼﺩ ﺘﻭﺠﻴﻬﻬﺎ ﻨﺤﻭ ﺘﺤﻘﻴﻕ ﻤﺼﻠﺤﺔ ﺍﻝﻤﺠﺘﻤﻊ ‪ ،‬ﺃﻡ ﻜﺎﻥ ﺍﻗﺘﺼﺎﺩ ﺍﻝﺴﻭﻕ‬
‫ﺍﻝﻘﺎﺌﻡ ﻋﻠﻰ ﺍﻝﺤﺭﻴﺔ ﺍﻻﻗﺘﺼﺎﺩﻴﺔ ﻭﻴﺨﻀﻊ ﻝﻘﺎﻨﻭﻥ ﺍﻝﻌﺭﺽ ﻭﺍﻝﻁﻠﺏ ‪ ،‬ﺇﻻ ﺃﻥ ﺍﻝﺤﺎﺠﺔ ﻝﺘﺤﻘﻴﻕ ﻫﺫﻩ ﺍﻝﺤﻤﺎﻴﺔ ﺘﺯﺩﺍﺩ ﻓﻲ‬
‫ﻅل ﺍﻷﺨﺫ ﺒﻨﻅﺎﻡ ﺍﻻﻗﺘﺼﺎﺩ ﺍﻝﺤﺭ ﻭﺘﺤﺭﻴﺭ ﺍﻝﺘﺠﺎﺭﺓ ‪.‬‬
‫ﻭﻤﻤﺎ ﻻ ﺸﻙ ﻓﻴﻪ ﺃﻥ ﺘﻁﻭﺭ ﺍﻝﻅﺭﻭﻑ ﺍﻻﻗﺘﺼﺎﺩﻴﺔ ﻭﺍﻻﺠﺘﻤﺎﻋﻴﺔ ﻓﻲ ﺍﻝﺠﺯﺍﺌﺭ ﻗﺩ ﺃﺩﻯ ﺇﻝﻰ ﺯﻴﺎﺩﺓ ﺍﻻﻫﺘﻤﺎﻡ ﺒﺎﻝﻤﺴﺘﻬﻠﻙ‬
‫ﻻ ﺴﻴﻤﺎ ﺒﻌﺩ ﺍﻹﻨﻔﺘﺎﺡ ﺍﻻﻗﺘﺼﺎﺩﻱ ﻭﺍﻻﺘﺠﺎﻩ ﻨﺤﻭ ﺍﻷﺨﺫ ﺒﻨﻅﺎﻡ ﺇﻗﺘﺼﺎﺩ ﺍﻝﺴﻭﻕ ﻭﺘﺤﺭﻴﺭ ﺍﻝﺘﺠﺎﺭﺓ ﻭﻤﺎ ﺇﺴﺘﺘﺒﻊ ﺫﻝﻙ‬
‫ﻤﻥ ﻤﺠﻤﻭﻋﺔ ﻤﻥ ﺍﻝﻘﻴﻡ ﺍﻝﺨﺎﺼﺔ ﻭﺍﻝﺘﻲ ﺇﻨﻌﻜﺴﺕ ﻋﻠﻰ ﺍﻝﺴﻠﻭﻙ ﺍﻻﺠﺘﻤﺎﻋﻲ ﻭﻋﻠﻰ ﺍﻝﻤﻤﺎﺭﺴﺎﺕ ﺍﻻﻗﺘﺼﺎﺩﻴﺔ ﺤﻴﺙ‬
‫ﺃﺩﺕ ﻫﺫﻩ ﺍﻝﻅﺭﻭﻑ ﻭ ﺍﻝﻤﺴﺘﺠﺩﺍﺕ ﺇﻝﻰ ﻅﻬﻭﺭ ﻓﺌﺔ ﻤﻥ ﺍﻝﻤﻨﺘﺠﻴﻥ ﻭﺍﻝﻤﺴﺘﻭﺭﺩﻴﻥ ﺘﺴﻌﻰ ﺇﻝﻰ ﺍﻝﺜﺭﺍﺀ ﺍﻝﻔﺎﺤﺵ ﻭﺍﻝﺴﺭﻴﻊ‬
‫ﻤﺴﺘﺜﻤﺭﺓ ﻓﻲ ﺴﺒﻴل ﺘﺤﻘﻴﻕ ﺫﻝﻙ ﻜﺎﻓﺔ ﺍﻝﺘﺴﻬﻴﻼﺕ ﺍﻝﺘﻲ ﺘﻘﺩﻤﻬﺎ ﺍﻝﺩﻭﻝﺔ ﻝﺘﺸﺠﻴﻊ ﺍﻻﺴﺘﺜﻤﺎﺭ ﻭﺍﻝﻤﺴﺘﺜﻤﺭﻴﻥ ‪ ،‬ﻜﻤﺎ‬
‫ﺍﺴﺘﻐﻠﺕ ﻫﺫﻩ ﺍﻝﻔﺌﺔ ﺜﻐﺭﺍﺕ ﺍﻝﻘﻭﺍﻨﻴﻥ ﻭﺍﻝﻨﻅﻡ ﺍﻝﻤﻌﻤﻭل ﺒﻬﺎ ﻭﺩﺨﻠﺕ ﻓﻲ ﻤﺠﺎﻻﺕ ﺍﺴﺘﺜﻤﺎﺭﻴﺔ ﺼﻨﺎﻋﻴﺔ ﻭﺘﺠﺎﺭﻴﺔ ﻏﺎﻴﺔ‬
‫ﻓﻲ ﺍﻝﺨﻁﻭﺭﺓ ﻝﺘﻌﻠﻘﻬﺎ ﺒﺄﻤﻥ ﻭﺼﺤﺔ ﻭﺴﻼﻤﺔ ﺍﻝﻤﺴﺘﻬﻠﻙ ﺍﻝﺠﺯﺍﺌﺭﻱ ﻭﺍﻻﻗﺘﺼﺎﺩ ﺍﻝﻭﻁﻨﻲ ﻋﻤﻭﻤﺎ ﺩﻭﻥ ﺃﻥ ﻴﺘﻭﺍﻓﺭ ﻝﻬﺎ‬
‫ﺍﻝﺤﺩ ﺍﻷﺩﻨﻰ ﻤﻥ ﺍﻝﻤﻘﻭﻤﺎﺕ ﻭﺍﻝﻤﺅﻫﻼﺕ ﻝﻤﻤﺎﺭﺴﺔ ﺘﻠﻙ ﺍﻷﻨﺸﻁﺔ ‪.‬‬
‫ﻜﻤﺎ ﺃﻥ ﻤﺒﺩﺃ ﺤﺭﻴﺔ ﻤﺒﺎﺸﺭﺓ ﺍﻝﺼﻨﺎﻋﻴﺔ ﻭﺍﻝﺘﺠﺎﺭﺓ ﺩﻋﺎﻤﺔ ﻨﻅﺎﻡ ﺍﻻﻗﺘﺼﺎﺩ ﺍﻝﺤﺭ ﻴﺭﺘﺒﻁ ﺒﻪ ﺤﻜﻡ ﺍﻝﻠﺯﻭﻡ ﺍﻝﻤﻨﻁﻘﻲ ﺒﻤﺒﺩﺃ‬
‫ﺤﺭﻴﺔ ﺍﻝﻤﻨﺎﻓﺴﺔ ﻭﺍﻝﺤﻘﻴﻘﺔ ﺃﻥ ﺍﻝﻤﻨﺎﻓﺴﺔ ﺍﻝﺤﺭﺓ ﻤﻥ ﺸﺄﻨﻬﺎ ﺃﻥ ﺘﺸﺤﺫﻫﻤﻡ ﺍﻝﻤﻨﺘﺠﻴﻥ ﻭﺘﺩﻓﻌﻬﻡ ﺇﻝﻰ ﺇﺘﻘﺎﻥ ﺍﻝﻌﻤل ﻭﺯﻴﺎﺩﺓ‬
‫ﺍﻹﻨﺘﺎﺝ ﻭﺘﺨﻔﻴﺽ ﺃﺴﻌﺎﺭ ﺍﻝﺴﻠﻊ ﻭﺍﻝﺨﺩﻤﺎﺕ ﻭﺘﺒﻌﺙ ﻋﻠﻰ ﺍﻝﺭﻗﻲ ﺍﻻﺠﺘﻤﺎﻋﻲ ﻭﺘﺩﻓﻊ ﺇﻝﻰ ﺍﻷﻤﺎﻡ ﻋﺠﻠﺔ ﺍﻝﺘﻘﺩﻡ‬
‫ﺍﻻﻗﺘﺼﺎﺩﻱ ﻏﻴﺭ ﺃﻨﻪ ﻓﻲ ﺍﻝﺴﻭﻕ ﻻ ﺘﺘﻌﺎﺩل ﻓﻴﻪ ﻗﻭﻯ ﺍﻝﻌﺭﺽ ﻭﺍﻝﻁﻠﺏ ﺒﻁﺭﻴﻘﺔ ﺘﻠﻘﺎﺌﻴﺔ ‪ ،‬ﻗﺩ ﺘﺘﻐﻠﺏ ﺍﻝﻤﻨﺎﻓﺴﺔ ﺤﺭﺒﺎ‬
‫ﻀﺭﻭﺴﺎ ﺒﻴﻥ ﺍﻝﻤﺸﺭﻭﻋﺎﺕ ‪ ،‬ﻤﻤﺎ ﻴﻀﺭ ﺒﺎﻝﻤﺸﺭﻭﻋﺎﺕ ﺍﻝﻤﺘﻨﺎﻓﺴﺔ ﻨﻔﺴﻬﺎ ﻤﻥ ﻨﺎﺤﻴﺔ ﻭﺘﻨﻌﻜﺱ ﺁﺜﺎﺭﻫﺎ ﺍﻝﺴﻴﺌﺔ ﻋﻠﻰ‬
‫ﺍﻻﻗﺘﺼﺎﺩ ﺍﻝﻘﻭﻤﻲ ﻭﻋﻠﻰ ﺠﻤﻬﻭﺭ ﺍﻝﻤﺴﺘﻬﻠﻜﻴﻥ ﻤﻥ ﻨﺎﺤﻴﺔ ﺃﺨﺭﻯ ‪.‬‬
‫ﻨﺘﻴﺠﺔ ﻝﺫﻝﻙ ﺤﺭﺼﺕ ﺍﻝﺩﻭل ﺍﻝﺘﻲ ﺍﻋﺘﻨﻘﺕ ﻨﻅﺎﻡ ﺇﻗﺘﺼﺎﺩ ﺍﻝﺴﻭﻕ ﻭﻤﻨﻬﺎ ﺍﻝﺠﺯﺍﺌﺭ ﻋﻠﻰ ﺇﺼﺩﺍﺭ ﺍﻝﻘﻭﺍﻨﻴﻥ ﻓﻲ ﻜﺎﻓﺔ‬
‫ﻤﺭﺍﺤل ﺇﻨﺘﺎﺝ ﻭﺘﻭﺯﻴﻊ ﻭﺘﺩﺍﻭل ﻭﺇﺴﺘﻬﻼﻙ ﺍﻝﺴﻠﻊ ﻭﺍﻝﺨﺩﻤﺎﺕ ‪.‬‬
‫ﻭﻜﺎﻥ ﺃﺴﺎﺱ ﺇﺭﺍﺩﺓ ﺍﻝﻤﺸﺭﻉ ﺍﻝﻘﺎﻨﻭﻨﻴﺔ ﻓﻲ ﺤﻤﺎﻴﺔ ﺍﻝﻤﺴﺘﻬﻠﻙ ﻭﻤﻥ ﻭﺭﺍﺌﻪ ﺍﻻﻗﺘﺼﺎﺩ ﺍﻝﻭﻁﻨﻲ ﺍﻝﻘﺎﻨﻭﻥ ﺭﻗﻡ ‪02/89 :‬‬
‫ﺍﻝﺼﺎﺩﺭ ﻓﻲ ‪ 07‬ﻓﺒﺭﺍﻴﺭ ‪ 1989‬ﻭﺍﻝﻤﺘﻌﻠﻕ ﺒﺎﻝﻘﻭﺍﻋﺩ ﺍﻝﻌﺎﻤﺔ ﻝﺤﻤﺎﻴﺔ ﺍﻝﻤﺴﺘﻬﻠﻙ ﻭﻤﻥ ﻭﺭﺍﺌﻪ ﺴﻠﺴﻠﺔ ﻤﻥ ﺍﻝﻨﺼﻭﺹ‬
‫ﻤﻨﻬﺎ ﻤﺎ ﻜﺎﻥ ﺤﺩﻴﺜﺎ ‪ :‬ﺍﻝﻘﺎﻨﻭﻥ ﺭﻗﻡ ‪ 02/04‬ﺍﻝﻤﺅﺭﺥ ﻓﻲ ‪ 05‬ﺠﻤﺎﺩﻱ ﺍﻷﻭل ‪ 1425‬ﻫـ ﺍﻝﻤﻭﺍﻓﻕ ﻝـ ‪ 23‬ﻴﻭﻝﻴﻭ‬
‫‪ 2004‬ﻴﺤﺩﺩ ﺍﻝﻘﻭﺍﻋﺩ ﺍﻝﻤﻁﺒﻘﺔ ﻋﻠﻰ ﺍﻝﻤﻤﺎﺭﺴﺎﺕ ﺍﻝﺘﺠﺎﺭﻴﺔ ﻭﺍﻝﻘﺎﻨﻭﻥ ﺭﻗﻡ ‪ 08-04‬ﺍﻝﻤﺅﺭﺥ ﻓﻲ ‪ 27‬ﺠﻤﺎﺩﻱ ﺍﻝﺜﺎﻨﻲ‬
‫‪1425‬ﻫـ ﺍﻝﻤﻭﺍﻓﻕ ﻝـ ‪ 04‬ﻏﺸﺕ ‪ 2004‬ﻴﺘﻌﻠﻕ ﺒﺸﺭﻭﻁ ﻤﻤﺎﺭﺴﺔ ﺍﻷﻨﺸﻁﺔ ﺍﻝﺘﺠﺎﺭﻴﺔ ‪ ،‬ﻭﻜﺫﺍ ﺍﻷﻤﺭ ‪03/03‬‬
‫ﺍﻝﻤﺅﺭﺥ ﻓﻲ ‪ 19‬ﺠﻤﺎﺩﻱ ﺍﻷﻭل ﻋﺎﻡ ‪ 1424‬ﻫـ ﺍﻝﻤﻭﺍﻓﻕ ﻝـ ‪ 19‬ﻴﻭﻝﻴﻭ ‪ 2003‬ﻴﺘﻌﻠﻕ ﺒﺎﻝﻤﻨﺎﻓﺴﺔ ‪ ،‬ﻭﻜﺫﺍ ﺍﻝﻘﺎﻨﻭﻥ‬
‫ﺭﻗﻡ ‪ 12-03‬ﺍﻝﻤﺅﺭﺥ ﻓﻲ ‪ 29‬ﺸﻌﺒﺎﻥ ‪ 1424‬ﻫـ ﺍﻝﻤﻭﺍﻓﻕ ﻝـ ‪ 25‬ﺃﻜﺘﻭﺒﺭ ‪ 2003‬ﺍﻝﻤﺘﻀﻤﻥ ﺍﻝﻤﻭﺍﻓﻘﺔ ﻋﻠﻰ ﺍﻷﻤﺭ‬
‫ﺭﻗﻡ ‪ 04/03‬ﺍﻝﻤﺅﺭﺥ ﻓﻲ ‪ 19‬ﺠﻤﺎﺩﻱ ﺍﻷﻭل ‪ 1424‬ﻫـ ﺍﻝﻤﻭﺍﻓﻕ ﻝـ ‪ 19‬ﻴﻭﻝﻴﻭ ‪ 2003‬ﺍﻝﻤﺘﻌﻠﻕ ﺒﺎﻝﻘﻭﺍﻋﺩ ﺍﻝﻌﺎﻤﺔ‬

‫ﺍﻝﻤﻁﺒﻘﺔ ﻋﻠﻰ ﻋﻤﻠﻴﺔ ﺇﺴﺘﺭﺍﺩ ﺍﻝﺒﻀﺎﺌﻊ ﻭﺘﺼﺩﻴﺭﻫﺎ ‪ ،‬ﻭﻜﺫﺍ ﺍﻝﻘﺎﻨﻭﻥ ‪ 08/05‬ﺍﻝﻤﺘﻌﻠﻕ ﺒﺤﻤﺎﻴﺔ ﺍﻝﺼﺤﺔ ﻭﺘﺭﻗﻴﺘﻬﺎ ﻭﻜﺫﺍ‬
‫ﺍﻷﻤﺭ ﺭﻗﻡ ‪ 03/09‬ﺍﻝﻤﺅﺭﺥ ﻓﻲ ‪ 29‬ﺼﻔﺭ ‪ 1430‬ﺍﻝﻤﻭﺍﻓﻕ ﻝـ ‪ 25‬ﻓﺒﺭﺍﻴﺭ ﺴﻨﺔ‪ 2009‬ﻴﺘﻌﻠﻕ ﺒﺤﻤﺎﻴﺔ ﺍﻝﻤﺴﺘﻬﻠﻙ‬
‫ﻭﻗﻤﻊ ﺍﻝﻐﺵ ﻭﻤﻨﻬﺎ ﻤﺎ ﺘﻡ ﺘﻌﺩﻴﻠﻪ ﻭﺇﻝﻐﺎﺀﻩ ﻤﻥ ﻗﻭﺍﻨﻴﻥ ﻭﻤﺭﺍﺴﻴﻡ ﻭﻗﺭﺍﺭﺍﺕ ﺠﺎﺀﺕ ﻝﺘﻜﻤل ﻭﺘﻌﺩل ﺍﻝﻨﻅﺎﻡ ﺍﻝﻘﺎﻨﻭﻨﻲ‬
‫ﺍﻝﻤﻭﺠﻭﺩ ﻤﻥ ﻗﺒل ﻭﻤﻥ ﺒﻴﻨﻬﺎ ﺍﻷﻤﺭ ‪ 03/03‬ﺍﻝﺴﺎﺒﻕ ﺍﻝﺫﻜﺭ ﻏﻴﺭ ﺃﻨﻪ ﻭﻤﻊ ﺃﻥ ﻫﺫﻩ ﺍﻝﻨﺼﻭﺹ ﺍﻝﻘﺎﻨﻭﻨﻴﺔ ﺴﻌﺕ ﺇﻝﻰ‬
‫ﺃﻥ ﺘﻜﻭﻥ ﺇﻁﺎﺭ ﻭﻤﺭﺠﻌﻴﺔ ﻝﺤﻤﺎﻴﺔ ﺍﻝﻤﺴﺘﻬﻠﻙ ﺇﻻ ﺃﻥ ﻫﺫﻩ ﺍﻝﺤﻤﺎﻴﺔ ﻝﻡ ﺘﺘﻤﻜﻥ ﻤﻥ ﺍﻝﺘﻤﻠﺹ ﻤﻥ ﺴﻴﻁﺭﺓ ﺍﻝﻤﺴﺅﻭﻝﻴﺔ‬
‫ﺍﻝﻤﻭﺠﻭﺩﺓ ﻓﻲ ﺍﻝﻘﺎﻨﻭﻥ ﺍﻝﻤﺩﻨﻲ ﺃﻱ ﺍﻝﻤﺴﺅﻭﻝﻴﺔ ﺍﻝﻤﺩﻨﻴﺔ ﺒﺎﻝﺘﻌﻭﻴﺽ ﻭﺨﺎﺼﺔ ﺍﻝﻤﺴﺅﻭﻝﻴﺔ ﺍﻝﺠﺯﺍﺌﻴﺔ ﺍﻝﺭﺩﻋﻴﺔ ﻤﻥ ﺤﻴﺙ‬
‫ﺍﻝﻘﻤﻊ ﻭﺍﻝﺠﺯﺍﺀ ﻭﻫﺫﺍ ﻭﺇﻥ ﺃﻫﻡ ﺤﻤﺎﻴﺔ ﻴﺘﻠﻘﺎﻫﺎ ﺍﻝﻤﺴﺘﻬﻠﻙ ﻫﻲ ﺍﻝﺤﻤﺎﻴﺔ ﺍﻝﻘﺎﻨﻭﻨﻴﺔ ﺍﻝﺭﺩﻋﻴﺔ ﻭﺍﻝﺤﻤﺎﻴﺔ ﺍﻝﺠﺯﺍﺌﻴﺔ ﺍﻝﺘﻲ‬
‫ﻴﻤﻜﻥ ﺍﻝﻠﺠﻭﺀ ﺇﻝﻴﻬﺎ ﻋﻨﺩﻤﺎ ﻴﺠﺩ ﻗﺼﻭﺭﺍ ﻓﻲ ﺤﻤﺎﻴﺘﻪ ﻤﻥ ﺠﺎﻨﺏ ﺍﻝﻘﻭﺍﻨﻴﻥ ﺍﻷﺨﺭﻯ ‪ ،‬ﺫﻝﻙ ﺃﻥ ﺍﻝﻨﺼﻭﺹ ﺍﻝﻘﺎﻨﻭﻨﻴﺔ‬
‫ﺍﻝﻤﻭﺠﻭﺩﺓ ﻅﻠﺕ ﺘﺤﻴل ﻋﻠﻰ ﺍﻝﻌﻘﻭﺒﺎﺕ ﻭﺃﺤﻜﺎﻤﻪ ‪.‬‬

‫ا 
 او‬
‫ ه ا! اا  ا 
ه ا ااي  ؟ و اه ؟ وه و
اع‬
‫ااي
 و‪ 5‬ا‪#$‬ص ا‪  004‬وا‪   3$‬إذا  *ر‪-. /0‬رض اا* ‪ ،‬وه أن ه&‪ %‬ا‪#$‬ص‬
‫ﺕﺵ<  ‪ ;:‬ت ا‪ :‬وا!‪8‬ت ا‪#*8‬د ا ﺕه اا ؟ و ه ا‪A‬ﺝاءات ا>‪:‬‬

 ‪ HI‬اا‪ G‬ا ﺕ‪ . F‬وﺹ!‪ D‬وﺱ‪ DB‬ﺥﺹ
 ‪. :‬ا‪ G‬ا‪ KL‬وا‪I‬اع ‪ ،‬و‪J‬‬
‫ه‪ G‬ا‪U‬ﺵ‪I‬ص ا‪N‬هن *‪ T!>. 00‬و‪ :.‬ه&‪ %‬اا‪ G‬آ ‪R‬ر اؤل ﺡل ا‪N‬و  ا‪ $‬‬
‫‪ VI‬ا‪$:‬ي وه أ* ‪ .‬اع ااي ‪W <X‬ار ‪ *.‬ا‪:‬ت ا‪4‬ر‪ 0‬آ‬
‫ا\‪ 0‬؟ ‪ 
5A.‬إ< ه&ا ‪0‬ءل ﺡل ى
‪  :‬ا‪.4:‬ت ا‪4‬رة *‪Y 00‬ن ﺡ
‪:‬‬
‫ ‪ ،‬ﺱاء ﺕ ا‪.4:‬ت ا;>‪ <X 4‬ا‪U‬ﺵ‪I‬ص ا;> ‪  :‬أو ا‪U‬ﺵ‪I‬ص ا‪ $:‬؟ وه ه‪$‬ك‬
‫ﺕ‪0* J . $‬ن ا‪.4:‬ت ا‪U‬ﺹ و*‪0‬ن ‪  .. : 
02/89‬ا‪>X. L‬ر‪ %‬ﺕ‪ .‬ا ﺝاز ؟ و‬
‫ه ا!ل ا‪4‬ﺡ ‪Y‬ن ﺡ
‪  :‬ه&ا و‪30‬ا ‪8‬ﺕع ل ا>!‪ T‬رأ‪ $‬أن ‪$0‬ول ه&‪%‬‬
‫ا! ‪#4‬ة أﺱﺱ ‪ <X‬ﺡ ا ‪$‬ت ا‪&L‬ا  وااد ا‪8‬ﺱ‪B‬آ  دون ‪ 4‬ا‪I‬ت ‪،‬‬
‫آ ‪:0 G‬ض
 ه&ا ا>!‪  T‬ا‪d8‬و‪>X. 0‬ر‪ B4 X5 %‬وواﺱ ﺝا ‪ ،‬و‪>X.‬ر‪%‬‬
‫ ‪ <$:.‬ااﺱ ‪.‬‬
‫و! ا‪ hL‬وﺕ> ‪ g‬ا‪ 
4:‬ه&ا ا‪5‬ع إرﺕ‪ / f‬ﺕ‪ D 4‬إ<
‪ J #‬وه&ا ‪ #
:.‬ﺕ ي‬
‫‪;. :‬ر ار‪ ! I‬ا ‪ ،‬ﺡ ‪ T‬ﺕ‪$‬و‪ 
/‬ا\‪ #‬ا‪U‬ول ‪;0‬ق ا! ا‪  $‬‬
‫‪ ،‬ﺙ‪ G‬ﺕ‪ 
/5:‬ا\‪ #‬ا‪ 0R‬إ< إﺝاءات ا‪ :.‬ا‪I‬ﺹ ‪ h:>.‬اا‪ G‬اﺱ ‪ .‬وأه‪G‬‬
‫ا‪.4:‬ت ا‪4‬رة  وآ&ا إﺝاءات ‪ :.‬ا‪ VI‬ا‪$:‬ي وأه‪ G‬ا‪.4:‬ت ا‪ D B‬وى ﺕ;> ‪4‬‬
‫‪ ، D X‬وه&ا آ‪ D‬و
‪ ;I 4‬ا  ‪.‬‬

‫‪1‬‬

‫  ا‬


‬
‫ا ا ي‬
‫ار اری ی ا‬
‫ا ا ول‪ :‬ار اری &‪ $‬ا‪$%‬ا‪ "#‬ا ی‬
‫ا' ا ول ‪  :‬ا   ا ا وا
اق ا ‪.‬‬
‫ا‪$‬ع ا ول ‪  :‬ا   ا ا ‪.‬‬
‫ا‪$‬ع ا)* ‪  :‬ا  ا
اق ا ‪.‬‬
‫ا' ا)* ‪  :‬ا   ا  وا وﻡن ‪.‬‬
‫ا‪$‬ع ا ول ‪ :‬ا   ا ‪.‬‬
‫ا‪$‬ع ا)* ‪  :‬ا   ا وﻡن ‪.‬‬
‫ا ا)* ‪ :‬ﺡی ا &‪ /‬ا‪$%‬ی‪ .‬ا‪-‬ﺱ‪
+‬‬
‫ا' ا ول ‪ :‬ا)ﺱس ا
'ي ‪
 %‬اﺱ‪#‬ﻡ"  ﻡ!ل  ا ‪.‬‬
‫ا' ا)* ‪ :‬ا)د ا‪ " %‬ا ﺕف إ*  ا ‪.‬‬
‫ا ا) ‪  :‬ا دو" وإ‪. ""0‬‬
‫ا' ا ول ‪ :‬ا دو"‬
‫ا‪$‬ع ا ول ‪ :‬ﺕ‪"45‬ت ا)ﻡ ا‪2‬ة و ا ‪.‬‬
‫ا‪$‬ع ا)* ‪ :‬ا  إ‪8‬ر ا‪6‬ﺕ‪"0‬ت او" ‪.‬‬
‫ا' ا)* ‪  :‬ا إ‪. ""0‬‬
‫ا‪$‬ع ا ول ‪  :‬ا  دول ا‪ ) 9":‬ﻡ!< ا
ون ا‪.( !":‬‬
‫ا‪$‬ع ا)* ‪  :‬ا  إ‪8‬ر ا!‪ 5‬ا)ورو>" ‪.‬‬

‫‪2‬‬

‫ا ا ول ‪:‬‬
‫*ق ای ا‪ #/1‬‬
‫ا ا ول ‪ :‬ﺹر ﺕ‪$1‬ی‪ 8‬ا‪ 74‬وا اع ‪ 6‬ااد ا‪34‬ا‪#‬‬

‫‪.............................................................‬ص‪20‬‬

‫ا' ا ول ‪ :‬ﺝ ا' ا‪ GB‬وا‪:‬اع ا‪ D"E‬‬
‫ا‪$‬ع ا ول ‪ :‬ﺝ ‪ 2‬ا‪:‬اع‬
‫أو; ‪ :‬ﺕ
‪ H‬ا‪:‬اع‬
‫ﺙ*‪ :‬ﻥ‪D‬ق ﺕ‪ "ED‬ﻥ‪ I‬ادة ‪ 429‬ﻡ‪ M‬ق‪.‬ع‬
‫ﺙ)‪ :‬أرآن ﺝ ‪ 2‬ا‪:‬اع‬
‫‪-1‬‬

‫ا آ‪ M‬ادي‬

‫‪-2‬‬

‫ا آ‪ M‬ا
‪5‬ي‬

‫ا‪$‬ع ا)* ‪ :‬ﺝ ‪ 2‬ا‪GB‬‬
‫أو;‪ :‬ﺕ
‪ H‬ا‪ GB‬وﺕ‪ 2‬ﻡ‪5R5‬ع ﺝ  ا‪GB‬‬
‫‪ -1‬ﺕ
‪ H‬ا‪GB‬‬
‫‪-2‬‬

‫ﻡ‪5R5‬ع ا‪GB‬‬

‫ﺙ* ‪ :‬أرآن ﺝ ‪ 2‬ا‪GB‬‬
‫‪ -1‬ا آ‪ M‬ادي‬
‫‪ : 1-1‬إﻥ‪%‬ء ﻡ‪5‬اد أو ﺱ‪ T‬ﻡ‪5%B‬ﺵ ‬
‫‪ : 2-1‬ا
ض أو و‪ T"E TR‬أو ا‪T"E‬‬
‫‪ : 3-1‬ا
ﻡ‪  Y‬ﻡ‪5‬اد ﺥ‪ 4‬ﺕ
‪  Y‬ا‪ GB‬وا‪ * X 2‬اﺱ
‬
‫‪ : 4-1‬ا‪ GB‬ا\در ﻡ‪ M‬ا\ ف أو ا‪2‬ﺱ[‬
‫‪ -2‬ا‪$‬آ> ا‪/.‬ي ‪:‬‬
‫ا‪$‬ع ا)‪ :‬ﺝ ‪ 2‬ا‪"2‬زة ‪ B‬ض " ﻡ‪ %‬وع‬
‫أو; ‪ :‬ﺕ
‬
‫ﺙ* ‪ :‬أرآن ه_^ ا!  ‬
‫‪ : 1‬ا آ‪ M‬ادي‬
‫‪ : 2‬ا آ‪ M‬ا
‪5‬ي‬
‫ا' ا)* ‪ :‬ﺝ ‪ a‬ا‪ GB‬وا‪:‬اع ا‪%‬دة و " ا
 ‬
‫ا‪$‬ع ا ول ‪ :‬ﺝ ‪ a‬ا‪:‬اع وا‪ GB‬ا‪%‬دة‬
‫ا‪$‬ع ا)* ‪ :‬ﺝ ‪ a‬ا‪ Y‬وا‪ e‬ب وا! ح ا‪bD:‬‬
‫‪3‬‬

‫أو; ‪ :‬أرآن ا‪ Y‬وا‪ e‬ب وا! ح ا‪bD:‬‬
‫‪:1‬‬

‫ا‪................................................................................................................................ bD:‬ص‪38‬‬

‫‪ : 2‬را>‪ D‬ا‪ "EE‬‬

‫‪..................................................................................................................‬ص‪40‬‬

‫ﺙ* ‪ :‬ا‪ g‬وف ا‪%‬دة‬

‫‪.............................................................................................................‬ص‪41‬‬

‫ا ا)*‪:‬ا‪$1‬ا‪ 8#‬ا‪/‬ص & ‪* 6‬ص ﺹ‬

‫‪..................................................................‬ص‪42‬‬

‫ا' ا ول ‪ 24  :‬‬
‫ا‪..............................................................................................................‬ص‪42‬‬

‫ا‪$‬ع ا ول ‪ :‬ا‪  2‬ا!ل ا\"‪6‬ﻥ وا‪ED‬‬
‫أو;‪ :‬ا‪5‬اد ا ﺕﺥ‪  Y‬ﻥ‪D‬ق ا‪ 2‬‬
‫‪ – 1‬ا‪5‬اد‬

‫‪.................................................................................‬ص‪42‬‬

‫‪......................................................................................................‬ص‪42‬‬

‫ا\"‪6‬ﻥ" ‪......................................................................................................................................‬ص‪42‬‬

‫‪ -2‬ا)ﺝ‪i‬ة ا‪ "ED‬‬

‫‪............................................................................................................................................‬ص‪43‬‬

‫‪ -3‬ا‪5‬اد اﻡ وا‪:‬رات‬

‫‪..........................................................................................................................‬ص‪43‬‬

‫ا‪$‬ع ا)* ‪ :‬ا‪  2‬ا!ل ا‪_B‬ا' و ﻡ!ل ا!"‪ Y‬وا ‪H"g‬‬
‫أو; ‪ :‬ا‪  2‬ا!ل ا‪_B‬ا'‬

‫‪................................................‬ص‪44‬‬

‫‪...................................................................................................................‬ص‪44‬‬

‫ﺙ* ‪ :‬ا‪  2‬ﻡ!ل ا!"‪ Y‬وا ‪ H"g‬ا‪E‬ﻥ‬

‫‪.....................................................................................‬ص‪45‬‬

‫ا' ا)* ‪ :‬ا‪ 2‬ا!‪i‬ا'" ‪ M"n5‬ا‪m‬ه"‪ l2E> M‬وﻡ
 ﺝ ا' ا‪ GB‬أ‪ k‬ء ﺕ‪b‬د أل‬
‫و‪"n‬‬

‫‪.............................................................................................................................................................‬ص‪47‬‬

‫ا‪$‬ع ا ول ‪ :‬ﺕ!  ا)
ل ا ﺕ‪52‬ل دون ‪"0‬م ا‪ M"n5‬ا‪m‬ه"‪ >0 > M‬ا!‪5‬دة و‪ T0‬ا‪GB‬‬
‫>‪b‬ل‬

‫و‪............................................................................................................."n‬ص‪47‬‬

‫ا‪$‬ع ا)* ‪ :‬أرآن ا!  ‬
‫أو; ‪ :‬ا آ‪ M‬ادي‬

‫‪............................................................................................................ :‬ص‪47‬‬

‫‪..........................................................................................................................‬ص‪47‬‬

‫ﺙ* ‪ :‬ا آ‪ M‬ا
‪5‬ي‬

‫‪........................................................................................................................‬ص‪48‬‬

‫ا ا) ‪ :‬ﺝ‪$‬ی ا‪B‬رﺏ ا‪$%
$4‬و&‬

‫‪.....................................................................................‬ص‪48‬‬

‫ا' ا ول ‪:‬ا آ‪ M‬ادي !  ا‪e‬ر> " ‬

‫ا‪ %‬و ‪..................................................‬ص‪48‬‬

‫ا' ا)* ‪ :‬ا آ‪ M‬ا
‪5‬ي !  ا‪e‬ر> " ا‪ %‬و ‬

‫‪............................................‬ص‪51‬‬

‫ا ا‪$‬اﺏ" ‪ :‬ﺏ‪ H.‬أ*اع ا‪$1‬ا‪ 8#‬ا‪$‬ﺕ‪$F >
G‬ف ا‪ D%‬ا‪/.‬ي‬
‫ا' ا ول ‪ :‬ا! ا' ا‪\06‬د ‬

‫‪.........................................‬ص‪52‬‬

‫‪..................................................................................................‬ص‪52‬‬

‫ا' ا)* ‪ :‬ا! ا' ا‪ "E e‬وا" ‬

‫‪......................................................................................‬ص‪53‬‬

‫‪4‬‬

‫ا ا
‪ : I‬دور ا‪1‬ت ا‪$‬ﺱ و‪ $J‬ا‪$‬ﺱ ‪ 6‬ﺡی‬
‫ا‪.........................................‬ص‪54‬‬

‫ا' ا ول ‪ :‬دور ا!ت ا ﺱ"   ‬
‫ا‪$‬ع ا ول ‪ :‬دور ا‪6‬دارة ا‪#‬ﻡ آ‪   i‬‬

‫ا ‪.................................................................‬ص‪54‬‬

‫ا‪...................................................................‬ص‪54‬‬

‫ا‪$‬ع ا)* ‪ :‬دور ادارة ا "   ا‬
‫أو; ‪ :‬إدارة ﻡ ا‪ E0‬ا!‪5‬دة و‪ T0‬ا‪GB‬‬
‫ﺙ*‪ :‬إدارة ا‪5‬ا‪4‬ت ا"ﺱ" ‬

‫‪.......................................................................‬ص‪55‬‬

‫‪..................................................................................‬ص‪56‬‬

‫‪.............................................................................................‬ص‪56‬‬

‫ا' ا)* ‪ :‬دور ا!ت " ا ﺱ"   ا‬
‫ا‪$‬ع ا ول ‪ :‬ﺝ
"ت  ا‪M"r‬‬

‫‪........................................................‬ص‪57‬‬

‫‪........................................................................................‬ص‪57‬‬

‫أو; ‪5n :‬ر ﺝ
"ت  ا‪M"r‬‬

‫‪...............................................................................‬ص‪57‬‬

‫ﺙ* ‪ :‬ﺕ‪ Y"r%‬ﺝ
"ت  ا‪M"r‬‬

‫‪..............................................................................‬ص‪58‬‬

‫ا‪$‬ع ا)* ‪ :‬دور ﺝ
"ت  ا‪M"r‬‬

‫‪...............................................................................‬ص‪58‬‬

‫أو; ‪ :‬و‪ "n‬ا‪ <"2‬وﺕ‪ Y"s‬ا‪M"r‬‬

‫‪...........................................................................‬ص‪58‬‬

‫ﺙ*‪ :‬و‪ "n‬اع ‪ M‬ﻡ\‪ a‬ا‪M"r‬‬

‫‪..........................................................................‬ص‪58‬‬

‫‪ -1 -1‬اع ‪ M‬ا\‪ 2‬ا!" ‪ 8 M M"r‬‬

‫اﻥ‪5‬ن ‪...........................‬ص‪58‬‬

‫‪ -2‬اع ‪ M‬ا\‪ 2‬ا!" ‪  8 M M"r‬ا‪r‬ح‬
‫‪.................................‬ص‪59‬‬

‫‪5‬‬

‫ا ا)* ‪ :‬إﺝ‪$‬اءات اﺏ‪ .‬وا‪ .‬ﺏت‬
‫ا ا ول ‪ :‬ا ﺵص ا‪P‬هن ﺏ ﺝ‪$‬ا‪ 8#‬ا‪ 74‬وا اع‬
‫ا ا)* ‪ :‬ﺡ ود إ ﺹت ا ﺵص ا‪3‬ی> ﺡ دﺕ‪ 8‬ادة ‪15‬‬
‫ﻡ‪0 M‬ﻥ‪5‬ن ‪02-89‬‬
‫ا' ا ول ‪:‬دﺥ‪5‬ل ا)ﻡآ‪ M‬ا‪5‬ﺝ‪5‬دة " ا !ت أو ﺕ‪m‬دى " ا‪:‬ﻡت‬
‫ا' ا)* ‪:‬ﻡ
 وإ‪Ek‬ت ا)ل ا‪ :‬ﻥ‪5‬ن  ﻡ‪ e2‬‬
‫ا' ا)‪ :‬أﺥ_ ا
" ت‬
‫ا ا)‪:‬ا اﺏ‪ $‬ا‪ W‬وا‪V‬ی ااﺝ' اﺕذه ‪ 6‬ﺡ ﺙت & م
ﺏ ‬
‫ا‪/‬جج‪.‬‬
‫ا' ا ول ‪ :‬ا‪ [2‬ا‪ v0m‬وا‪ [2‬ا '  ‪5‬ج أو ا‪:‬ﻡ ‬
‫ا‪$‬ع ا ول ‪ :‬ا‪ [2‬ا‪v0m‬‬
‫ا‪$‬ع ا)*‪ :‬ا‪ [2‬ا '  ‪5‬ج أو ا‪:‬ﻡ ‬
‫ا' ا)* ‪:‬و‪ H0‬ﻥ‪%‬ط ا‪m‬ﺱ أو ا‪m‬ﺱت ا‪m‬و ‪ 8 M‬ح ا ‪5‬ج‬
‫‪y‬ﺱ‪#‬ك‪.‬‬
‫ا' ا)‪ :‬ا
‪ * Y‬ﺝ
‪ Y‬ا ‪5‬ج ﻡ‪>D‬‬
‫ا' ا‪$‬اﺏ" ‪ :‬ﺕ‪ "B‬ا\ و!‪ i‬ا ‪5‬ج " ا‪>D‬‬
‫ا‪$‬ع ا ول ‪ :‬ﺕ‪ ""B‬ا\‬
‫ا‪$‬ع ا)* ‪ i! :‬ا ‪5‬ج " ا‪>D‬‬
‫ا' ا
‪ : I‬إدة ﺕ‪5‬ﺝ"{ ا !ت ا‪5!2‬زة إذا آﻥ‪# >0 v‬ﺱ‪#‬ك‬
‫ا' ادس ‪ :‬إﺕ‪#‬ف ا !ت ا‪5!2‬زة‬
‫ا ا‪$‬اﺏ" ‪:‬ﺕ ی‪W* $‬م ات ﺵ[ ا ‪ #B‬ا‪/‬ﺡ &ان ا‪V$‬ﺏ ا‪P‬ه> ‪**V‬‬
‫ا ا
‪: I‬إﺝ‪$‬اءات اﺏ‪ .‬اﺹ ﺏ ﺵص ا‪/.‬ی‬
‫ا' ا ول ‪:‬ا‪6‬ﺥ\ص ا‪ 2‬وا‪6‬ﺥ\ص او‬
‫ا‪$‬ع ا ول ‪:‬ا‪6‬ﺥ\ص ا‪2‬‬
‫ا‪$‬ع ا)* ‪:‬ا‪6‬ﺥ\ص او‬
‫ا' ا)* ‪:‬إﺝ اءات ﺕ وﻡ>
ا‪ I:%‬ا
‪5‬ي و>
‪ X‬اﺵ‪6r‬ت ا‪ 4:‬‬
‫ا ادس ‪ & :‬ﺏت " ﺝ]اءات" ﺝ‪$‬ا‪ 8#‬ا‪ 74‬وا اع و& ﺏت ا‪ D%‬ا‪/.‬ي‬
‫وا‪$1‬ا‪ 8#‬اﺹ‬
‫ا' ا ول‪>5:‬ت ﺝ ا' ا‪ GB‬وا‪:‬اع‬
‫ا‪$‬ع ا ول ‪ :‬ا
‪>5‬ت ا‪  2 E‬‬
‫ا‪$‬ع ا)* ‪:‬ا
‪>5‬ت ا‪ ""r‬‬
‫أو; ‪ :‬ﻡ\درة ا ‪5‬ج‬
‫ﺙ* ‪:‬ا‪ B‬ا '‬
‫ا‪$‬ع ا) ‪ :‬إ‪B‬ء ا ﺥ\ و ا ات و ا!‪ Y‬ا!ري أو >‪ 0D‬ا‪ 2‬‬
‫ا‪$‬ع ا‪$‬اﺏ" ‪:‬ﻥ‪ %‬ا‪ r2‬ا\در >داﻥ ‬
‫ا' ا)* ‪ :‬ا
‪>5‬ت ا‪
"ED '#‬ا‪ I:%‬ا
‪5‬ي‬
‫ا‪$‬ع ا ول ‪>5 :‬ت ا! ت وا! ‪a‬‬
‫ا‪$‬ع ا)* ‪ :‬ﻡى ﺕ‪ "ED‬ا
‪>5‬ت * ا‪ I:%‬ا
‪5‬ي‬
‫أو; ‪ :‬و‪ H0‬ﺕ "_ ا
‪ >5‬‬
‫ﺙ* ‪:‬ا‪6‬ء ﻡ‪ M‬ا
‪>5‬ت أو ﺕ‪b‬ﺝ"‪ Y‬ا ‪> D‬‬
‫‪6‬‬

‫ﺙ)‪ :‬ا
‪5‬د‬
‫راﺏ‪ "24 : .‬ا‪5‬ا> ا‪ "'e‬‬
‫ا' ا) ‪>5 :‬ت ﺝ  ا‪e‬ر> " ا‪ %‬و وﺝ‪i‬اءات ﻡ‪ :‬أ‪r‬م‬
‫ا‪ 2‬ا\‪ "2‬‬
‫ا‪$‬ع ا ول ‪:‬ا
‪>5‬ت‬
‫ا‪$‬ع ا)* ‪ n:‬ف ا‪%‬‬
‫ا‪$‬ع ا) ‪ :‬ﺝ‪i‬اء ﻡ‪ :‬أ‪r‬م ا‪  2‬ا!ل ا‪ ED‬وا\"‬
‫ا‪$‬ع ا‪$‬اﺏ" ‪ :‬ﺝ‪i‬اء ﻡ‪ :‬أ‪r‬م ا‪  2‬ا!ل ا‪_B‬ا' و ﻡ!ل ا!"‪Y‬‬
‫وا ‪ H"g‬ا‪E‬ﻥ‬
‫ا اﺏ" ‪ :‬ا‪P‬و ا‪]1‬ا‪#‬‬
‫ا' ا ول ‪ :‬ا‪P‬و ا‪]1‬ا‪ D% #‬ا‪/.‬ي ‪ 6‬ا‪$%‬ی" ا‪]1‬ا‪$#‬ي‬
‫ا‪$‬ع ا ول ‪ :‬ا‪m‬و" ا!‪i‬ا'" ‪ I:%‬ا
‪5‬ي و ﻥ‪5‬ن ا
‪>5‬ت ا!‪i‬ا' ي‬
‫ا‪$‬ع ا)* ‪ :‬ا‪m‬و" ا!‪i‬ا'" ‪ I:%‬ا
‪5‬ي  >
‪ X‬ا‪5‬اﻥ"‪ M‬ا‪ 4:‬وا‪"ED‬ت‬
‫ا‪ "'e‬‬
‫ا' ا)* ‪P
:‬و ا‪ _/‬و ا‪$‬ف وازع وارد‬
‫ا‪$‬ع ا ول ‪:‬ﻡ‪m‬و" ا ‪9‬‬
‫ا‪$‬ع ا)* ‪:‬ﻡ‪m‬و" ا‪ 2‬ف‬
‫ا‪$‬ع ا)‪ :‬ﻡ‪m‬و" ا‪5‬زع‬
‫ا‪$‬ع ا‪$‬اﺏ" ‪ :‬ﻡ‪m‬و" ا‪5‬رد‬
‫اﺕــــــــــ‬
‫‪ #V‬ا‪$‬اﺝ"‬
‫ا‪+‬ﺡـــــــــ‪a‬‬
‫اـــــــــ‪$‬س‬

‫‪7‬‬

‫أـــ ب ا ــ ر اع‬
‫• !  ا    اق ا  ان  او
آ
ات ‪.‬‬
‫• !  ا  ‪#‬ﺝ
!& م ا!(‪ #‬ق ا' ن &‪ #$! %‬ا‪ #‬‬
‫ه
  !‪ 3‬ا' ن دا‪
0& 1‬آ
ات و
‪ ./‬آ‪ .‬ا‪#-‬وف ‪ ،‬آ ان‬
‫ا‪# ! ? #‬د '>ص او ا‪<5‬ا'ت ‪ ،‬ﺏ‪: .‬ت ‪ . $9‬ا‪!8‬ب ‪ ،‬وا‪6‬ا ‪5‬‬
‫ﺏ‪ ?-! $ A‬دول ا!?‪ ،‬و? ! ‪#‬ت وق ﺱ&ﺱ& و
‪ ، B
#‬ﺏ‪ .‬ات‬
‫‪ .8‬اق ا‪>F‬د واﺝ‪ &5‬و‪
(>E‬ا‪5‬ب ا‪#‬ب ا!& ا‪. &'D‬‬
‫• آ ‪$‬و أه& ه‪G‬ا ا‪I‬ع  '&& أ‪: K‬‬
‫ او ‪ :‬أن ه‪ SG‬ا ?  ‪ QR‬ﺏ ‪ P#8‬أو ‪'F‬ن ﺏ!&‪ 0A‬ﺏ‪ .‬آ'‪ ، N‬وزا‪N‬‬‫ ‪!#8‬ت ‪ 5A‬و‪ A F#‬ا‪#
3‬وع ا'ن ا‪ R‬ا ‪
TR‬‬
‫‪ !&$U‬و‪ 5I‬وا( ا  !‪ 3‬ا‪. & 3‬‬
‫ ا   ‪$ :‬و أه& ا ا‪#-'   &1A‬ا ‪ S‬او ا‪-' 3‬م ا‪>F‬د‬‫ا ق وا‪G‬ي ‪Z‬دي ا‪ 3‬ﺱ&‪#9‬ة ا‪9‬ع ا‪R‬ص و‪/‬ر ‪U‬ا‪ T1‬ا‪ &&A‬ذوي ا‪A‬ذ

‫& ‪ 3$‬ا 
‪ T&!I 6U#‬و'‪#-‬ا آ‪! G‬م آ أو ‪>F‬ر ا ‬
‫ا'& إذ أن ه‪ SG‬ا ‪#‬ض وﺝد ‪ 5‬ﺏ& ا‪ ]A‬أو ازع وﺏ& ا  ‪ ،‬آ‬
‫أن ه‪ SG‬ا ‪#(F‬ة ‪
#U 35‬ا!‪ F‬دون ﺏ‪ F‬ﺝر ا & ‪.‬‬
‫ا ا  ‪ :‬ا‪5‬ت
ه‪G‬ا ا‪I‬ع ‪ 35‬ا‪ ]A‬ا& وآ‪ G‬ا‪ ]A‬ارن

‫ﺏ!_ ا^&ن‪.‬‬

‫ا
اي‬
‫ار اری ی ا ‬
‫ﺕ وﺕ ‪/‬‬
‫إذا آن اع  ار ا  
إ ة ﺡ  ا* )(' إ& ﻡ ‪ $‬اﺏ اء اﺏ! ا !‬
‫أﺙ ء ا‪2‬زﻡ ا&‪ 0‬د  ا‪.‬ﺡ  ا  ا‪ -‬ﺡ‪ ,‬ا ‪،‬ﻥ !‪ 9‬ز دة ﻡ‪ <.‬ا س و‪ 895‬ا&ﻥ ج ‪ 5‬اء‬
‫ﺏ)‪ >$‬ا‪، <.‬و أدى إ ارﺕ@ع ا‪2‬ﺱر @‪!0 ,B‬د ا‪ 0‬د  ( ﻡ ارﺕ@‪، )5‬ءن ه‪ >$‬ا ‬
‫ﺕد ا ‪)5‬د ﺱ!‪ J‬ﻡ   ا‪J‬م ﺕ@وت !) ﻡى ﺕ‪ GH‬اع ﺕ
 ( ‪!F‬ات ا&‪ 0‬د  و‬
‫ا&‪ !5 -‬و ا*!ﺱ!  آ‪ 5 G‬ﻡ ار ‪ (5‬ا  ا‪ ، '() *( !K 9‬آ ان ا  & *@!‬
‫ﻡ ) ا& ‪ L‬ﻡ!  ﺏ ‪.‬ق ﻡد و ‪ (5‬ذ' ﺱ ‪J‬م ﺏراﺱ ا ‪.‬ر ا ر ‪   N‬ا* )(' ‪ 
5‬اا‪MK‬‬
‫ا‪   J‬ﻡ
‪ P‬أول ﺙ ﺡ  ا* )('  ﺏه او و ا‪  !(0Q‬ﻡ
‪ P‬ﺙ‪P‬‬
‫ا ا!ول ‪:‬ار اری '‪ %‬ا&‪%‬ا‪ #$‬ای‬
‫ﻡ ‪VH‬ل دراﺱ اا‪ MK‬ا‪ !0   !
 J‬ا!اث ا‪J‬ﻥﻥ ا‪$‬ي ‪   @(H‬ه‪ >$‬اا‪ MK‬ﻡ ﻥ‪S‬‬
‫‪0‬ﻥﻥ! ‪ S  ،‬ا‪J‬ﻥﻥ! ا! ﺕ‪  G‬ﺙ  ه ‪W‬ﺙر ا‪.‬ﺏ‪ M‬ا‪  !(5 '$ ،  J‬ﺡ  ﻥ @) ا ‬
‫(* )(' أن ﻥ
) ﻡ ‪ $‬ﻥ‪X‬ﺕ) ‪ ،‬ءذا اﺱ ‪  B‬ه‪ >$‬اا‪ MK‬ﻥ‪ 9‬أن ﺡم اول  ﺕ(' ار  ‪@J‬‬
‫ﻡ  ا‪ 2‬ي أﻡم ا‪2‬زﻡت ا&‪ 0‬د  و ا&‪ !5 -‬ا  آﻥ‪ ,‬ﺕ ﺏ) ا
‪V‬د وﺕ ) ﺡو ا ‪Y!@N‬‬
‫ﻡ ) وﺡ  [‪   Z‬ذ' ‪ ،‬ﺱ ‪J‬م ﺏض (ا‪ MK‬ا‪  J‬ﺏ *(*‪G‬‬
‫ا‪ <(.‬ا‪2‬ول‪:‬ﺡ  ا* )(' ‪  5‬ا@ا‪  5‬وااق ا‪ J‬‬
‫ا ‪%‬ع ا!ول‪ :‬ﺡی ا ') ا ‪%‬ا')‬
‫  ‪0‬ﻡء ا ! ﻡ اول ا) ! ﺏ‪ MB‬ﺡ  (* )(' وذ' ﻡ ‪ $‬ا‪J‬ن ا‪ G
0 !*N‬ا!‪V‬د‬
‫)‪50‬ق م( ‪.‬وﻡ ﻡ‪59‬ت ا‪J‬اﻥ! ا  ا  وﺹ(‪ ,‬إ!  ‪X‬ه) ‪0‬اﻥ! ا(' ˝ﺡر ﻡ< ˝ أول‬
‫ﻡ(ك ا‪2‬ﺱة ا ﺱ ‪ ، 5‬وآن ﺕ ‪” M‬ﺡر ﻡ<“ ادر ﺱ  ‪1330‬ق‪.‬م ﻡ أه ا  ت‬
‫ا‪ !K 9‬ا&‪ 0‬د  وﻡ ﻡاد ه‪$‬ا ا‪J‬ﻥن )‪ (1‬م‪ 8/‬ا‪  9‬ا‪N‬ﺹ ﺏ@ ! ‪  5‬ا‪$‬ﻡ ا ا‪ !Lj‬ﻡ‪M‬‬
‫ﻡ( ا[ا‪ ، <K‬آ ‪ 5‬ا(' ﺏ‪H‬ر *‪ k‬ﻡ‪l‬ﺱ‪ k‬ا‪2‬ﺱة ااﺏ‪ M‬و ا ‪ (5‬ﺕ‪ M!9‬ا‪J‬اﻥ!‬
‫ا  ا  آﻥ‪ ,‬ﺱ‪K‬ة  ‪ >)5‬ﻡ‪ M‬إد‪H‬ل ﺏ‪ m‬ا  ‪V‬ت ‪ )!(5‬و ‪  )-‬ﻡ‪ 59‬واﺡة ﺱ!‪,‬‬
‫ﺏ‪ 59‬ﺏ‪H‬ر *‪“gropu bacckoris” k‬‬

‫)‪ – (1‬هر 
!< ‪ ،‬ﻡ اﺙر ا ر ‪ o‬اوﻡﻥ –ﻡ‪59‬ت ‪0‬اﻥ! ﻡ  –ﻡ‪ (9‬ا‪J‬ﻥن و ا&‪ 0‬د ‪ ،‬ص‪ ،633‬س‪.1941.   11‬‬

‫و‪ 0‬اﺱ  ا‪ G‬ﺏ)‪$‬ا ا‪J‬ﻥن  ﻡ  ا ا
‪ (.‬و اوﻡﻥ ﺡ  ‪5‬م ‪213‬ﻡ!‪V‬د  ‪،‬وﻡ‬
‫ﻥص ه‪$‬ا ا  ‪ M‬ا‪N‬ﺹ ﺏ  ا* )(' أﻥ ﺡد ا* ا‪J‬ﻥﻥ (@‪K‬ة‪9 V،‬ز اﺵ اط ‪K‬ة‬
‫) ‪(1‬‬

‫ﺱ   أآ ﻡ ‪1/3‬ﻡ رأس ال‪،‬وﺡﻡ‪ ,‬ا@‪K‬ة اآ
‬

‫‪.‬وآﻥ‪ ,‬ا‪J‬ﺏت ا‪ !K 9‬ﺕ‪ wN‬ا‪2‬ل‬

‫ا  ﺕ‪ k‬ا( ا&‪ 0‬د  (
‪V‬د ﺏ‪J‬ﺏت ‪ !K -‬ﻡ‪ G‬ﺕ‪ Y! 8‬ا ‪J‬د‪،‬أو ا‪ Z‬ا&‪ 0‬د  ‪x‬اد‬
‫)ا* )(! ( ﻡ‪:G‬ا‪  yF‬ا !‪ G‬وااز وآﻥ‪J5 ,‬ﺏ ا‪9‬ﻥ  ا ! ﺕ ‪ M.0  G‬ا!‬

‫) ‪(2‬‬

‫ا ‪%‬ع ا‪,‬ﻥ‪:‬ﺡی ا ‪ /‬ا‪%.‬اق ای‬
‫ﺏأت ه‪ >$‬ا  ﺏءﺹار ‪0‬ﻥن –اروﻥ‪ -‬ا‪$‬ي أﺹر> ا(' ‪-‬أروﻥ‪ -‬ﻡ‪l‬ﺱ‪ k‬أﺱة‪-‬أور‪ -‬ا ‬
‫ﺱﻡ ‪.‬وﺏأ ﺡ  ﺱ  ‪2050‬ق‪.‬م و  ه‪$‬ا ا‪J‬ﻥن أ‪0‬م ‪0‬ﻥن ﻡ ‪ Y‬ﺡ  ا{ن ‪.‬و‪ 0‬اﺡ ى ه‪$‬ا‬
‫ا‪J‬ﻥن ‪ (5‬ﻡاد ﺕ (| ﺏاز و ا ‪J‬د وا ‪X‬ﻡ! ا&‪ 5 -‬و إ‪F‬ء اس وآ‪$‬ا ﺏ  ‪ m‬ادي‬
‫‪،‬ﺙ ‪-‬ء ‪0‬ﻥن "أور آ‪" !-‬ﺱ  ‪ 2355‬ق‪.‬م وﺕ إﺹ‪V‬ﺡﺕ ﻡ أ‪0‬م ا‪Q‬ﺹ‪V‬ﺡت ا&‪ 0‬د  و ﺵ(‪,‬‬
‫إ‪F‬ء أو ﺕ‪ Y!@N‬ا[ا‪ <K‬ا اآ ﺡ!‪$ P‬آ أﻥ أ‪ |(j‬ﺹاح ﻡ آن ﻡ‪!J‬ا ﺏ*
< د أو ‪ 
B‬أو‬
‫اﻡ ‪،‬و‪ (5 [0‬اﺱ ‪VF‬ل ا[!‪ Y‬ﺏ ‪ M‬ا‪! 2‬ء ﻡ ﺵاء ﺡ!اﻥت وﺏ!ت ﺕﺏ!) إ& ﺏ‪B‬ه ﺙ‬
‫ء ‪0‬ﻥن "إﺵ ﻥ " و‪ €5 0‬ﻡ*‪0 GK‬ﻥﻥ! ﻡ @‪ 0‬أه) ﺕ  أﺱر ﺏ‪ m‬ا*(‪ M‬و ا‪9 Q‬ز و ا‪J‬ض‬‫)‪(3‬و ﻡ أه ا‪J‬اﻥ! ا‪N‬ﺹ ﺏ  ا* )('  ااق ا‪  J‬ه ‪0‬ﻥن "ﺡراﺏ"‪ J‬آن ﺏ ﺕ ‪!S‬‬
‫ا‪ 0‬دي ﺏرع    أﺙن ا*(‪ M‬و أﺕب ا‪
j2‬ء و ا‪9‬اﺡ! و أ‪-‬ر ا
‪ !K‬و ا‪ !j!N‬و ا ‪9‬ر ‬
‫و ا‪5‬ة وا(‬

‫)‪(4‬‬

‫ا‪ 0‬ا‪,‬ﻥ‪:‬ﺡی ا ') ا‪%34‬ی‪ 2‬و ا‪%‬وﻡن‬
‫ا ‪%‬ع ا!ول‪:‬ﺡی ا ') ا‪%34‬ی‪2‬‬
‫و ﺕ
أ ا  ا  ! ‪  5‬ا‪ | Q‬ﺏ  ا(' "دراآن "ا   أﺙ!  ‪5‬م‪620‬ق‪.‬م و‬
‫ﺏ‪530‬م ﻡ ﺹور ا‪J‬ﻥن أﺏل ﺏ‪J‬ﻥن "ﺹن" ﺱ ‪600‬ق‪.‬م و أه ﻡ ‪   !(5 G‬ا* )('‬
‫ﺕ  ﺱ ا@‪K‬ة‪،‬وﺕ  اﺏ ا@ﺡ‪ y‬و ﺕ‪ M!9‬ا ‪9‬رة و ا ‪  5‬أﺙ!  ﺏ  ‪ G‬ﻥ‪ S‬ا( و‬
‫ا‪ k J‬و ا ‪ G‬أﻡ ﺏ *
 (‪9‬ا‪ K‬ا  ﺕ‪ G‬ا‪ 5‬اء ‪ (5‬ﻡ (ت ا س و ﺡ‪ )0J‬آ‪9‬ا‪ K‬ا‪N‬اع و‬
‫ا !‪  k‬اﻡ‪V‬ت ا ‪9‬ر ‪.‬ن ‪ (5‬ا [ر ر‪ M‬د‪5‬ا> ‪Q‬ﻥ‪8‬ال ا‪J‬ب ﺏ‪9‬ﻥ ‪.‬‬
‫ا ‪%‬ع ا‪,‬ﻥ‪:‬ﺡی ا ') ا‪%‬وﻡن‬
‫اه  اوﻡن ﺏ ! أآ
 ‪0‬ر ﻡ ا  (* )(' ‪H‬ﺹ ‪  5‬ﺕض ا‪Q‬ﻡ
ا‪j‬ر  إ ا‪2‬زﻡت ‪.‬ن‬
‫ا‪2‬ﺏ‪j‬ة (ن ‪ (5‬ﺕ@دي ه‪ >$‬أ&زﻡت ﺏءﺹار ا‪J‬اﻥ! ‪،‬ر ‪0‬ﻥن ا‪2‬اح ا‪Q‬ﺙ  ‪5 5‬م‪451‬‬
‫)‪ 
5 – (1‬ا ل‪،‬ﺕر ‪ o‬ا ‪ S‬ا*!ﺱ! و ا‪J‬ﻥﻥ! و ا&‪ 0‬د ‪،‬ص‪J229‬ة ‪،291‬ا‪ 
.‬ا&و‪.1935،‬‬
‫)‪- (2‬ـ ﻡ‪ @.‬ﺱ! أﺡ ﺹ‪،J‬ﺕر ‪ o‬ا ‪ S‬ا‪J‬ﻥﻥ! و ا&‪  !5 -‬ﻡ‪،‬ص‪،1989،293‬وأ [ ا‪ M-‬ا*ﺏ|‪،‬ص‪. 293‬‬
‫)‪- (3‬ـ ‪
5‬س ا!دي‪،‬ﺕر ‪، 1988 o‬ﻡ   دار ا ب (‪ 5
.‬و ا ‪،‬ص‪94‬‬
‫)‪ (4‬ﻡ ﺏ!ﻡ ﻡ)ان‪،‬ﻡ واق ا&دﻥ‪،‬ج‪،10‬ص‪،257‬دار ارف ا‪9‬ﻡ!‪،‬و أ [ ﻡد ﺱ‪V‬م زﻥﺕ –‪0‬ﻥن ﺡراﺏ‪-‬ﻡ‪ (9‬ا(م‬
‫ا‪J‬ﻥﻥ! و ا&‪ 0‬د ‪،‬ع‪،1971   ،1‬ص‪13‬ص‪.14‬‬

‫و!> ﻡ ا‪J‬اﻥ! ا‪H2‬ى  ‪ !S‬ﺕ ا
‪V‬د ﺏ*(‪ M‬ا‪$F‬ا‪ !K‬وﻡ ‪ M‬ا&ﺡ ر و ا ﻡ ارﺕ@ع‬
‫ا‪2‬ﺱر‪،‬و(‪!J‬م ﺏور ا‪0‬ﺏ اﻥ‪X‬وا و…!@ ا‪ 
0‬ا&ﺱاق و ا*ر ‪)5‬ت إ ﻡ…‪H Y‬ص ‪'$‬‬
‫ * ا *< أو ﺡآ ا*ق ‪، Edile curule ،‬و ذ' ‪5‬م‪367‬ق‪.‬م‬
‫و < ‪ (5 (5‬إدارة ا‪2‬ﺱاق و ا‪2‬ﻡآ اﻡ ‪،‬و‪ 0‬آن  ا‪ H‬ص ‪ |( ! K[0‬ﺏ
!ع‬

‫)‪(1‬‬

‫آ [  ا ز‪5‬ت ﺏ! ا ‪، 5J‬آ ان ﻡ) ﻡا‪ 
0‬ا‪!9‬ت و ا‪Q‬ﺵاف ‪ (5‬ﺕ ا  ‪،‬‬
‫) ‪(2‬‬

‫و اﺕ‪N‬ذ ا‪-Q‬اءات ا‪V‬زﻡ  ‪ M‬ارﺕ@ع ا‪2‬ﺱر ‪ (5‬ا‪ wH2‬ﺏ *
 (‪ZJ‬‬

‫وﻡ ل ‪ (5‬اه م اوﻡن ﺏ‪l‬ون ا
‪V‬د ا&‪ 0‬د   ﻡ‪9‬ل ا  أﻥ ‪ (5 5‬وﺙ‪ |K‬ﺏ  ‬
‫ﺕ‪l‬آ و‪-‬د ‪H‬ﺹ! روﻡﻥ!  أﺏ  ﻡ ‪ $‬ﻥ)  ا‪J‬ن ا‪2‬ول ق‪.‬م و آن ‪K0‬ه ه "ﺏ و س"و ﺏ)‪>$‬‬
‫اﺙ‪0 |K‬ا‪ K‬ا  وآ!ﺕ)‪،‬و أه) ا
!‪ $‬و اس‪،‬وا
‪،G‬وام و ا(ﺏ!ء‪...‬‬

‫)‪(3‬‬

‫أﻡ ﺏ *
  ‪ M‬ا&ﺡ ر و ا ﻡ ارﺕ@ع ا‪2‬ﺱر‪-:‬‬
‫‪ J‬أﺹر ا‪2‬ﺏ‪j‬ة اوﻡن ﺕ ت ﺕ‪ <0‬ا‪8 N $‬ﻥن ا*(‪ M‬و اﺹ!‪ G‬ﺏ)ف ر‪ M‬أﺱره‪،‬و‬
‫ﺏ(‪ ,F‬ا‪J‬ﺏت ﺡ ادرة و ا @ ا‪l‬ﺏ‪،‬ﻡ ذ' ‪0‬ﻥن"‪"!-‬ا‪$‬ي ‪ <0‬آ‪ G‬ﻡ  @† ﺏ*( ﺏ‬
‫ﺵا‪ )K‬و  ‪ 5 M‬ﺏ!) ‪  <
* !،‬ارﺕ@ع أﺱره‪،‬و !< ﺏ‪ '$‬رﺏ ﻡ ورا‪)K‬‬

‫) ‪(4‬‬

‫وﻡ ذ' [‪ G  Z‬أن اوﻡن اه ا أآ ﻡ !ه  اا‪ MK‬ا‪  J‬ﺏ  ا* )(' ﺏ  ‬
‫اﺡ ر ا*(‪ M‬و ﺕ  ا‪2‬ﺱر (*(‪ M‬ا‪$F‬ا‪ !K‬وض ‪J5‬ﺏت ﺵ ة ﺕ‪ G‬إ ‪J5‬ﺏ ا‪5Q‬ام أﺡ!ﻥ‪.‬‬
‫ا ا‪,‬ﻥ‪:‬ﺡی ا ‪ /‬ا&‪%‬ی‪ .‬ا‪4‬ﺱ‪6‬ﻡ‬
‫ﺕ)!‪:‬‬
‫‪ 5‬ا  ا&ﺱ‪V‬ﻡ!  ﺡ ) (* )(' اﺱ )‪ ,‬ا!ة ا‪Q‬ﻥ*ﻥ! آ() ﺏ‪
5‬ر ا* )(' ‪[5‬ا‬
‫!) )‪.(5‬‬
‫وﺡ  ا  ا‪Q‬ﺱ‪V‬ﻡ! * (‪8‬م ا‪ (5 S‬ا‪2‬ﻡر ا  ‪ [ J‬ا‪ (5 S( )!(5 S‬ﺡ!ة‬
‫ا‪Q‬ﻥ*ن أ  آن ﻡ* )( أم ! ﻡ* )(' وه‪ >$‬ا‪2‬ﻡر ﺕف ﺏ(!ت ا‪ : kN‬ا ‪ ،‬ا @‪ ، k‬وا *‪، G‬‬
‫ال وا‪ GJ‬و ﻥ
! ﺡ  ا* )('  ا  ا‪Q‬ﺱ‪V‬ﻡ! (‪8‬م ا ف ‪5 (5‬ة ﻡ‪J‬ﺹ )‪ (6‬ﺏء‬
‫ﻡ ا‪9 Q‬ر‪:‬‬
‫أو‪ : 8‬ا;‪%‬وریت ‪ /‬وه ا  & ﺏ ﻡ ) !ة ا س اﻥ! واﻥ!  ﺏ!‪ P‬إذا ‪J‬ت ﺕﺕ< ‪ )!(5‬ا‪V H‬ل‬
‫ﺡ!ة ا س اﻥ!  وﺡ‪ )!(5 G‬ا‪J‬ب  اﻥ! وا{‪H‬ة ‪ ،‬أي أن ا  ا‪Q‬ﺱ‪V‬ﻡ! ﺕ  ﺏازع ا ‬
‫)‪ - (1‬ﺱ! أﺡ ا ﺹي ‪،‬ﻡ ﺕ‪ ,‬ﺡ ا‪ | Q‬و اوﻡن‪،‬دار ا )[ اﺏ!‪،‬ﺱ  ‪،1989‬ص‪.128‬‬
‫)‪  – (2‬اﺹ@وي ‪،‬ﺵ  اوﻡن ‪،‬دار ا )[ اﺏ!‪،‬ص‪.38‬‬
‫)‪ – (3‬ﺱ! اﺡ ‪ (5‬ا ﺹي ‪،‬ا‪ M-‬ﻥ@* ‪،‬ص‪.128‬‬
‫)‪ (4‬ـ‪ -‬ﻡ‪ @.‬آﻡ‪ G‬آ!ة‪،‬ا ‪.‬ر ا ر ‪9( N‬ا‪ K‬ا&‪ 0‬د  ‪،‬ﻡ‪ (9‬ا‪[J‬ة‪،‬ع‪،1972 ! ،7‬ص‪25‬‬
‫)‪- (5‬ـﻡ[ن اﻥ
ﺹ‪،‬ﺡ  ا* )('  ا@‪ J‬ا&ﺱ‪V‬ﻡ‪،‬ﺱ ‪،>1404‬ط‪،1‬ص‪.20‬‬
‫)‪ (6‬ا‪ ، 
j‬اا‪J‬ت  أﺹل ا‪2‬ﺡم ‪،‬دار إﺡ!ء ا < اﺏ! ‪ ،‬ص ‪ 20‬وﻡ ﺏه ‪.‬‬

‫ ﺕ‪ !-‬آ‪ G‬ﻥط وﺏ‪N‬ﺹ ا&‪ 0‬دي ﺏﺱ ر ا*( ر‪0‬ﺏ ا‡ ﺕ  آ‪ G‬ﺕف ﻡ ﺕﺕ ‬
‫وﻡ*‪l‬و! ‪ 5‬أﻡم ا‡ )‪.(1‬‬
‫ﺙﻥ ‪ :‬ا=ت‪ /‬وه ا   ج إ!) ا س ‪ M‬اج ود‪ M‬ا[ر وا‪ ) 5 J‬ﺏ!‪ P‬إذا ‪J‬ت‬
‫ﺕﺕ< ‪  !B )!(5‬ﺡ!ﺕ) دون أن ﺕ‪ G N‬ه‪ >$‬ا!ة @! (| ﺏل ‪ ,(5‬ا  ‪ 5‬ﺕ !‬
‫وﺕ!> وﺡ@‪  S‬ا[!ع ‪0 J‬ل رﺱل ا‡ ﺹ( ا‡ ‪ !(5‬وﺱ( ‪ ":‬إﺕ‪9‬وا  ﻡل ا! ! ﺡ  & ﺕ‪X‬آ( ‬
‫ا‪. 0‬‬
‫ﺙ‪:,‬ا)ت ‪ /‬وه ا‪2‬ﻡ ا  ﺕ‪ )![ J‬اوءة وﻡرم ا‪VH2‬ق ‪Q‬ﺱ‪V‬م   إذا –  ﺡ ‬
‫ا* )(' – ‪!J5 (5‬ة ا@د ‪ ،‬وا ‪8‬اﻡ ﺏ ! د ا !‪ Y‬ﺏ !<  ا‪ !N‬وااب ا‪$‬ي  ‪ (5‬‬
‫ اﻥ! وا{‪H‬ة ˆذا ‪!J5 ,@B‬ﺕ ﺕ‪ GH‬و ا‪2‬ﻡ ! @‪ $‬ﺕ! ذ' ا  ا‪ M 9‬ﺏ‪8‬وا‪ -‬ﻡ‬
‫ا ه!< ﺏ@ض ‪8-‬اءات ﺕ ﺱ< ﻡ‪*- M‬ﻡ ا[ر وا‪9‬م ‪.‬‬
‫وﺏ
‪ M‬أﺡم ا  ا‪Q‬ﺱ‪V‬ﻡ! ا‪N‬ﺹ ﺏ  ا* )(' ﻥ‪ 9‬أن ﺏ[) ورد ﺏ ص ﺹ  ‬
‫آ ب ا‡ ‪ 85‬و‪ G-‬وا*  ا
  ا @ وا
‪ m‬ا{‪  H‬د ﺏ ﻥ‪ w‬ﺹ ‪. Z‬‬
‫وا   ا  ا‪Q‬ﺱ‪V‬ﻡ! ﺕ‪ G‬ا  اﻥ! وا‪ )  !K 9‬ﺕ
أ ﺏ ‪!J5  J‬ة ا@د )ﺱاء آن‬
‫ﻡ ‪ 9‬أو ﻡز‪ 5‬أو ﺕ‪-‬ا أو ﻡ* )( ( ﺙ ﺕد ‪j‬ق ا ﻡ‪ G‬وا ‪ 0‬وآ!@! وا‪2‬ﺱ‪ k‬ا  ‪J‬م ‪)!(5‬‬
‫ﺏ ا| اع ) وه‪ >$‬ه ا  اﻥ! ( ˆذا ﻡ ‪!J5 ,@B‬ة ا@د و‪ G0‬اازع ا  ﺕ‪X‬ﺕ ا ‬
‫ا‪ !K 9‬ﺏ ‪ GH‬و ا‪2‬ﻡ ﺏ@ض ا‪89‬اءات ‪ (5‬ا‪ YN‬ﺏ ﺱ< ﻡ‪*- M‬ﻡ ا‪9‬م وا‪. @N‬‬
‫ﻥ
أ أو& ﺏ
!ن ا‪2‬ﺱس ا‪KJ‬ي (  ا‪Q‬ﺱ‪V‬ﻡ!  ﻡ‪9‬ل ﺡ  ا* )('  ﻡ‪ <(.‬أول ﺙ ﺏ!ن‬
‫ا‪2‬د ا‪ !5‬ا  ﺕ)ف إ ﺡ  ا* )('  ﻡ‪ <(.‬ﺙﻥ ‪.‬‬
‫ا‪ 0‬ا!ول ‪ :‬ا!ﺱس ا‪$.‬ي &‪%‬ی‪ .‬ا‪4‬ﺱ‪6‬ﻡ ‪ /‬ﻡ>ل ﺡی ا ‪:‬‬
‫ﻡ‪ [ J‬ه‪$‬ا ا‪2‬ﺱس أن ‪X‬ﺱ‪ k‬ﺱ(ك ا@د وا‪ (5 59‬ﺕ‪J‬ى ا‡ ﺕ وﺕ  ا  ا‪Q‬ﺱ‪V‬ﻡ!‬
‫‪ (5‬اازع ا  ﻡ ا‪9‬ﻥ
! ا‪KJ‬ي وا‪ 0VH2‬ى ا@د ) وﺏ‪N‬ﺹ ا € أو ازع أو ا ‪-‬‬
‫‪5‬ﻡ ( ‪.‬‬
‫‪0‬ل ﺱ!ﻥ ‪ 5‬ﺏ ا‪.N‬ب " & ‪  9‬ﺱ‪  0‬إ& ﻡ ﺕ@‪  J‬د وإ& أآ‪ G‬اﺏ ﺵء أو أﺏ‪....‬‬

‫)‪(2‬‬

‫ˆذا آن (@د ﺡ| ا ﻡ‪ˆ G‬ن ﺡ‪ J‬ﻡ‪  !J‬اﺱ  ﺏا‪5‬ة ﻡ‪ Z‬ا{‪ H‬و‪5‬م ا‪BQ‬ار ﺏ‪59‬‬
‫‪.‬و آ‪ 8‬اﺱل ﺹ( ا‡ ‪ !(5‬وﺱ( ‪ (5‬اق ‪2‬ﻥ أﺱس آ‪ G‬ﺕﻡ‪ G‬و‪2‬ﻥ إذا آن ا ‪ -‬ﺹد‪ˆ 0‬ﻥ ‬
‫& ‪J‬م ‪ (5‬إ‪.5‬ء ﺏ!ﻥت آذﺏ أو ‪ Y‬ا*( ﺏ !‪ ، )! k‬و ﺕﺕ!
 ‪ (5‬ذ'‬

‫)‪ (1‬ﻡ ﺵ‪ 0‬ا@ ‪9‬ي ‪ ،‬ذاﺕ! ا*!ﺱ ا&‪ 0‬د  ا‪Q‬ﺱ‪V‬ﻡ! ‪ ،‬ﻡ‪.‬ﺏ‪ M‬ا‪2‬هام ‪ ،‬ﺱ  ‪ 1412‬هـ ‪ .‬ﺱ  ‪. 1993‬‬
‫)‪ (2‬أﻥ‪ S‬رﻡ[ن اﻥ
‪ ، j‬ا‪ M-‬ا*ﺏ| ‪ ،‬ص ‪ ، 173‬وأ [ اوض ‪ ،‬ج ‪ ، 3‬ص ‪ ، 435‬ط ‪ ، 3‬ﺱ  ‪ ، 1968‬ارﺕ‪ .‬ا‪ !(5 ,!@H G-‬‬
‫ﻡ‪$‬اه< ‪.‬‬

‫ ‪J‬ل ا‪Q‬ﻡم ا وي‬
‫" ﻡ أراد ا ‪9‬رة ‪8‬ﻡ أن ( أﺡﻡ) ! ( ﺵو‪ )j‬وﺹ ا‪J‬د ﻡ ﺱه و ( أﺡﻡ)‬

‫)‪(1‬‬

‫ا‪ 0‬ا‪,‬ﻥ ‪ :‬ا!د ا&‪ '%‬ا ﺕف إ@ ﺡی ا ‪:‬‬
‫ﺡ!‪ P‬ﺡﺹ‪ ,‬ا  ا‪Q‬ﺱ‪V‬ﻡ! ‪ (5‬ﺕ! ﺡ   (* )('  ﻡ‪5B‬ت ﻡ ‪ 5‬وﻥ‪j‬ت‬
‫‪ 5‬ة ورد  ﺏ[) ﻥص ﺹ  ﻡ ا‪WJ‬ن ا  وا*  ا
  ا @  ا{ ت ا‪WJ‬ﻥ! ﻡ‬
‫ ل ‪ (5‬ﺡ  ا* )(' ﻡ ( ‪:‬‬
‫‪ )  -1‬ﻡ ‪ (5 P‬وة ا‪Q‬ﻥ ج ‪ >&J‬ﺕ " و‪ G0‬إ‪(5‬ا *!ى ا‡ ‪ (5‬ورﺱ( وا‪l‬ﻡ ن ‪.‬‬

‫)‪(2‬‬

‫‪ -2‬وﻡ ا{ ت ا‪WJ‬ﻥ! ﻡ ل ‪ (5‬ا ‪8‬ام ‪-‬ﻥ< اق ﻡ‪ M‬ا* )(' ‪ 0‬ﺕ"  أ ) ا‪W $‬ﻡ ا إﺕ‪J‬‬
‫ا‡ و ‪ &0 0‬ﺱ ا"‬

‫)‪(3‬‬

‫‪ -3‬وﻡ ا{ ت ﻡ ل ‪ (5‬ﺡ  ا* )(' ﻡ ا‪V5Q‬ﻥت اذﺏ و ‪5‬م ا ء ‪ (5‬ا*( ﺏ !‪)! k‬‬
‫‪ 0‬ﺕ "ﻡ (@† ﻡ ‪0‬ل إ&  ر‪"! 5 <!0‬‬

‫) ‪(4‬‬

‫و ﻡ ا{ ت ﻡ ل ‪ (5‬و‪-‬ب ا‪  B‬ا ‪ 0‬و‪5‬م أآ‪ G‬أﻡال ا س ﺏ
‪ -Gj‬وﻡ ) ا* )(ن –‬
‫‪ 0‬ﺕ "  أ ) ا‪W $‬ﻡ ا & ﺕ‪X‬آ(ا أﻡا ﺏ!  ﺏ
‪ Gj‬إ& أن ﺕن ﺕ‪9‬رة ‪ 5‬ﺕاض ﻡ  و &‬
‫ﺕ‪( J‬ا أﻥ@* إن ا‡ آن ﺏ رﺡ!‪،‬وﻡ @‪ G‬ذ' ‪5‬واﻥ و …( *ف ﻥ(! ﻥرا و آن ذ' ‪ (5‬ا‡‬
‫) ‪(5‬‬

‫ *!ا"‬

‫وأ [ ‪ 0‬ﺕ "و ‪ !@@.( G‬ا‪ $‬إذا اآ ا ‪ (5‬ا س * ن و إذا آه أو وزﻥه ‪*N‬ون‬
‫) ‪(6‬‬

‫أ& ‪ S‬أو‪ 'L‬أﻥ) ﻡ
ﺙن !م ‪"!S5‬‬

‫وﻡ ا‪2‬ﺡد ‪ P‬ا
  ا @ ا  ﺕ‪5‬ا إ ﺡ  ا* )(' ﻡ (‪:‬‬
‫* ) ﻡ ‪ (5 P‬وة ا‪Q‬ﻥ ج ‪ 0‬ﺹ( ا‡ ‪ !(5‬وﺱ("ﻡ ﻡ ﻡ*( ‪F‬س ﺱ أو ‪8‬رع زر‪5‬‬
‫!‪X‬آ‪ G‬ﻡ إﻥ*ن أو ﺡ!ان أو ‪ !j‬إ& آن  ﺹ‪"0‬‬
‫*و ﻡ ا‪2‬ﺡد ‪ P‬ا  ﺕ‪ P‬ا ‪9‬ر ‪ (5‬ﺡ* اﻡ( ﻡ‪ M‬ا* )(!‬
‫‪ 0‬ﺹ( ا‡ ‪ !(5‬و ﺱ( "رﺡ ا‡ اﻡأ ﺱ إذا ﺏع وإذا اﺵ ى و إذا ا‪".[ 0‬‬

‫)‪ (1‬ا‪9‬ع ا ي ‪ ،‬ج ‪ ، 9‬ص ‪. 162‬‬
‫)‪ (2‬ﺱرة ا ﺏ ‪ ،‬ا{  ‪.105‬‬
‫)‪ (3‬ﺱرة ا‪2‬ﺡ‪8‬اب‪،‬ا{  ‪.70‬‬
‫)‪ (4‬ﺱرة ق‪،‬ا{  ‪.18‬‬
‫)‪ (5‬ﺱرة ا *ء‪،‬أ  ‪.30،29‬‬
‫)‪ (6‬ﺱرة ا‪ W !@@.‬ت‪.5،4،3،2،1‬‬

‫و ﻡ ) ﻡ ‪ 5‬ا ا ‪8‬ام ‪-‬ﻥ< اق ﻡ‪ M‬ا* )(' ‪0‬ل رﺱل ا‡ ﺹ( ا‡ ‪ !(5‬وﺱ( "ا ‪-‬‬
‫اوق  م ا‪!J‬ﻡ ﻡ‪ M‬ا
!! و ا‪!0‬‬

‫وا)اء ")‪2 (1‬ن ا ‪9‬ر *هن  ﻥط ا‪5 -‬‬

‫ذي أه!  ﺡ!ة ا س ‪$) !-‬ا ﺕ!< ﻡ اﺱل "ﺹ( ا‡ ‪ !(5‬و ﺱ( " اق و ﺏ!ن‬
‫‪89‬ا‪  5 K‬ا‡ ﺕ ‪.‬‬
‫وﻡ ا‪2‬ﺡد ‪ P‬ا  ﺕ‪ 5‬إ ‪5‬م ا ء ‪ (5‬ا*( ﺏ !‪" 0 )! k‬ﺹ( ا‡ ‪ !(5‬وﺱ( "‪":‬إذا ا!!‬
‫اذﺏ ﻡ @‪ (*( J‬ﻡ‪."k!( J‬‬

‫) ‪(2‬‬

‫وﻡ ا‪2‬ﺡد ‪ P‬ا  ﺕ ) ‪ 5‬ا‪  yF‬ا
[‪ 5‬أن رﺱل ا‡ ﺹ( ا‡ ‪ !(5‬و ﺱ( ﻡ ‪ (5‬ﺹ
> ﻡ‬
‫‪j‬م ‪X‬د‪ ,  )! > GH‬أﺹﺏ ﺏ(‪J V‬ل ﻡ ه‪$‬ا  ﺹﺡ< ا‪.‬م ؟ ‪J‬ل أﺹﺏ ا*ء  رﺱل ا‡‬
‫   أن ا‪ .‬ﻥ‪8‬ل ‪J !(5‬ل ‪ !(5‬ا*‪V‬م"أ‪ (- V‬ق ا‪.‬م آ ا> ا س؟‪".‬‬
‫"ﻡ   (!‪ k‬ﻡ ‪".‬‬

‫) ‪(3‬‬

‫وﻡ ا‪2‬ﺡد ‪ P‬ا  ﺕ ) ‪ 5‬ا&ﺡ ر ﻡ روى ‪ 5‬إﺏ ‪ 5‬ر‪ B‬ا‡ ‪0 5‬ل ‪0:‬ل رﺱل ا‡ ﺹ( ا‡‬
‫‪ !(5‬وﺱ( "ﻡ اﺡ  ‪j‬ﻡ أرﺏ! !( ‪ J‬ﺏى ﻡ ا‡ وﺏى ا‡ ﻡ ‪...‬‬

‫) ‪(4‬‬

‫و ه‪$‬ا أﻥ) ‪ 5‬ا‪  M.‬اﺏ‪ Z‬ا! ﺏﺡ ر ا*(‪8! M‬داد ﺙ )‪ ،‬و ل أ [ ‪ (5‬ا ) ‪ 5‬ا&ﺡ ر‬
‫ﻡ روى ‪ 5‬ا!*‪ M‬ﺏ ا‪!F‬ة رﺱل "ا‡ ﺹ( ا‡ ‪ !(5‬و ﺱ( "أﻥ ‪0‬ل "ﻡ اﺡ  ‪ (5‬ا*(!‬
‫‪j‬ﻡ) …ﺏ ا‡ ﺏ‪$9‬ام و ا‪VQ‬س")‪! (5‬ل ا ‪ (5 P‬أن ا‪$9‬ام و ا‪VQ‬س ‪8-‬اء ا  ‪.‬م‬
‫ا*(! "ا* )(! "‪.‬‬
‫ا ا‪:,‬ﺡی ا دو و إ‪D‬‬
‫إن ‪ J5‬ا&ﺱ )‪V‬ك  أن ن دو! آ  أن ن ﻡ(! ﺏ! أ‪j‬اف ا‪-‬ون  ﺏ(ان ﻡ‪@( N‬‬
‫‪H.‬ﺹ  …‪ G‬ا ‪.‬‬

‫)‪ (1‬روا> ا ﻡ!‪$‬ي و‪0‬ل ﺡ ‪ P‬ﺡ* ‪،‬أﻥ‪ S‬ا !< وا ه!< ا ‪$‬ري‪،‬ﻡ
 ا‪Q‬رﺵد‪،‬ج‪،3‬ص‪.28‬‬
‫)‪ (2‬روا> ا
‪N‬ري و ﻡ*(‪،‬أﻥ‪ S‬ا !< و ا ه!<‪،‬ا‪ M-‬ﻥ@* ‪،‬ج‪،3‬ص‪.29‬‬
‫)‪ (3‬ﺱ أﺏ داود‪،‬دار ا ب اﺏ‪،‬ج‪،3‬ص‪.183‬‬
‫)‪ (4‬روا> اﺏ ﻡ‪ ،-‬أﻥ‪ S‬ا !< و ا ه!<‪ ،‬ا‪ M-‬ﻥ@* ‪ ،‬ص‪.24‬‬
‫)‪ (5‬ﺱ ا‪Q‬ﻡم اﺡ ‪،‬ج‪،2‬ص‪.235‬‬

‫ا & ﺵ' أن ا‪.‬ﺏ‪ M‬او (‪ -J‬ا‪9‬ﻥ< او ‪ ! -‬ا *ؤ&ت ﺡل ا‪J‬ﻥن اا‪ <-‬ا ‪ |!
.‬و ا‪[J‬ء‬
‫ا‪ w N‬ﺏد ا ز‪5‬ت ا ﺵ‪، 5 L‬أي ﻡ * ﺏ زع ا&‪ H‬ص وا‪J‬اﻥ! وإن آن ﺏ‪ m‬اول‬
‫ا   ) ‪0‬اﻥ!   ا* )(' ‪ 0‬ﺡ*‪ ,‬ه‪ >$‬ا*‪ X‬وﺕ‪8‬داد أه! ﺕ(' ا*‪ X‬أﻡم ا‪.‬ﺏ‪ M‬او‬
‫وا (‪ G…  J‬ا&ﻥ ﻥ‪ ,‬وا ‪2 ،‬ن ا ‪J‬م ا)‪ GK‬ﺵ‪ G‬وﺱ!( ‪$-‬ب وإاء (* )(' ‪$) ،‬ا‬
‫آن ﻡ ا‪ !
.‬ﺏوز ا‪ -‬واو  ﺡ! ا ‪S‬م ا‪J‬ﻥﻥ  (' اﻡ‪V‬ت وا *!| ﺏ! ااآ‪8‬‬
‫ا‪J‬ﻥﻥ! ﺏ!‬

‫ا ‪ 0‬‬

‫وإﺕ*ع ﻥ‪.‬ق ا(!ت ا‪N‬ﺹ ﺏ* )(!‬

‫)‪ .(1‬و
‪ F‬ا‪Q‬ﺵرة إ أن‬

‫ا ﺹ!ت وا‪J‬ارات وا ‪[ !-‬ن ﺡ  ا* )(' !‪ >$) k‬ا‪Q‬رﺵدات ‪0‬ة إ‪8‬اﻡ! و ) ﺕ*‬
‫ﺏ
*‪ M!9  j‬ا‪)9‬د ا
‪$‬و ﻡ ‪ G
0‬اﻡت وﻡ( ا* )(! و‪Q‬ﺏاز أه! ا ون ﺏ!‬
‫اﻡت واو‪5‬ت وا* )(! ‪ (5‬ا* ى ا‪  j‬واو وا‪ !(0Q‬ﻥى ذ'  ﻡ‪: !
(.‬‬
‫ا‪ 0‬ا!ول ‪ :‬ﺡی ا دو ‪:‬‬
‫وﺕ‪ G‬ه‪ >$‬ا  او! ا   إ‪j‬ر ﺕﺹ!ت ا‪2‬ﻡ ا ة ﻥ و)  )ع أول( ﺙ ﺡ ‬
‫ا* )('  إ‪j‬ر ا* )('  إ‪j‬ر ا&ﺕ@‪!0‬ت او!  )ع ﺙن( ‪.‬‬
‫ا ‪%‬ع ا!ول ‪ :‬ﺕﺹت ا!ﻡ اة وﺡی ا ‪:‬‬
‫ ﻡ ‪ Y‬ا*
! ت أ‪ (5‬ا‪ k(9‬ا&‪ 0‬دي وا&‪x 5 -‬ﻡ ا ة ﺏ‪X‬ن   ا* )(' ‪0V5‬‬
‫ﺏ ! ا‪ 0Q‬د  وا&‪، !5 -‬و ‪5‬م ‪ <(j1944‬ه‪$‬ا ا‪ k(9‬ﻡ ا‪2‬ﻡ! ام ‪x‬ﻡ ا ة إ‪5‬اد‬
‫دراﺱ ‪ 5‬ا‪l‬ﺱ*ت وا  ت ا‪N‬ﺹ ﺏ  ا* )(' ى اول ا‪[52‬ء وإ‪5‬اد ﻡ‪ J‬ﺡت‬
‫ﺵﻡ(   ا* )(' آ ﺕ ‪ )! S‬اﻡت ﺙ ‪5‬د ا‪5  k(9‬م ‪ 1941‬إ ا‪ <(.‬ﻡ ا‪2‬ﻡ!‬
‫ام إ‪-‬اء ﻡورات ﺕ)ف إ و‪ MB‬ﻡ*دة ﺏ‪ 59‬ﻡ ا
دئ ا ‪ !)!-‬اﻡ   ا* )('‬
‫وﺏ ءا ‪- !(5‬ت ﻡورات ﻡ‪ M‬اﻡت وا [ت او! و‪0‬م ﻡوع ا
دئ ه‪$‬ا إ ا‪k(9‬‬

‫)‪( 1‬‬

‫‪ 
5‬ا  ﻡﺱ إﺏاه! ‪ ،‬ﺡ  ا* )(' )دراﺱ ﻡ‪J‬رﻥ ( ‪ ،‬ﻡ رات ا(
 ا‪ ، !0J‬ا‪ 
.‬ا‪2‬و ‪ ،‬ص ‪. 36‬‬

‫ﺡ!‪ P‬أ‪-‬ت ﺡ ﻡ ‪0‬ت وﻡ@و‪B‬ت ﻡﺱ ﺏ! اﻡت اﺱ ت ﺱ ! وﺕ ا‪ 5‬ده ‪5‬م ‪) 1985‬‬
‫ﻡ
دئ ا‪2‬ﻡ ا ة ا ‪   !)!-‬ا* )(' ‪0‬ار ا‪ !9‬اﻡ ر‪(348/39) 0‬‬

‫)‪(1‬‬

‫وﻡ أهاف ه‪ >$‬ا
دئ ﻡ*‪5‬ة او ‪ (5‬ﺕ‪ |!J‬ا  ا! *ﻥ) آﻥ) ﻡ* )(! ‪،‬و ﺕ)!‬
‫ا*
!‪ G‬أﻡم أﻥط إﻥ ج و ﺕز ‪ M‬ﺕ(
 اﺡ !‪-‬ﺕ) و ر
ﺕ)‪،‬و ﻡ*‪5‬ة ه‪ >$‬اول ‪ (5‬ا ﻡ‬
‫ارﺱت ا‪Q‬ﻥ ‪ !-‬و ا ‪9‬ر  ا*!‪ L‬ادرة ‪ 5‬ا‪l‬ﺱ*ت و ا  ﺕ[ ﺏ* )(! ‪.‬آ ﺕ‪ <-‬ه‪>$‬‬
‫ا
دئ ‪ (5‬او و‪ MB‬ﺱ!ﺱت و ‪0‬اﻥ! ﺕ ا* )(' و ﻡ ﺏ ﺕ @!‪ $‬ه‪ >$‬ا‪J‬اﻥ! و ﻡا‪.)
0‬و ﺕ‪!J‬‬
‫!‪ M‬ا‪l‬ﺱ*ت ﺏ‪J‬اﻥ! و ا‪2‬ﻥ‪ S‬ا‪-‬دة  ﺏ(اﻥ)‪،‬و ا ‪ !J‬ﺏ ! او!   ا* )('‬‫ﺏ‪ BQ‬إ ا‪ 5‬د ﺕاﺏ! و و‪ !K0‬و أﻥ‪ S‬ﺱ‪V‬ﻡ‪.‬‬
‫و ‪ (5‬ﺹ! ﺕ‪ 8 8‬ا‪ Z‬ا&‪ 0‬د  (* )(! و ‪ MB‬ا‪J‬اﻥ! ا  ﺕ ﻡ ال ‪ (5‬ا@‪K‬ة‬
‫ا( ﻡ ﻡرد> ا&‪ 0‬دي وو‪ MB‬ﻡ ! ﻡ‪Q !B‬ﻥ ج وا ز ‪ M‬وا * | وﺕ! ((ﻡت ا ‬
‫ﺕ‪8‬ز ا&‪! H‬ر وا@‪ (B‬ﺏ! ا*(‪ M‬وا‪N‬ﻡت وﺕ ‪ M‬ا‪BQ‬ار ﺏ* )(' ‪.‬‬
‫ إﺕ
ع ﺱ!ﺱ ﺕز ‪ M‬ا*(‪ M‬وا‪N‬ﻡت (* )(' ‪ 
5‬ﻡا| ﻡ‪ 8N ( KV‬وا
!‪. M‬‬‫وﺏ‪N‬ص ا ‪ Y!J‬وا‪V5Q‬م " ‪ (5‬اول و‪ MB‬ﺏاﻡ€ ‪5‬ﻡ  ‪ !5‬ا* )(' ﺕ*‪ (5 >5‬ا‪! H‬ر ا*(‪M‬‬
‫وا‪N‬ﻡت وﺕ‪ )S‬ﺡ‪ 0J‬و وا‪
-‬ﺕ و‪H‬ﺹ ﺏ *
 (* )(' ا‪ G!(J‬ا‪Q‬م ﺏ‪J‬اءة وا ﺏ ‪.‬‬
‫وأ [ ‪ (5‬اول ﺕ‪!- M!9‬ت ﺡ  ا* )(' ووﺱ‪ GK‬ا‪V5Q‬م ‪ (5‬ا‪!J‬م ﺏ
اﻡ€ ﺕ‪ !@!J‬وإ‪V5‬ﻡ!‬
‫ﺕ ول ﺡ‪J‬ق ووا‪
-‬ت ا* )(! وﻡرآ ‪.0‬ع ا ‪9‬رة ﺏ ‪ !5‬وإ‪V5‬م ا* )(' و‪ 5‬ﺏ‪ m‬ا اﺏ! ‪:‬‬
‫أن ﺕ‪ .‬ا‪2‬و  (‪&9‬ت ا  ﺕ (| ﺏ ا* )(' ﻡ ‪$‬اء ﻡ!> و أدو  ‪ ،‬وإ‪-‬اء ا‪2‬ﺏث‬
‫واراﺱت ﺏ)‪$‬ا ا‪X‬ن ‪.‬‬
‫ إﺱ اث ‪!W‬ت 
دل ا(ﻡت ا (‪ J‬ﺏ*!ﺱت وا اﺏ! ا‪ ! j‬ا ة  ﻡ‪9‬ل ﺡ ‬‫ا* )(' – ا ون  ﺏاﻡ€ وﺕ‪ Y!J‬ا* )(' وو‪ MB‬ﺏاﻡ€ ﺕر < ﻡ آ وآ‪$‬ا ارآ  و‪MB‬‬
‫ا‪J‬اﻥ! وا‪2‬ﻥ‪. S‬‬
‫)‪( 1‬‬

‫‪Sale , consumer protection under a liberaliged trad system in selected countriers of ESCWA region , UN .‬‬
‫‪new yourk; 2000 . P1 .‬‬

‫ا ون  *! ﺵوط ﺕ‪  J‬ا*(‪ M‬وا‪2‬ﺱﺱ! إ ا* )(' ﻡ‪ M‬ﻡا‪5‬ة ا*(‪ M‬وا ‪. !5‬‬
‫اﺏ أت اﻡت ﺏ‪ $H2‬ﺏ)‪ >$‬ا
دئ وﺕ‪0 ) -‬اﻥ!  وأﻥ‪ S‬ﺕ ﺏ) ﻡا‪ )! j‬وﺕا‪ <0‬ﻡ ‪9‬ﺕ)‬
‫وﻡ ﺕ* رد> ‪ ،‬و ‪5‬م ‪ 1992‬وز‪ ,5‬ا‪2‬ﻡ ا ة ‪ (5‬اول اﺱ رة  ﻡى ﺕ‪ |!
.‬ه‪>$‬‬
‫ا
دئ ‪  )S‬ﺕ‪ !!J‬ا* ات ا‪2‬و ‪ )0VjQ‬ا‪)9‬دات ا
!ة ا  ﺡ‪ ) JJ‬ﺡﻡت ‪W‬ﺱ! و إ ‪!J‬‬
‫و أﻡ  ا‪V‬ﺕ! !  ﻡ‪9‬ل ﺡ  ا* )(' و !ب اول اﺏ! ‪ 5‬ه‪$‬ا ا&ﻥ‪9‬ز إ& ﺏ‪ m‬ا
(ان ﻡ‪G‬‬
‫ﺕﻥ‪ k‬و ا‪89‬ا‪K‬‬

‫) ‪(1‬‬

‫ﺏ* ﺏ‪ m‬ا‪J‬اﻥ! ا @‪،0‬أﻡ  ﺏ‪ 0‬اول اﺏ! اﺱ ﻥ‪ ,‬ﺏ‪J‬اﻥ! ا ‪ !(J‬‬

‫ا (‪ J‬ﺏ ‪ M‬ا‪ yF‬أو ا&ﺡ ر ﺏ‪J‬ﻥن ام ‪  5‬ا‪.-‬‬
‫و‪ <j 0‬ا‪ k(9‬ا‪ 0Q‬دي و ا&‪V 5 -‬ﻡ ا ة  ‪5‬م‪(2)1995‬ﺏ[ورة ﺕﺱ!‪ M‬ه‪ >$‬ا
دئ‬
‫ ‪ G‬ﻡ!د أ‪H‬ى ﻡ‪:G‬أﻥط ا&ﺱ )‪V‬ك ا* ام و ا‪،NN‬و اﻥ*ب ا‪.J‬ع ام ﻡ ‪5‬ة‬
‫أﻥ‪ .‬إ‪ 0‬د  ‪.‬‬
‫وأ‪!H‬ا  ا‪J‬ل ‪ ،‬أن أي ‪$
)-‬ل ‪ (5‬ا! او   ا* )(' إﻥ ) ﺏ‪H G‬ص دول‬
‫ا ا‪ P‬ا ﻡ ) ﺕ‪ G‬ا* )('  ﻡا‪ )-‬اول ا ‪ !5‬ا ‪. 9‬‬
‫ ا *!| او & ﺱ!  إ‪j‬ر دول ا ا ﻡ ‪ GS‬ﻡرا  أ‪ |!B‬ﻥ‪.‬ق و ﺕ‪ )S‬أه! ‬
‫إ&  ا* ات ا‪!H2‬ة وﺏ*
< ا@[‪ ZK‬ا  أﺡﺙ ) ﺏ‪ m‬ا*(‪ M‬ا‪  $2‬وا‪2‬دوات ارة ﻡ دول‬
‫أوروﺏ وأﻡ  إ اول ا ﻡ! ) إ ‪W ، J‬ﺱ! ‪ '$ (...‬آن ا‪Q‬ﺕ‪ >9‬إ اهات وا&ﺕ@‪!0‬ت او!‬
‫  ا* )(' ‪.‬‬
‫ا ‪%‬ع ا‪,‬ﻥ ‪ :‬ﺡی ا ‪ /‬إ‪G‬ر ا‪8‬ﺕ ‪D‬ت او ‪.‬‬
‫‪ (5‬ا ﻡ ﺡ‪ 9‬ا
دل ا[‪ N‬وا ‪8‬ا  و‪ !
j‬ا‪0V‬ت او! اﺹة ﺏ! ال ا ‪5‬‬
‫ ﻡا‪ )-‬ا‪ 9‬ب ا* )(' ‪ˆ ،‬ن ا‪ -‬إ ا *!| او  ﻡ‪9‬ل ﺡ  ا* )('  إ‪j‬ر‬
‫اﻡ‪V‬ت او! ﺕ
ز آ[ورة إﻥ*ﻥ! وﺡ[ر  ‪  ،‬ر ذ' ˆن ا ون او  ه‪$‬ا ا‪9‬ل‬
‫& ) ﻥ‪9‬ﺡ آ
!ا ﺡ!‪  P‬ﺕس  إ& ‪)-‬د ‪ (!(0‬ﺕ  ﺡ  ﻥ‪  S‬و  دون أن ﺕ‪.F‬‬
‫)‪ (1‬أﺡ‪V‬م ﺏ!ض‪،‬ﺡ‪J‬ق ا* )('  ا  ت اﺏ!‪،‬ﻡ‪ (9‬ا!ة ا !ﺏ!‪
،‬ن‪،‬ا‪،46(9‬ﻡرس‪،2003‬ص‪.31‬‬
‫‪- Sale , op , cit .pl.‬‬

‫)‪( 2‬‬

‫!‪ M‬ﺹ ف ا(!ت ا&ﺱ )‪V‬آ! و‪ M!-‬أﻥاع ا*(‪ M‬وا{&ت ا او  ا‪0V‬ت ا ‪9‬ر  او!‬‫وﻡ ﺏ! ه‪ >$‬ا‪)9‬د ﻥ‪ 9‬ﺏ‪ m‬ا  ت وا&ﺕ@‪!0‬ت ا ﺙة وﻡ ) ‪:‬‬
‫أ‪-‬إﺕ@‪  ! !0‬م ‪ ( 1964/7/1) 64‬وا  ﺕ* إ ﺕ‪  J‬ﺵء ﻡ ا  (   إ‪j‬ر ‪J5‬د‬
‫ا
!‪ M‬او! ااردة ‪ (5‬ﻡ ‪&J‬ت ﻡد  ‪.‬‬
‫ب‪ -‬إﺕ@‪& !0‬هي م ‪ (1985/10/30 ) 1985‬وا  ﺕ[‪ M‬ﺏ‪ m‬ا[اﺏ ا  ﺕ‪ G‬إ‪j‬را ﻡ ا ‬
‫(* )(! ) و ﺏرة ! ﻡ
ﺵة (  ﻡ‪9‬ل ا
!ع او! ا  ﺕد ‪ (5‬ا
[‪ MK‬وا*(‪M‬‬
‫ا‪Q‬ﻥ ‪!-‬‬

‫)‪(1‬‬

‫ﻡ ﻥﺡ! أ‪H‬ى (‪ J‬اﻥ[‪ ,‬اول ! ﺏ! )  ‪ |(H‬ﺕون دو ﺕ
| ‪9 5‬ن ‪ 5‬ة وﻡ ‪ N‬‬
‫ﺵ‪l‬ون ا‪ G‬ا وﻥ وﺡ  ا* )('‬

‫) ‪(2‬‬

‫)‪ (1‬ﻡ ‪ 
5‬ا‪J‬در اج ‪ ،‬ﻡ*‪l‬و! ا € وازع – دراﺱ  ‪0‬ﻥن ا ‪9‬رة او! ﻡ‪ M‬ا‪J‬رﻥ ﺏ@‪ J‬ا‪Q‬ﺱ‪V‬ﻡ ‪ ،‬ا‪J‬هة ‪ ، 1982 ،‬ص ‪42‬‬
‫)‪ J5 (2‬ا‪ -‬ع )‪ >$‬ا)!‪ L‬ﺏ ر ‪  1988/7/7 o‬اﺱ آ)  ا*  ‪ ،‬ﺏ[ر ﻡ وﺏ! ‪ 70 5‬دو ﻡ ﺏ! ) اول اﺏ! ‪ ،‬و‪ 0‬إﺕ‪$N‬ت ‬
‫ه‪$‬ا ا&‪ -‬ع ‪0‬ارات ‪ 5‬ة  ﺵ‪X‬ن ﺕ *!| ا‪ G‬ا وﻥ وﺕ‪ & )!-‬ﺱ!  ﻡ‪9‬ل ا‪8‬را‪ 5‬وا وﻥ!ت ا&ﺱ )‪V‬آ! ‪.‬‬

‫ا  اول‬
‫ق ا  ا  

‫إن ‪*+‬ق ا (& ا '& ‪ "# $%‬ا   ! ا ر    ا ا  وا
اع ‬
‫ا اد ا ‪9‬ا'& ‪ ،‬و    (& ا ‪8‬ا'& ‪ !'67‬ا ‪5‬ه'! ‪ 2(3‬و& ﺝا ا  ‪ ،‬آ أن‬
‫هك ﺡ& ! ﺝ; ا  ا ‪ #‬دة و‪ 'C‬ا  & ‪ &AB‬إ @ ا ا ا  ص ?'  ‪ +‬ص‬
‫ﺥﺹ& وآ‪ $ 9‬دور ا ت ا ﺱ'& و‪ 'C‬ا ﺱ'&  ﺡ& ا ‪ $%‬دون أن ‪ E @%+‬ا ا‬
‫ا ﺕ‪S ! &3T‬ف ا ‪ Q
#‬ا ي آ ا ا‪ NO‬د& وا ‪ &'3M‬وا  '& ﺡ'‪ 2‬إرﺕ‪ 'L‬ﺕ‪ '%J‬ه‪9‬ا‬
‫ا ‪ " 6‬إ @ ﺱ‪3 &3‬ﺡ‪2‬‬
‫آ  ‪:‬‬

‫ا  اول ‪ :‬ﺹ!ر ﺕ)( ا ' وا &‪%‬اع ‪ "#‬ا !اد ا ا‬
‫ﺕ د ﺹر ﺕ ا  وا
اع  ا اد ا ‪9‬ا'& ﺡ'‪ 2‬إرﺕ‪ 'L‬ﺕ‪ '%J‬ه‪9‬ا ا ‪ 2(3‬إ @ *‪ !'3‬و '!‬
‫ ا *‪ Y‬ا[ول ﺝ( ا  وا
اع و *‪ +X Y‬ﺝ(& ا ('زة ض ‪# 'C‬وع‬

‫ا  ‪ -‬اول ‪ :‬ﺝ)ا( ا ' وا &‪%‬اع ا ‬
‫و‪ %N‬ه‪9‬ا ا *‪  Y‬ور\ إ @ ?'! ‪:‬‬
‫ا )ع اول ‪ :‬ﺝ ا &‪%‬اع ‪ :‬إن ا  ص ا ‪ &'J‬ﺡ‪ Y%‬ا اد ‪ 429‬إ @ ‪ 435‬ﺕ إ @ ‪ aN‬ا  ‬
‫وا
اع  ا ‪ a%‬ا ‪ &'3‬أو ا
ت ‪ ،‬و! أﺝ" ﺕﺱ'‪*+ a‬ق ه‪9‬ا ا ‪c ، aJ‬ن ا ‪#‬ع  ‪J bT‬ب‬
‫! ‪N‬م 
اع و‪ C‬ا ‪ N‬ا‪f‬ﺥ ‪ YN? " ،‬أ‪( @? M‬و & ا
اع وآ‪9‬ا ?@ ا ‪ ?%‬ة  ا ‪'J‬م‬
‫
اع‬
‫أو‪ : /‬ﺕ‪ 1)2‬ا &‪%‬اع ‪:‬‬
‫وف ا
اع ‪ " g+h‬ا ‪'J‬م ‪?h‬ل أو أآذ‪ ! Y‬ﺵ‪ +h‬إ‪7‬ر ا ‪#‬ء ?@ ‪ 'C‬ﺡ‪ gJ'J‬أو إ ‪3‬ﺱ‪g‬‬
‫‪m‬ا 
 ‪  b‬ه ?'‪  g‬ا (‪ &J'J‬وا ا‪aN‬‬

‫)‪(1‬‬

‫و
‪ b‬ا
اع ?! ا  '‪ n‬ا  ‪ ! +‬ﺡ'‪ 2‬آ‪ &6‬ا ‪T‬ن آ‪'J‬م ا  '‪ ، n‬و? م آ‪'J g6‬م ﺝ&‬
‫ا
اع ‪ ،‬آ ‪8‬م  ا  '‪ n‬ا  ‪ +‬أن ‪T‬ن ه ا ‪ Y3%‬ا ا‪ a‬إ @ ا ‪  ، N‬ﺡ'! ‪8% O‬م ﺵ'‪! L‬‬
‫ذ ‪  $‬ﺝ& ا
اع ‪M ،‬ف إ @ ذ ‪ $‬أن ا  '‪ n‬ا  ‪ Y'  +‬ا‪B‬رادة ? ﺕ‪ !T‬ا ‪ J‬أو ﺥرﺝ ?!‬
‫داة ا ‪ J‬‬

‫)‪(2‬‬

‫‪ 'C‬أن ﺝ(& ا
اع ﺕ‪ g#‬م ع ﺝ(& ا  ‪ ! Y‬ﺡ'‪ 2‬إ?‪3‬ر ا
اع ﺹرة 
‪ ! &66‬ا  ‪، Y‬‬
‫‪J‬ن ?@ ‪T‬ة ا
اع ‪ ،‬وا ‪ &'%6+  'Xh‬ا  ?'‪ ، g‬و ‪6
 T‬ن ! ﺡ'‪ 2‬أن ه ف ا ‪+‬‬
‫)‪ (1‬ﺡ‪ %‬ا  ي ‪ ،‬ﺵح ‪+N‬ن ‪ aN‬ا  '‪ n‬وا  ‪ ،‬ط‪ ، 3‬دار ا ‪ &M‬ا '& ‪ ،‬ص ‪. 29‬‬
‫)‪- OTTE NHOF .(R) le droit pémal et la formetion du contrat civil thése Remmes .1970 .p. 45et S. (2‬‬

‫‪- 20 -‬‬

‫ ﺝ& ا  ‪ Y‬ه ا‪B‬ﺱ'‪s‬ء ?@ ل ا ' ‪  ،‬ﺡ'! أن ‪C‬ض ا ‪  +‬ﺝ& ا
اع ه ﺕ(‪'J‬‬
‫آ‪# 'C Y%‬وع ?! ‪ S‬إا‪ g‬ﺹ‪ &J6‬ﺕر& ﺱ'&  ‪7‬هه ‪.‬‬
‫ ‪#‬ي ا ‪9‬ي ‪ !t "J @? " ( O‬ا ‪9‬ي د‪ g‬أو ?@ ﺵء ?  ا ‪   ، &'J‬د ﺝ&‬
‫‪ 'C ،‬أن ‪ n6+‬ا ‪ "6‬ﺹ‪
 b‬اع ?  ‪ %T‬ا ‪#‬ء ا ‪3‬ع ‪m‬ا ﺡ‪ @? 'J'J‬ﺥ‪s‬ف ا ا‪. aN‬‬
‫آ 
‪6‬ن ! ﺡ'‪ 2‬وﺱ'& ا
اع ‪ ،‬ﺱ" ا‪O‬ﺡ'ل  ﺝ& ا  ‪ ( Y‬دة ?@ ﺱ‪ "'3‬ا (  ‬
‫ﺡ'! أن ﺝ& ا
اع ﺕ‪J‬م ‪h‬ي ‪ ! &JS‬ا *ق ‪.‬‬
‫وأﺥ'  
‪6‬ن ! ﺡ'‪ 2‬درﺝ& ا  '‪ n‬ﺡ'‪'J 6T 2‬م ﺝ& ا
اع د ا ‪9T‬ب ‪ ،‬و  ة‬
‫واﺡ ة ?@ ا ‪ N‬ا‪f‬ﺥ ﺡل ‪ &'?+‬ا ‪ &?M3‬أو آ' ‪ 6T O ' ، st‬د ا ‪9T‬ب ‪'J‬م ا  ‪Y‬‬
‫‪ Y " ،‬أن ‪J‬ن ‪h‬ل د& أو و‪ aN‬ﺥرﺝ'& أو ع ! ا (‪ $3‬ا ‪%‬ﺡ ﺕ(" ?@ ا‪J?O‬د ‬
‫)‪(1‬‬

‫ﺹ(‪g‬‬

‫‪ : 3‬ق ﺕ‪ 5 4‬ا دة ‪ 429‬ﻡ‪ :‬ق ‪ .‬ع‬
‫إن أه  ‪6‬د ‪ g‬ه‪9‬ا ا ‪ Q‬ه ﺕ'‪* \8‬ق ﺕ*‪ '3‬واﺱ‪ ، a‬ﺱاء ! ﺝ& ا[ﺵ
ص ‪ ،‬أو ! ﺝ&‬
‫‪A‬ع ا
اع ذاﺕ‪. g‬‬
‫! ﺡ'‪ 2‬ا[ﺵ
ص ‪c‬ن ا ‪% Q‬ي  آ‪ u+‬ﺹ‪ &6‬ا ‪ ، +‬وﺹ‪ &6‬ا  ?'‪ g‬أي أ‪ J O g+‬‬
‫ﺕ*‪ @? gJ'3‬ا ‪J‬د ا ‪ !' &3‬ا ('! وا ‪!'T%‬‬

‫) ‪(2‬‬

‫" ‪ "#‬ا‪ M‬ا
اع ا ا‪ !' aN‬ا ('!‬

‫أ‪ ، %6+‬وآ‪9‬ا ا
اع ا ‪9‬ي ‪ !' aJ‬ا[اد ا د'! ‪.‬‬
‫و  ‪ "%‬ا ‪#‬ع ا ‪8‬اي ‪ " x6‬ا ‪ ، $%‬وإ‪ +‬أ‪ X‬إﺱل ‪ "x6‬ا ‪ g+[ " N‬أو@  ض‬
‫ ﺝ& ا
اع و?@ ذ ‪  N  J $‬ﺹ د ﺝا ا  وا  '‪ – n‬ذ ‪ $‬ا ‪ Q
#‬ا ‪9‬ي "‬
‫‪ a‬ا ‪  aJ' +‬ا
اع ‪h#‬ن ا ‪#‬ء (" ا ‪ ، N‬أي ه ا ‪ Q
#‬ا ‪9‬ي ﺕﺝ‪ g‬إ '‪ g‬وﺱ'& ا
اع ‪.‬‬
‫وآ ‪ aJ‬ا
اع ?@ ا  ?'‪ ، g%6+ g‬ز أن ‪ @? aJ‬وآ'‪ g‬أو ‪ g3+‬ا[ﺝ‪ !? 3‬ا ‪ J‬‬

‫)‪(3‬‬

‫و! ﺡ'‪ "( 2‬ا & ‪c ،‬ن ‪ Q+‬ا دة ‪ "T# 3* ، 429‬ر'‪ @? %‬ا ‪ a%‬وه ﺕ‪ '3‬ادف‬
‫  *; ا ت أو ا ‪ aM3‬و‪ N‬أ‪X‬رت آ& ا ‪ a%‬أو ا ‪ aM3‬إﺥ‪  s‬ا ‪  '%6‬ا ‪ gJ6‬وا ‪MJ‬ء‬
‫'! ! ذه‪ Y‬إ @ أن ا ‪ J‬د  ‪ &?M3‬ه ا ري أي آ"  ‪ !T‬أن ‪3‬ع و‪#‬ي و   ‪c‬ن‬
‫آ"  
ج ! ل ا " ا ري ‪  O‬ﺥ"  @ ا ‪. &?M3‬‬

‫)‪ (1‬ﺡ‪ %‬ا  ي ‪ ،‬ا ﺝ‪ a‬ا ‪ ، %‬ص ‪ 29‬و ' ‪.‬‬
‫وأ‪ 3? u : m+‬ا  ﺹدق ‪ ،‬ا (& ا '& ‪ ، $%‬ا ‪J‬هة ‪ ،‬ص ‪. 254‬‬
‫)‪6 (2‬م ا ‪ : $%‬أ – ? ا‪ NO‬د! " ه آ" ! ( " ! دﺥ‪ @? g‬ا ‪ a%‬ذات ا *‪ a‬ا‪O‬ﺱ‪s‬آ "ب‪ ? -‬ا ‪ : !'?#‬آ" ! ‪5‬ول إ '‪g‬‬
‫ا ‪#‬ء * ا ‪#‬اء ‪ J‬ا‪O‬ﺱ‪s‬ك أو ا‪B‬ﺱل " ج‪ ? -‬ا ‪ : !'++J‬ه آ" ﺵ
‪  N Q‬ف إﺵ‪3‬ع ﺡﺝﺕ‪ g‬ا ‪ &'
#‬أو ا '& ‪.‬‬
‫)‪ (3‬آ ز أن ‪T‬ن ا   ﺝ& ا
اع  ?‪ J‬ا ‪ a'3‬ه ا ‪#‬ي '‪ n‬ا ‪ ، a3‬وإن آن ه‪9‬ا ا ع ! ا
اع ‪+‬در ا ‪N‬ع ‪[ ،‬ن ا
اع‬
‫‪ @? aJ‬ا ‪ aM3‬وه‪ \9‬ا[ﺥ'ة ‪ O‬ﺕ‪T‬ن ‪  3 C‬ﺡ'زة ا ‪#‬ي ‪.‬‬
‫‪ -‬وأ‪ : m+‬ﺡ‪ %‬ا  ي ‪ ،‬ا ﺝ‪ a‬ا ‪، %‬ص ‪. 51‬‬

‫‪- 21 -‬‬

‫و'! ! ‪9‬ه‪ Y‬إ @ أن ا ‪ &%‬أو ا ‪ &?M3‬ﺕ‪ "#‬آ" ﺵء ‪ "J "N‬وا ('زة ‪ ،‬ﺱاء آن ذو ‪&'3S‬‬
‫ﺕر& أو ‪ 'C‬ﺕر& ‪5  ،‬دي إ @ دﺥل  ‪6‬م ا ‪ &%‬ا اد ا[و '& وا  & ‪ ،‬وآ‪9‬ا ا[ﺵ'ء‬
‫ا د& وا & ‪.‬‬
‫وإن آن ?'‪ @? Y‬ا ‪ '%6‬ا[ﺥ' اﺕ‪ g?%‬وﺵ ‪[ g‬ﺵ'ء  ‪ J‬ا ‪#‬ع ا ‪J‬ب ?@ ا
اع ' ‪،‬‬
‫ ‪ $ 9‬إﺕ‪ g‬ا ‪ E3‬إ @ ا ‪J‬ل ‪h‬ن ا ‪ &%‬ه ا[ﺵ'ء ا د& )‪ (1‬ا  ﺕ(‪ Y%‬أو ﺕ‪J‬س‬

‫)‪(2‬‬

‫" أن ‪ x6‬ا ‪ "# a%‬ﺡ@ ا '\ وا ‪T‬ء وا ز  '" أن ا ‪MJ‬ء إﺱ‪ @? %+  J‬أن ‪ x6‬ﺱ&‬
‫أو ‪ "# &?M‬آ" ﺵء دي ﺱاء أآن ﺱ‪ s‬أو ﺹ‪ 3‬أو ‪C‬ز ‪ ،‬آ‪'J‬م ‪#‬ك *'" ﺱ' ا  اد‬
‫ ‪|3 '% g‬ء '‪ "%‬آ'& ! ا 'ر أ‪ ! "N‬ا ‪ &'T‬ا  اﺱ‪ ، "6  T‬أو ‪ bN‬ﺱ' ا  اد‬
‫‪ ، '+‬أو إدﺥل ا ‪#‬ك إة  ا  اد ‪ "% T‬ر‪ N‬أ‪  "N‬إﺱ‪ ! gT‬ا '\ أو ا ‪T‬ء ‪.‬‬
‫و‪ N‬أ‪X‬رت ه‪ \9‬ا (‪O‬ت و‪'C‬ه ‪ &T#‬ﺕ  ‪ b''T‬ا ‪ "6 ++J‬ه" ‪ 3‬ﺱ‪ &N‬أم ﺥ ا? أم‬
‫‪3 +‬؟‬
‫و‪s‬ﺡ‪ x‬أ‪ g+‬وإن آ‪ u+‬ه‪ \9‬ا[ل ﺕ‪ "'3N ! 3‬ا  و‪ !T‬أن ‪ + @MJ '? YN‬ص ا  ‬
‫وا
اع إ‪ O‬أن ا ‪ gJ6‬وا ‪MJ‬ء  ﺥ ﺕ(‪ &S u‬ا اد ا
ﺹ& & ا ‪. &N%‬‬
‫و‪ N‬م 'ر ا ‪T‬ن ا ‪9‬ي ﺕ '‪ g‬ا ‪ 3‬ء  ا  آ‪ 2'( 8'' |M‬إذا أرﺕ‪ " YT‬ا  ‪ "3N‬ا  اد ‪،‬‬
‫ ‪ 3 "6‬ﺱ‪ &N‬آ‪  g+‬إﺥ‪s‬ﺱ ل ‪J‬ل ك ' '& ﺕ‪. gT‬‬
‫وإذا أرﺕ‪ YT‬ا  ?! ‪ S‬ا ‪  Y?s‬ا  اد ‪ 3 ، g%6+‬ا ‪ "'3N ! "6‬ا
اع ‪.‬‬

‫)‪(3‬‬

‫وز رد  ا ‪+J‬ن ا ‪8‬اي ‪  ،‬ﺡ & إ‪3X‬ﺕ‪9 g‬ا ا  ‪ ،‬أن ‪ J‬م ﺵ‪T‬ى & ا ‪#‬ك !‬
‫أﺝ" ﺝ& ا ‪ &N%‬إذا آن ا[   ء ‪.‬‬

‫)‪( 1‬‬

‫)‪(4‬‬

‫و‪h @MN N‬ن إر ا ‪J‬ر 
ج ! ‪*+‬ق ﺕ*‪+N '3‬ن ‪. 1905‬‬

‫)‪Crim ….24 janvier 1991.p1991S P 271 , note Azibert .(m‬‬
‫)‪( 2‬‬
‫‪MERLE(R ) et vitu (A) , traité de droit criminel . droit pemal spécial T1 -5éd paris 1984 , p 118 .‬‬
‫)‪ (3‬آ! ( " ‪ @? st‬آ'ت ! ا '\ ! أ‪3+‬ب ? دون ا ور ?@ ? اد ا ‪  ، "'%‬ﺕ‪ & 3T‬ا ‪. &N%‬‬
‫ اد رﺵ ي ا‪B‬ﺥ‪s‬س  ا ‪+J‬ن ا  ‪ ،‬رﺱ & دآرا\ ‪ ،‬ﺝ& ا ‪J‬هة ‪ ، 1979‬ص ‪. 40‬‬‫)‪ (4‬وه  ‪ g'? u +‬ا دة ‪ ! 174‬ا ‪+J‬ن ر‪ 17/83 N‬ا  ل وا  ا ‪5‬رخ  ‪ 16‬ﺝ'& ‪ 1983‬ا ‪+N !M‬ن ا '\ ! أ‪ " g+‬ﺕ ﺝ(&‬
‫ﺱ‪ &N‬ا '\ ا  (& ‪#‬ب أو ا ‪s6‬ﺡ'& أو ا ?'& ‪ .‬و‪[ J3S '? YN‬ﺡ‪T‬م ا دة "‪+N ! "350‬ن ا ‪J‬ت "‪.‬‬

‫‪- 22 -‬‬

‫أو ﺕ'ر ا ‪T‬ء أو ا ز )‪ Q J3S (1‬ا دة ‪+N ! 350 :‬ن ا ‪J‬ت ‪.‬‬
‫و‪+ N‬دى ا ‪M E3‬ورة ﺕﺱ'‪*+ a‬ق ﺕ*‪ '3‬ا دة ‪ ! 3 /213‬ق ‪ .‬إ ‪ .‬ف ‪ "#‬ا ‪J‬رات أ‪M‬‬
‫ﺥﺹ& إذا آن ا ‪ ،(2)" ( a3‬وا ‪#‬ي د ‪? $%‬دي‬

‫)‪(3‬‬

‫وإذا آن ا ‪ E3‬رض ذ ‪$‬‬

‫?@ أﺱس أن ا ‪#‬وع ا  ‪ N‬و‪N aA‬ا? ?‪ &'J‬أﺥى ‪h#‬ن ا ‪J‬رات آ ه ا (ل  ا‪+‬ك‬
‫ﺡ& ‪8‬ل ‪ ،‬وا  ي ?@ ا ‪ &'T‬ا ‪J‬ر& آ أ‪ g+‬أ‪ @6A‬ﺡ& ﺥﺹ&  ا ‪+J‬ن ا  ‪ @? +‬ا "‬
‫ ا ‪J‬رات )‪.(4‬‬
‫و! ﺵ‪h‬ن ه‪9‬ا ا ﺱ'‪ a‬أن ‪5‬دي إ @ ردع أآ‪ &'  t‬وه أ ‪ 3‬أن ‪ ، ?# g' \%‬ﺥﺹ&‬
‫وأ‪ g+‬إﺱدا ‪ 3‬أ ﺕ‪ '%6‬ا ‪  'M‬ص ‪+N‬ن ا ‪J‬ت ‪c‬ن ? دا ! ا[ل ﺱ‪ ! u6‬ا ‪J‬ب ‪.‬‬
‫وﺕ‪6‬ض ﺝ(& ا
اع و‪ Q J‬ا دة ‪ 429‬وﺝد ?‪[ ، J‬ن ه ف ا ‪#‬ع ! ﺕ ا
اع ه‬
‫ﺡ& ا ‪J‬د وا ‪ 'C ، ! N‬أن ا ‪J6‬ة ا[و @ ﺕ‪ YN‬ﺝ'‪ a‬ا[ﺵ
ص ‪5%‬و  ?! ه‪9‬ا ا ‪%‬ك‬
‫ا‪B‬ﺝا ﺱاء آ‪+‬ا أ‪S‬ا  ا ‪ J‬أم ‪. O‬‬
‫و ف ا ‪ Q‬ا ‪9‬آر ?@ ?‪J‬د ا و‪ ، |J &A‬وإن آ‪ u+‬ا رة ا ‪
 & h‬اع ه ا  ﺕ‪aJ‬‬
‫ ?‪J‬د ا ‪ ، a'3‬و   ‪J? "# s‬د ا ‪3‬ع‬

‫)‪(5‬‬

‫و '‪A n‬ور ‪'J‬م ه‪ \9‬ا & أن ‪T‬ن ا ‪ N J‬أم ‪ s‬أو ﺕ ﺕ‪[ ، \9'6‬ن ‪  YN‬ه‪ \9‬ا ( & ?@‬
‫د ا ‪#‬وع أو ا (و & ‪.‬‬
‫و‪#‬ط ا ‪  E3‬ا ‪ J‬أن ‪T‬ن ﺹ('( و‪J J‬ا? ا ‪+J‬ن ا  ‪ @? +‬أﺱس أن ا ‪+J‬ن ا ‬
‫‪ ;  O‬أن ( ?‪J‬دا ‪ O‬ﺕ‪ &( a‬ا ‪+J‬ن ا  ‪ @? ، +‬أن ا أي ا  ‪9 Y‬ه‪ Y‬إ @ أ‪ n' g+‬هك‬
‫ ‪'N ! a‬م ﺝ& ا
اع أن ‪T‬ن ا ‪ J* +s* sS J‬أو ‪*„ sN‬ل [ن ط ا  ‬
‫ا ‪+J‬ن ا ‪8‬ا وه ﺡ& ا ‪ &Jt‬ا اﺝ‪  &3‬ا " ‪ E ،‬ا ‪ !? m‬ﺹ(& ا ‪J‬د و*‪+s‬‬
‫‪ : = 3‬أرآن ﺝ ا &‪%‬اع ‪:‬‬
‫‪ -1‬ا )آ‪ :‬ا دي ‪ u + :‬ا دة ‪ ! 1/ 213 :‬ق ‪.‬إ‪.‬ف ?@ أن (و & ا
اع ‪ Y‬أن ﺕ(‪&h J‬‬
‫وﺱ'& أو إﺝاء آن ‪ ،‬وﺕ‪ @? aJ‬إﺡ ى ﺥ ‪ Q‬ا ج أو ا
& ‪.‬‬

‫)‪ (1‬وه  ﺕ ‪ g'? u‬ا دة ‪+N ! 33‬ن ر‪ 07 / 85 N‬ا ‪5‬رخ  ‪6‬أوت ‪ 1985‬ا  ‪+c‬ج ا *‪ &N‬ا ‪ &'T‬و‪ J+‬وﺕز و ز‪a‬‬
‫ا  ز ! أ‪ @? YN " g+‬آ" اﺱل ‪ 'C‬ﺵ? أو اﺡ' ‪T g‬ء أو ا ز ‪[ J3S‬ﺡ‪T‬م ا دة ‪ ! 350‬ق ‪ .‬ع ‪.‬‬
‫و‪ 3‬اﺱ‪ 'C O‬ﺵ? أو اﺡ' ' و‪ "T#‬ﺝ(& ا ‪6  &N%‬م ه‪9‬ا ا ‪+J‬ن آ" اﺥ‪s‬س أو إﺱل إﺡ'  ‪T‬ء أو ا ز ﺱ" أم ‬
‫‪ ?  "%‬اد ‪  .‬ف ﺕ‪8‬و ا (‪%‬ت ا د& *‪ &N‬ا و‪s &A‬ﺱ‪s‬ك" ‪.‬‬
‫و ‪8 &3%‬و  ا  ادات ‪ O +c‬ﺕ(‪ b''T @m‬واﺡ ! ‪ "3N‬ا ت ا ‪ "'3N ! 3?h : &'MJ‬وﺱ" اﺡ' '& ‪ & &+T‬ا  ‪ Y‬وا‪&N‬‬
‫ﺕ‪8‬و ا  اد ! ‪ "3N‬ا ا آء ﺱ ﺱ'رة أﺝة ‪ ! $ 9‬أﺝ" ا ‪8‬دة  ﺱ ا  & ‪.‬‬
‫)‪ (2‬ا (ف ه آ" … أو ﺹ‪ a+‬أو وﺱ'| ﺡ أو ﺕﺝ أو ‪%‬رد أو زع و?@ ا م آ"  ﺥ" ‪ !A‬إ‪S‬ر ‪? &'?  g‬ض‬
‫ا ﺝت أو ا
& „ﺱ‪s‬ك ‪.‬‬
‫)‪( 3‬‬
‫‪CALAIS – AULOY (J) et STEINMETZ (F) , droit de la consommation , 5 éme édition DALLOZ 200. p 236.‬‬
‫)‪ (4‬ﺡ‪ %‬ا  ي ‪ ،‬ا ﺝ‪ a‬ا ‪ %‬ص ‪. 37‬‬
‫)‪ (5‬ﺡ‪ %‬ا  ي ا ﺝ‪ a‬ا ‪ %‬ص ‪ 46‬و ‪. 47‬‬

‫‪- 23 -‬‬

‫' ‪ u +‬ا دة ‪J?) 429 :‬ت ﺝ‪8‬اي ( ?@ "‪....‬آ" ! 
ع أو (ول أن 
ع ا ‪".... N‬‬
‫وأﺱ‪3? ?# |J‬رة " ‪ &h‬وﺱ'& أو إﺝاء آن " ء ا ‪ Q‬ا ‪3 J‬را و‪ ! QN+‬ﺝ& ? م‬
‫إﺵرﺕ‪ g‬إ @ وﺱ" ا
اع إذا ‪N‬رن ‪h‬ﺹ‪ g‬ا ر
 ‪.‬‬
‫و?@ ذ ‪ $‬ز أن ﺕ‪ YT‬ا
اع اﺱ*& ا ' ‪ ،‬آ ز أن  ?! اﺱل وﺱ" ﺕ '‪، &'%‬‬
‫‪#‬ط أن ﺕ‪ "T#‬ه‪ \9‬ا ﺱ" ﺥ ا? ﺡ‪'J'J‬‬

‫)‪(1‬‬

‫وﺕ‪9‬ه‪ &T( Y‬ا ‪ EJ‬ا ‪ &'%+6‬إ @ أن د '‪ a‬ﺱ& ‪ %‬أ?@ ! ‪ 'N‬ا ر& ‪ !T O‬إ?‪3‬ر\‬
‫ﺥ ا?‬

‫)‪(2‬‬

‫و?@ ا ‪ nT‬ز إ?‪3‬ر\ ﺥ ا? إذا آ‪ u+‬ا ‪ %  & 3‬اﺕ
‪9‬ت وﺱ'& 
اع  ‪5‬دي‬

‫إ '‪ g‬ا ‪ %‬ا ﺕ‪ ! a6‬ا‪J?O‬د ‪ +c‬ام ه‪9‬ا ا '‪ Y‬أو ذاك  ا ج أو ا
& )‪.(3‬‬
‫و‪%‬ﺝ‪'J Y‬م ه‪ \9‬ا & أن ﺕ‪ aJ‬وﺱ" ا
اع ?@ إﺡ ى ﺥ ‪ Q‬ا ج ا  ? دﺕ ا دة‬
‫‪ 429‬و‪T‬د * ه‪9‬ا ا  اد ﺝ'‪'A a‬ت ا
اع ا و& ?' وه ‪:‬‬
‫ ا &‪%‬اع ‪ 2C "#‬ا  ‪ : 2‬آ‪ a3‬ا ‪ #‬ان ! ‪(+‬س ‪c‬ذا ‪ ! g‬ﺡ  *  (س ‪...‬‬‫ ا &‪%‬اع ‪ "#‬ا ت ا !ه) ‪ :‬وا ‪6‬ت ا ه& ه ﺕ‪ $‬ا ‪6‬ت ا   ? ا ‪ N‬‬‫إ‪ +‬ا  ا ج أو ا
&  آن '‪ J‬م ?@ ا ‪. N‬‬
‫وه‪ \9‬ا ( & ! ا
اع ه ا[آ‪ t‬ﺵ'?  ا ‪MJ‬ء ‪ :‬آ
اع  ا  اد ا ‪'T‬ي ‪'%‬رة )‪(4‬أو‬
‫ا
اع  ﺱ& ﺹ‬

‫)‪(5‬‬

‫‪،‬أو '‪ a‬اد ‪9C‬ا'& ا‪ @+‬ﺕر† ﺹ‪s‬ﺡ' ‪.‬‬

‫)‪(6‬‬

‫و! أﺝ" ﺕ‪  J‬ا
اع  ا ‪J6‬ت ا ه& ‪  g+c‬ا‪B‬ﺱد إ @ ا اﺱ' ا 
‪9‬ة ﺕ‪9'6‬ا ‪+J‬ن‬
‫‪ 1905‬وا  ﺡ دت ﺥ ‪ Q‬ا   ! ا ت ا  ﺕ ﺥ" ﺕ(‪ u‬ﺕ‪ ، &' &'%‬وا  ! ﺵ‪ +h‬أن‬
‫ﺕ‪ & ! "%‬ا (آ ‪.‬‬
‫و‪ N‬ﺱ‪ $‬ا ‪#‬ع ا ‪8‬اي ‪ n6+‬ا * ‪c‬ﺹ ار\ اﺱ' و‪N‬ارات ﺕ( د ﺥ ‪ Q‬وﺱت ت‬
‫'& ‪ ،‬ﺕ(‪ u‬ﺕ‪'%‬ت ( دة ‪  ،‬ف ﺕ'‪ Y‬ا ‪ !'T%‬ا ‪N‬ع  ا
اع ‪.‬‬
‫‪ 'C‬أن ا ‪MJ‬ء  ‪9 %+‬ه‪ Y‬إ @ ا ‪J‬ل ‪'J‬م ﺝ& ا
اع ﺡ@  ﺡ & ‪'C‬ب أي ﺕ‪ 'm‬ج‬
‫ا  ‪ 6 ،‬ﺡ & إ‪ +‬ام ا ‪ Q‬ا ‪c (s‬ن ا ‪ % AJ‬إ @ ا دات ا '& أو ا ر& "ا ‪#‬و?&‬
‫وا ‪ "&t‬إن وﺝ ت)‪ (7‬و‪MN $‬ة ا ‪A‬ع ﺱ*& ﺕ‪ & J‬واﺱ&  إ‪3X‬ت وﺝد ه‪ \9‬ا دة ‪ ،‬و?دة ‬

‫)‪( 1‬‬

‫‪RENUCCI (J-F) Droit pénal économique , Masson édition 1996 , P 156 .‬‬
‫‪Crim ,25 October 1900 ; Bull . Crim . N° 358 – P .211 .‬‬
‫)‪( 3‬‬
‫‪Crim , 14 Janvier 1985 ; D 1986. I . R . P 132.‬‬
‫)‪( 4‬‬
‫‪Crim ,13 Décembre 1993 ; J C P , ed . E . 1994 .P AN .P 468 .‬‬
‫)‪( 5‬‬
‫‪Crim , 18 Mai 1994 ; D . 1994. IR . P 215 .‬‬
‫)‪( 6‬‬
‫‪Crim , 8 Mars 1983 : D . 1983 . IR . P 308.‬‬
‫)‪( 7‬‬
‫‪Crim , 10 MARS1987 : GAZ.PAL.1987.2.p.490.‬‬
‫)‪( 2‬‬

‫‪- 24 -‬‬

‫ﺕ‪ %‬ا (آ  ‪ %+‬إ @ ا[راء ا درة ?! ا ‪m‬ت ا '& ا 
 &  ﺡ & إ‪ +‬ام ا دة‬

‫) ‪(1‬‬

‫و‪ N‬إ‪ J+‬ا ‪ E3‬ه‪9‬ا ا ﺝ‪ @? ، g‬اﺱس أن ا ت أو ا
ت ه ﺝ& أﺹ‪، !'T% s‬‬
‫و   ‪c‬ن ا 'ر ا ﺡ' ا ‪3J‬ل ه ا ‪ &3C‬ا ‪#‬و?& ‪ $%‬ا ﺱ|‬

‫)‪(2‬‬

‫ ا
اع  ا آ'‪ Y‬أو  ‪ &3%+‬ا ‪J‬ت ا ‪s‬ز& ج آ‪*?c‬ء '‪+‬ت ﺥ‪ &LS‬و‪ 'C‬ﺹ('(& ﺕ‬‫آ'‪ Y‬ج ‪'%+‬‬

‫)‪(3‬‬

‫وﺕ( د ه‪ \9‬ا ﺹ إ  آ'‪ Y‬ا ‪9‬ي ﺕ( د\ ا ا; ج إن وﺝ ت ‪،‬و‬

‫إ و‪ J‬دات ا ر& ‪ ،‬وإ  ﺝع إ @ '‪+‬ت ا ‪ ، J‬وإ  ﺝع إ @ ?ﺹ ‪&N6‬‬
‫آ ‪6‬ﺕرات أو ا‪B‬ﺵر وا  ﺕ‪ !M‬أﺡ'‪ +‬ا ‪J‬ت ا ‪s‬ز& ج ‪.‬‬
‫ ا &‪%‬اع ‪ "#‬ا ‪ : F‬ﺱاء  ا زن أو ا ‪ "'T‬أو ا  د و آ‪ u+‬وﺱ'& ا
اع ا ‪  &%‬ﺕ "‬‫ه‪ \9‬ا ﺹ ‪.‬‬
‫و ه‪ \9‬ا ( & ‪ !T‬ﺕ ر و‪N‬ع ا
اع إ ‪J ! "6‬م ‪ '%‬ا ‪ ، &%‬و‪ "T‬وﺱ'& ﺕ ﺥ ا?‬
‫‪ g‬إ @ ر‪ a‬ا زن أو ا ‪ "'T‬وذ ‪ &Ac $‬أو ﺥ| دة ﺝ ة ‪ a‬أﺥى ‪.‬‬
‫وإ ‪ @J ! "6‬ا ‪ &%‬أو ا ج آﺝ ‪#‬ي ! ‪s‬ح ﺕ‪ g‬ا ‪8‬را?'& ‪ ،‬و إرﺕ‪T‬ب ﺥ*‪h‬‬
‫ ا زن ‪ ،‬أو آ‪8 $%‬ور ? ادا  – و(‪ J‬ا ‪#‬وع  ا & د ‪'N‬م ا ‪ a3‬ض –‬
‫ض ا ‪ -a'3‬ﺱ ﺕ(ي ?@ '‪+‬ت زن أو ا ‪ 'C "'T‬ﺹ('(& آﺝد إﺥ‪s‬ف '! ا زن ا (‪J'J‬‬
‫ ج وا زن ا ‪ @? !'3‬ا ‪s‬ف ‪ ،‬وآض ﺥ‪3‬ز
‪ 83‬زن أ‪ ? "N‬آن ‪ Y‬أن ‪T‬ن ?'‪ g‬و‪J‬‬
‫ دات ا ‪T‬ن ‪.‬‬
‫و(‪ J‬ا
اع  آ'& ا
ت آ  ‪sS‬ء ?رة  د ! ا *‪J3‬ت أ‪ ! "N‬ا  د ا ‪ !'3‬‬
‫ا ‪. &%J‬‬
‫ ا
اع  ه& ا[ﺵ'ء وذ ‪ '% $‬ﺱ& أﺥى ‪ 'C‬ﺕ‪ $‬ا ‪  &'3‬ا ‪. J‬‬‫و‪ u + N‬ا دة ‪+N ! 430‬ن ا ‪J‬ت ?@ ? ة ‪7‬وف ‪ #‬دة ‪ \9‬ا & ﺕ‪5‬دي إ @ ر‪ a‬ا ‪&J‬‬
‫إ @ ﺥ‪ n‬ﺱات وه اﺱل وﺱ" اﺡ' '& ! أﺝ" ﺥ اع ا ‪ $%‬أو '‪+‬ت آذ& أو أدوات ‪'N‬س‬
‫‪ 'C‬ﺹ('(& ‪.‬‬
‫‪ -2‬ا )آ‪ :‬ا ‪!2‬ي ‪:‬‬
‫إن ﺝ& ا
اع  ا ‪+J‬ن ا ‪8‬اي وا ‪+J‬ن ا ‪ %+6‬ه ﺝ& ? &‬
‫و*‪ Y‬ا أرآ‪3X +‬ت ا ‪ J‬ا  ى ا ‬

‫) ‪(4‬‬

‫)‪(5‬‬

‫)‪( 1‬‬

‫‪Paris .12 Juin 1974 .D.1975 .SOM .p23.‬‬
‫‪CALAIS AULOY .(J) et STEINMETZ .(F) , OP . cit .p .237 .‬‬
‫)‪( 3‬‬
‫‪Crim , 17 October 1991 : D 1992 , J . p 208 .not saintourens‬‬
‫و‪ m‬ﺕ*‪ Y‬ﺱء ا ‪ J‬ﺹاﺡ&  ‪ E‬ا ‪J6‬ات ! ا اد ا ‪ ، &J%‬وإن آن '‪J  Y‬ات أﺥى ‪ ،‬وا اﺝ; أ‪ g+‬ﺵط ?م ‪.‬‬
‫)‪( 5‬‬
‫‪FOURGOUX (JC) << les mal , condannée pour réforme de la loi du 1er Aout 1905 sur la répression des‬‬
‫‪fraudes >> D . 1956 , chron , p 233 , et S .‬‬
‫)‪( 2‬‬

‫)‪( 4‬‬

‫‪- 25 -‬‬

‫وء ?@ ذ ‪ YN O $‬ا ‪ ، |J +‬إ‪ O‬إذا ‪ N g u3X‬ا
اع ‪ ،‬وإ‪ +‬أ‪ M‬آ ﺕ‪5‬آ (‪ &T‬ا ‪EJ‬‬
‫ا ‪c ، &'%+6‬ن ا ‪ Q‬ا ‪ 'J O %‬أ& ‪ @? &N‬ﺱء ا '& ‪ ،‬و   ‪ @? g+c‬ا ‪MJ‬ة أن ‪%‬ا '!‬
‫?ﺹ ا ?ة وا ‪m‬وف ا ('*&   ل ?@ ﺱء ‪ &'+‬ا ‪+‬‬

‫)‪(1‬‬

‫و‪ N‬رأى ا ‪  E3‬ا‪B‬ﺝد ا ‪ %‬ر‪ C‬و‪A‬ح ‪ \3‬أ‪ . AC gS  !M g+‬ذ ‪ $‬أ‪ g+‬إذا‬
‫آ‪ &T( u+‬ا ‪ EJ‬ﺕ*‪MN ! Y‬ة ا ‪A‬ع ا ‪ !? 2(3‬ا ﺹ ا ‪% &+T‬ء ا '& ‪ g+c ،‬ز ‬
‫ﺝ‪(  Y‬ا ! ﺱ*& ﺕ‪ & J‬أن ‪ 
%‬ا ﺱء ‪ &'+‬ا ‪ ? ! +‬م ‪ g'N‬ا‪ &3N‬ا ‪ &%‬ا ‪&'3‬‬
‫‪ . a'3 A? "3N‬وأن ه‪9‬ا ﺕ‪ ! A '%‬ا ‪MJ‬ة [ن ﺝ(& ا  ز إرﺕ‪c T‬هل أو ? م‬
‫إﺡ'ط ‪.‬‬
‫أه  ‪s‬ﺡ‪ @? x‬ا‪B‬ﺕ\ ا ‪ %‬ه (و & ‪ gJ+‬إ @ ا ‪+J‬ن ا  ‪N‬ا? ا ‪+J‬ن ا  ‪ +‬ا  ﺕ‪MJ‬‬
‫‪5%‬و '& ا ‪ !? a3‬ا 'ب ا
‪ ، &'6‬ﺡ@ و  آن ‪ .   O‬وه‪9‬ا ا (" ﺡ@ وإن آن ‪ a s‬أﺡ‪T‬م‬
‫ا ‪5%‬و '& ا  ‪ &'+‬وﺕ‪ E‬ا[‪A‬ار ‪ Y  g+c ،‬ا ‪3J‬ل ‪  g‬ل ا ‪5%‬و '& ا '& ‪ ،‬آ أن‬
‫ا‪B‬هل و? م ا ‪ "X O  3‬ا  ‪ .‬وﺡ'‪ @? "'(% 2‬ا ر ا (‪L ! J‬ت ا ‪ aM3‬ا ﺝدة ‬
‫
ز‪M g+‬ف إ @ ذ ‪ $‬أن ا ‪+J‬ن ا  ‪ ! 6‬ا ‪J‬ا! وأن ا ‪ Q‬ا ‪ @? YN‬ا
اع  ‪u3t‬‬
‫ﺕ
' ‪ ، &J  " g‬ا[ ا ‪9‬ي ‪5‬دي إ @ ا ‪J‬ل ‪6 O g+h‬ض ﺱء ا '& ‪.‬‬
‫أ ' 
‪ Q‬آ‪ &6‬ا‪B‬هل ا ا آ! ا ي  ا
اع ‪c‬ن ا ‪MJ‬ء ا ‪ g%6+ %+6‬آن ددا ‬
‫ه‪9‬ا ا ‪h#‬ن ‪9  ،‬ه‪ Y‬أﺡ'‪ +‬إ @ أن ا‪B‬هل ا ‪  'J '%‬اه& ﺱء ا '& ‪  S‬و‪ ! aN‬ﺵ
‪ Q‬ﺥ‪ '3‬‬
‫‪ g‬أو ﺹ?‪ . g‬وأن ا‪B‬هل ا ‪5 |'%3‬دي  ور\ إ @ ‪'N‬م ا ‪5%‬و '& ا '& ‪  S‬آن ‪A X‬ح‪،‬‬
‫آ  ﺡ & ? م *‪ &J‬ا ‪ &%‬اﺹ‪6‬ت ا ‪'J‬ﺱ'& ‪ ،‬ر‪3X C‬ت ه‪ \9‬ا اﺹ‪6‬ت ?@ ا ﺱ أو آ ‬
‫'‪ a‬ا ‪ @? 9'3‬أ‪ g+‬ذو درﺝ& آ( '& '&  ﺡ'! أ‪ g+‬آن ‪ 'C‬ذ ‪$‬‬

‫) ‪(2‬‬

‫‪ 'C‬أن هك أﺡ‪T‬م أﺥي ‪ O‬ﺕ‪9‬ه‪ Y‬إ @ إ?‪3‬ر ا‪B‬هل ‪3‬ا ?! ﺱء ‪ &'+‬ا ‪ ، +‬آ  ﺡ & ?'‪Y‬‬
‫ا ‪ &%‬راﺝ‪ a‬إ @ ﺹت '&  ا ?& ‪ %‬إآ‪ #‬ﺡ@ و  آن ا ﺝ (‬

‫)‪(3‬‬

‫آ أن ا‪B‬هل ا ‪ |'%3‬أو ا‪ +‬ام ا ‪'6T O &N‬ن وﺡ ه ‪J‬ل ا ﺱء ا ‪  ، J‬ام أن ا ‪+J‬ن ‪O‬‬
‫‪ 'J‬أ& ‪  &N‬ه‪9‬ا ا ل ‪.‬‬
‫ﺥ‪s‬ﺹ& ا ‪J‬ل ان ا ‪+J‬ن ‪ @? YN O‬ا
اع ا ‪9‬ي ‪# &J* aJ‬و?& آ ‪ @? YNO‬ا " أو‬
‫ا | ا ‪9‬ي ‪ g' aJ‬ا ‪ a3‬أو ا ﺝ إزاء ا ‪ N‬ا‪f‬ﺥ [ن ا
اع ﺝ& ? & وأن ﺡ‪ !%‬ا '& ‪&'+ 6‬‬

‫)‪( 1‬‬

‫‪Crim , 4 Janvier 1977 .D.1977 ; J .p 336 . note . four goux (J-c).‬‬
‫)‪ Y C  (2‬ا[ﺡ'ن ‪c‬ن ا (آ  ‪ %+‬ﺕ‪h‬ﺥ‪  9‬ﺕ‪ Y'3%‬أﺡ‪ ! T‬أﺝ" إ‪3X‬ت ﺱء ا '& ‪ ،‬إ‪ A‬إ @ ‪A‬ف إ‪ +‬ام ا ا‪M ، &3N‬وف‬
‫أﺥى  ‪ :‬ﺕ‪T‬ار ا
اع ‪'N ،‬م ا ‪B a+‬ﺵد ?@ *‪ &J‬ﺕ‪  g‬ص ا ‪ &'++J‬وا ‪. &''m‬‬
‫‪- DE LSTRAINT(p.d) , Op . cit , P 184 .‬‬
‫)‪( 3‬‬
‫‪FOURGOUX .(J.C) – article précité , p 233 .‬‬

‫‪- 26 -‬‬

‫ا
اع ‪M ،‬ف إ @ ذ ‪ $‬أن ا‪B‬هل  ‪ u‬ﺝ‪ O g%‬دل ا  ‬

‫) ‪(1‬‬

‫إ‪ O‬أ‪s g+‬ﺡ‪ x‬أن ا | ا ‪9‬ي ‪ 6‬ا ‪ J‬ى ا ‪ +‬ه ا |  ا ا‪ aN‬و '‪ n‬ا |  ا ‪+J‬ن‬

‫)‪(2‬‬

‫‪c‬ذا آن ا ‪+J‬ن ‪ @? Q‬إ ‪8‬ام ا (ف ‪ Q(6‬وا‪ &3N‬ا ‪c ' "3N &%‬ن 
 ‪ &6‬ذ ‪ $‬ﺕ‪'J‬‬
‫‪5%‬و '‪.g‬‬
‫وإذا آن ا‪8 O‬ام ا ‪ N %‬ﺝ‪ g‬ا ‪+J‬ن ا ‪ %+6‬أﺹ‪ @? s‬ا … وا ‪%‬رد‪ X ،‬ﺕ رج ا ‪MJ‬ء (‪– g‬‬
‫(‪ Y%‬درﺝ& ا‪O‬ﺡاف‪ @? -‬ا زع ‪ X‬ﺹر ا ز?'!‪c ،‬ن ا دة ‪+N ! 5‬ن ‪ N 02/ 89‬ﺝ‪g‬‬
‫?@ ?ﺕ آ"  ﺥ"  ?'& ا ‪ '  aA‬ا ‪%‬رد ‪.‬‬
‫ا )ع ا ="‪ :‬ﺝ ا '‬
‫‪ u +‬ا دة ‪J? ) 431‬ت ﺝ‪8‬اي( ?@ ﺝ& ا  '‪  n‬ا اد ا ‪9‬ا'& وا *‪ ،&'3‬وه ‪& J‬‬
‫?! ا دة ‪+N ! 3‬ن ‪ ،%+  1905‬ا  أﺹ‪ u(3‬ﺕ‪ "T#‬ﺡ ' ا دة ‪+N ! 3/213‬ن ا‪O‬ﺱ‪s‬ك ‪.‬‬
‫أو‪ :/‬ﺕ‪ b‬ا  وﺕ(  ‪A‬ع ﺝ& ا  ‬
‫‪ -1‬ﺕ‪ 1)2‬ا '‪ :‬اﺱ" ا ‪#‬ع ا ‪
 tremper x6 %+6‬اع‪ ،‬و ‪  Falsifier x6‬و  ﺕرد‬
‫ا  ص ا ‪ &'++J‬ﺕ‪  6‬إ‪ O‬أن (‪ &T‬ا ‪ EJ‬ا ‪  :g+h g? &'%+6‬آ" ء ا @ ا ‪Y?s‬‬
‫أو ا  & ‪ 'C‬ا ‪#‬و?&‪ ،‬ا  ‪ O‬ﺕ‪ a 6‬ا ‪. 'm‬وﺕ‪5‬دي *‪ '3‬إ @ ا (‪  b‬ا آ'‪ Y‬ا دي‬
‫ ج‬

‫)‪(3‬‬

‫و
‪ 9‬ا ‪#‬ط ا دي  إ ﺵ‪ "T‬ا‪ ، &AB‬أو ا‪J+B‬ص أو ا‪O‬ﺱ‪ &A‬أو ا (‪. b‬‬

‫و! ه‪9‬ا ا ‪ ;M b‬ا ‪6‬ق '! ا  وا
اع ا ‪9‬ي ض ‪ g‬ا ‪ Q
#‬ا ‪ N‬وذ ‪ ? ! $‬ة‬
‫ﺝا‪: Y+‬‬
‫أو‪A :/‬ع ا & ﺡ'‪ aJ 2‬ا  ?@ دة أو ﺱ&  ة ‪  a'3‬ﺡ'! أن ا
اع ‪ @? aJ‬ﺵ
‪Q‬‬
‫ا ‪ N‬ا‪f‬ﺥ ‪.‬‬
‫إ‪ &A‬إ @ أن ‪A‬ع ﺝ& ا  ه أ‪+‬اع '& ! ا ‪ a%‬وا اد ا ‪9‬ا'& وا ‪#‬وت ا
ﺹ&‬
‫‪%+B‬ن وا ('ان وآ‪9‬ا ا اد ا *‪ &'3‬وا (ﺹ'" ا ‪s6‬ﺡ'& وا ت ا ?'& ‪.‬‬
‫أ ا
اع '‪ @? aJ‬آ"  ‪ 3‬ﺱ& أ آن ‪ $ 9 . ?+‬آن ‪*+‬ق ﺝ& ا  أ‪ ! 'A‬ه‪\9‬‬
‫ا ﺡ'& ‪.‬‬

‫)‪ (1‬ﺡ‪ %‬ا  ي ن ا ﺝ‪ a‬ا ‪ ، %‬ا ‪. 104 &(6‬‬
‫)‪ (2‬و‪ u +‬ا دة ‪ + ) 83‬ﺝ‪8‬اي( ?@ أ‪T " g+‬ن ا ‪*„ sN J‬ل |  ا ‪+J‬ن إذا ﺕت ﺵوط ا |  ا ا‪ J3S aN‬دﺕ'!‬
‫‪81‬و‪ MJ   82‬ا ‪+J‬ن ' ذ ‪ $‬وءا ?@ ذ ‪c $‬ن ا |  ا ‪+J‬ن آ |  ا ا‪'? ! 3'? "T# aN‬ب ا ‪ . A‬و‪ O‬ز ا‪?O‬اض‬
‫?@ ا ‪ 3‬أ ا ‪ ?J %‬ة ‪9 O‬ر أﺡ " ا ‪+J‬ن )ا دة ‪ ! 60‬ا ﺱر( ‪[ ،‬ن ﺕ*‪ '3‬ه‪ \9‬ا ‪ ?J‬ة ‪T O‬ن إ‪J &3%  O‬ا‪ !'+‬ا ‪m  &J‬م‬
‫ا م ا  ‪8‬م  ا ‪ &T‬دون أن ‪T‬ن  ا ‪9‬رع  وﺕ‪  J‬ه‪ \9‬ا[ﺡ‪T‬م وا ‪J‬ا‪ @? !'+‬ا ‪J‬ا‪ !'+‬ا '& و?@ ‪N E‬ا? ا ‪J‬ا‪ !'+‬ا  ‪&'+‬‬
‫ا  ﺕ‪ E !M‬ا‪8 O‬ات وﺕ( د ء  ‡ﺝ‪. &' O‬‬
‫)‪( 3‬‬
‫‪« la falsification implique le recours à une manipulation au à un traitement illicite au non conforme à la‬‬
‫‪réglementation de nature à altérer la constitution physique de produit… ».‬‬
‫‪- Crim, 15 decembre 1993 : jcp. Edg.1994,IV,p 103.‬‬
‫آ ذه‪ &T( u3‬ا ‪N  EJ‬ار ﺱ‪ ،‬إ @ أن‪ :‬ﺹ?& ا ت  ‪7‬وف ‪ 'm &J* 'C‬ا ‪ %‬ا ‪6‬ل ‪. #C "T#‬‬
‫‪- Crim, 3 octobre 1991 : Bull. info.cass.15decembre 1991,p 23.‬‬

‫‪- 27 -‬‬

‫‪ :3‬أن ا & ! ﺕ ا  ه ا (‪ @? &m‬ا (& ا & ‪  ،‬ﺡ'! ان ا & ! ﺕ ا
اع‬
‫ه ‪A‬ن ﺱ‪ &s‬ا ‪J‬د وا‪O‬ﺕ‪N6‬ت)‪ (1‬وﺕ‪ @? Y‬ذ ‪ $‬أن " ا  (‪ J‬د و‪ g?N‬و   ‪!T‬‬
‫هك ‪ ، N‬أ ا
اع '‪ g'J Y‬وﺝد ا ‪ N‬ا‪f‬ﺥ‪.‬‬
‫و ‪h "'N $ 9‬ن ﺝ& ا  ه ‪+‬ع ! ا
اع وأ‪  ? g+‬ﺕ‪J‬م إ‪ &'+T‬إ‪sS‬ق ا ‪.  !'6''T‬‬
‫?@ وا‪ &N‬واﺡ ة ‪  g+c ،‬ا[ﺥ‪ b''T 9‬ا
اع )‪.(2‬‬
‫‪ -2‬ﻡ!‪!G‬ع ﺝ) ا ' ‪:‬‬
‫ذآ‪ +‬ﺱ‪ J‬أن ‪A‬ع ﺝ& ا  ه أ‪+‬اع '& ! ا[ﺵ'ء وا اد ذآﺕ ا دة ‪ 431 :‬ه ‪:‬‬
‫‪ -1‬أ‪ &9C‬ا‪%+B‬ن وا ('ان وا ‪#‬وت ‪ :‬وﺕ‪ "#‬آ" ا اد ا ‪9‬ا'& ا ‪ &
%‬آ‪9‬اء „‪%+‬ن أو‬
‫ا ('ان ﺱاء آ‪ u+‬اد ﺹ‪ &3‬أم ﺱ& أم ‪C‬ز& ‪ ،‬وﺕ ا (& ا '& إ @ ا ('ا‪+‬ت ا  زه‬
‫ا‪%+B‬ن آ ('ا‪+‬ت ا ‪ &' 8‬وا ‪ &%+h%‬وﺡ'ا‪+‬ت ا ( ا ‪.‬‬
‫‪ -2‬ا اد وا ت ا *‪ : &'3‬وه ت ﺕ‪*
 %‬رة ‪m+‬ا ‪O‬رﺕ‪'( S3‬ة ا‪%+B‬ن وﺱ‪ &s‬ﺝ‪g%‬‬
‫‪ ،‬وآ‪   $ 9‬ﺡ‪ Y‬إﺱ  ! ‡‪X‬ر ﺝ‪ O &'3+‬ﺕ‪  m‬ﺡ' ‪.‬‬
‫و‪  O‬ف ا  إ @ ا[دو& أو ا آ‪3‬ت ا *‪ aJ " ، |J &'3‬ا  ?@ آ" دة ﺕ ﺥ"  ﺕآ'‪، 3‬‬
‫آ ‪ "#‬ا ‪3‬ﺕت ا *‪ &'3‬ا  إ‪ #+‬اﺱ   ا واء وا ‪s‬ج آ(‪ &3‬ا ‪3‬آ& وز‪ u‬ا
وع ‪.‬‬
‫‪ -3‬ا ت ا ‪s6‬ﺡ'& ‪ :‬و‪  J‬آ" ا اد ا  ﺕ… ! ‪s‬ﺡ& ا[رض ‪ ،‬و ﺥ" '  ‪! 3‬‬
‫ا اد ا ‪9‬ا'& آ (‪3‬ب وا ('‪ Y‬وا
‪ M‬وا ‪6‬اآ‪ ، g‬و … ?! ا ('ا‪+‬ت وا *'ر ! (م ‪ ،‬و‬
‫‪  "%‬ا ?& ! ﺥ‪ Y#‬أو ء و  ﺥ"  ا ‪8‬را?& ! ‪9‬ور ‪.‬‬
‫و‪ N‬إﺵط ا ‪#‬ع ‪ a'N‬ا ‪J‬ب ?@ ا   ه‪ \9‬ا اد أن ﺕ ﺥ" أل ا  ?@ اد ﺕ‪T‬ن  ة‬
‫ ‪ a'3‬أو ا " ' أي ا ‪ a%‬ا 


‫& [ن ﺕ‪ J‬م إ @ ﺝر ا ‪3?c !'T%‬ره ﺹ (& ‪s‬ﺱ‪s‬ك‬

‫‪ ،‬و   ‪c‬ن  ﺕ‪ !T‬ه‪ \9‬ا اد ا ‪#‬ﺵ&  ة ‪O‬ﺱ‪s‬ك ا م أو ا ‪ s a'3‬ﺕ‪J‬م ا & )‪. (3‬‬
‫وﺕ‪  & & h% 3‬إذا آ‪ u+‬ا دة  ة ‪ a'3‬أم ‪ "% ! ، O‬ا ا‪ J "J% aN‬ه ‪AN‬‬
‫ا ‪A‬ع ا ‪9‬ي ‪ g'? Y‬أن ‪  3t‬ﺡ‪ @ gT‬ﺕ‪h‬آ ! وﺝده ‪ ،‬وز إ‪3X‬ت ﺵط ﺕ
‪ Q‬ا دة‬
‫ا ‪#‬ﺵ& ‪ S !? a'3‬ا ‪J‬ا! ‪.‬‬

‫)‪( 1‬‬

‫‪- Gondre (L) : « La répression des fraudes alimenta aires nuisibles à la santé de l’home » JCP.1967.2074.‬‬
‫)‪ (2‬و " ذ ‪ $‬ه ا ‪9‬ي د? & إ?دة ﺹ'‪+N &C‬ن ا‪O‬ﺱ‪s‬ك  ‪ %+‬إ @ إ‪N‬اح إ ء ا ‪ !' &N6‬ا '! وا‪JB‬ء ?@ ﺝ& ا
اع ‪|J‬‬
‫‪ ،‬و ‪ &'3 C !T‬ا ‪J6‬ء ‪ a‬ا‪JB‬ء ?@ ا ''‪ !'8‬ا '!  ﺝ& ا   ?& وإ‪+‬ج ا ‪ a%‬ا  ة ‪ ، a'3‬وﺕ‪6‬د ﺝ& ا
اع  ‪J‬ب‬
‫?@ ا‪s?B‬م ‪ 'C‬ا['! ‪. N Peloyale‬‬
‫)‪ (3‬و‪ x6  J O‬ا ‪ @? a'3‬ا @ ا ي وه ?‪ J‬ا ‪  Y " ، a'3‬رأي ا ‪ E3‬أن  ف إ @ ا ‪J‬د ا ‪ a'3 &X‬آ‪J‬د ا
ت ‪ ،‬وآ‪9‬ا‬
‫ﺝ'‪ a‬ا  ت ا ‪ &3++J‬ا  ﺕ إ @ ا ( ل ?@ ﺱ& ﺡ@ و  آن ا ‪'J‬س  ا ‪+J‬ن ا  ‪3J 'C‬ل وأ‪ : m+‬ﺡ‪ %‬ا  ي ‪ ،‬ا ﺝ‪a‬‬
‫ا ‪ ، %‬ص ‪. 151‬‬

‫‪- 28 -‬‬

‫‪ :3‬أرآن ﺝ ا ' ‪:‬‬
‫‪ -1‬ا )آ‪ :‬ا دي ‪ :‬أوردت ا دة ‪ 431‬ا[ل ا د& ا  ‪T‬ن  ا آ! ا دي & ا  ‪.‬‬
‫و‪T‬ن ا آ! ا دي  ﺝ& ا  ! ‪ &XsX‬أل أو ﺹر ه ‪ :‬إ‪#+‬ء اد أو ‪# aM‬ﺵ& ‪،‬‬
‫وا "  ه‪ \9‬ا اد أو ا ‪ aM3‬ا ‪#‬ﺵ& ‪ ،‬وأﺥ'ا ا "  اد ﺥﺹ& ﺕ‪  "%‬ا  ‬
‫وا (‪ @? E‬اﺱ  ‪.‬‬
‫ ‪ 1-1‬إ‪I‬ء ﻡ!اد أو ﺱ ‪ J‬ﻡ‪: H!I‬‬
‫و‪   J‬ه آ" ﺕ' أو ﺕ‪ @? aJ g#‬ﺝه ا دة أو ﺕ‪ T‬ا *‪ ، '3‬ﺱاء ' ?ﺹ‬
‫ا ‪#‬ء ذاﺕ‪ g‬أو ﺥ*‪ g‬ت أﺥى أو ﺕ "  ﺵ‪ gT‬ا  ‪  b(  ،‬ا ‪ &6‬ا ه& ج‬
‫أو ا ‪ &%‬ه ا   ا (ﺱ  ﺝ& ا  ‪ ،‬و‪ Y‬أن ‪T‬ن ا ‪#‬ء ا ‪#‬ش  ا ‪. a'3‬‬
‫و‪6‬ض ا   ه‪ \9‬ا ( & ﺕ ﺥ‪ $ 9 ، # s‬ﺝت ا دة ?@ أن ا ‪ a+‬أو ا … ه ا ‪9‬ي ﺕ‪YT‬‬
‫ه‪9‬ا ا ع ! ا  ‪.‬‬
‫و‪ N‬رأ أن (‪ &T‬ا ‪ EJ‬ا ‪ &'%+6‬ذه‪ u3‬ﺡ ‪ t‬إ @ أن ﺹ?& ت  ‪7‬وف ‪ O‬ﺕ* وا ‪'m‬‬
‫ا ل ‪#C "T# g‬‬

‫)‪(1‬‬

‫آ ه ا (ل  إﺱل ا ‪+‬ت ا ?& )‪.(2‬‬

‫وز أن ﺕ‪J‬م ‪5%‬و '& ا زع إذا ‪ u3X‬ﺕ‪ ، g3?s‬و‪#‬ط ‪'J‬م ه‪ \9‬ا & أن ‪ aJ‬ﺥق ‪ 'm‬أو‬
‫‪ ، &(O‬و '‪ |J n‬ﺥق د ﺕ'&‬

‫)‪(3‬‬

‫و‪ "t t‬ﺝ& ا
اع ‪c ،‬ن 
 ‪? &6‬دة '& ز إ?‪3‬ر\ ‪ 'C ، #C‬أن ا‪B‬د?ء *‪ &J‬ا ج‬
‫ دة '& '& ر‪ C‬وﺝد ﺕ‪3 \ ? !T O ، b 
 'm‬را ‪J‬ب )‪.(4‬‬
‫‪)C‬ق ووﺱ ا ' ‪:‬‬
‫و‪ aJ‬ا  ‪ g6‬ا ‪  'M‬ا اد ا ‪9‬آرة ?@ ﺱ‪ "'3‬ا (   ا دة ‪ 431‬ق ‪ .‬ع ‪c‬ﺡ ى ا ﺱ"‬
‫ا‪f‬ﺕ'& ‪:‬‬
‫‪ -1‬ا ' ﺏ‪ #GO‬أو ا & ‪Par addition N‬‬
‫و(‪ J‬ا  ' 
| ا ‪ &%‬دة ‡ﺥى 
‪ ، &6‬أو دة ! ‪ n6+‬ا *‪ ، &'3‬و ‪ !T‬ذات ‪ &'?+‬أ‪"N‬‬
‫ﺝدة ‪ ،‬وذ ‪ &' $‬زرع ا‪J?O‬د ‪h‬ن ا ‪ &%‬ﺥ & ‪ ،‬أو ض إﺥ‪6‬ء رداءة ‪ ، '?+‬أو ‪7c‬ره‬
‫ﺹ‪ 6‬ذات ﺝدة ? '& ‪ :‬آ
| ﺡ'‪ Y‬ﺹ? ‰ﺥ ‪# '3S‬ط أن ‪TO‬ن ه‪9‬ا ا
| أو ا‪&AB‬‬
‫ﺥ‪  g Q‬ص ‪ &'++N‬أو ﺕ‪ &''m‬أو *‪ J‬دات ا ر& ‪ ،‬آ‪h‬ن ‪T‬ن ‪A‬ور (‪E x6‬‬
‫ا ت أو ‪T‬ن ا ض ‪ g‬ﺕ(‪ !'%‬ا‪+B‬ج ‪.‬‬

‫)‪( 1‬‬

‫‪Crim ., 3 Octobre 1991 . précité .‬‬
‫‪Remmes ., 5 Mars 1993 : Bulle . info. Doc .1994 n° 4- p 18.‬‬
‫)‪( 3‬‬
‫‪Remmes . 7 Octobre 1986 : Rtd . Com -1987 P 131 .‬‬
‫)‪( 4‬‬
‫‪Crim ., 15 janvier 1985 ,Dcd éd .E 1985 . P 14307.‬‬
‫)‪( 2‬‬

‫‪- 29 -‬‬

‫ود ا
| أو ا‪ &AB‬وﺡ \ آ ‪'J‬م ا  و   ﺕ‪ g'? Y‬ا‪AB‬ار  (& ‪ .‬و‪ u3t‬ا  ‬
‫‪ &AB‬أو ا
| إذا آ‪ u+‬ا دة ا ‪ O &M‬ﺕ ﺥ"  ا ‪ !T‬ا *‪ '3‬دة ا[ﺹ'& ‪.‬‬
‫‪ -2‬ا ' ﺏ‪RO‬ص ‪:‬‬
‫و ‪J+c‬ص ﺝ‪8‬ء ! ا ﺹ ا  ﺕ ﺥ"  ﺕ‪ !T‬ا ج ا[ﺹ وذ ‪ S !? $‬ا ' أو ا  "‬
‫ا ‪9‬ي  ﺥ‪ g‬ا ‪ @? +‬وز‪ +‬أو ‪+T‬ﺕ ‪ ,‬وذ ‪ $‬ض ا‪B‬ﺱ‪6‬دة ! ا   ا ‪%‬ب‪.‬‬
‫و‪#‬ط  ا *‪ &J‬ا  أﺱ
‪ ,u‬أن ﺕك ‪ &%‬ا ‪ m‬ا
رﺝ ا ‪9‬ي ﺡ ‪3?c‬ره ا ‪&%‬‬
‫ا[ﺹ'& ‪.‬‬
‫و‪h‬ﺕ ا  ‪J+B‬ص ‪ &AB  sT -3 C‬آ ه ﺡﺹ"  ا رآت ا  '& *ر ‪.‬‬
‫أدى إ @ ا‪J?B‬د ﺝد ﺕ د  ا ا ‪% ,‬ﺝ‪ Y‬ﺕ*‪ '3‬ا ‪MJ‬ء ‪ &J‬ا & ا[ﺵ ‪.‬‬

‫) ‪(1‬‬

‫‪ -3‬ا ' ﺏ ‪ : T‬و(‪ J‬ا   ?& ?! ‪ S‬ا‪O‬ﺱ( اث ا ‪ T‬أو ا ‪ &% 8‬اد ‪O‬‬
‫ﺕ ﺥ"  ﺕآ'‪ 3‬ا دي ‪ ،‬آ ه ( د  ا  ص ا ‪ &'++J‬أو ا ‪ ، &''m‬أو  ا دات ا '&‬
‫وا ر& آ ‪ 9'3‬ا  ‪ ! a‬اد آ''& دون ?‪. Y‬‬
‫وإذا آ‪ u+‬ﺹر ا ' ا ‪ "6 %‬ا‪%+B‬ن ‪c ،‬ن هك ﺹر ﺕﺝ‪ a‬إ @ أﺱ‪3‬ب ﺥرﺝ& ?! إرادة‬
‫ا‪%+B‬ن ‪ ،‬و! ‪ !T O X‬أن ﺕ‪ g'? 3N #C 3‬آ‪%6‬د ا دة ! ﺕ‪J‬ء ‪ %6+‬آ ه ا (ل  ‪&3%‬‬
‫ (م ا  ﺕ‪  @J3‬ة ‪  &S‬ا (" ‪ ،‬أو ﺕ‪ J6‬إ @ أﺝ‪8‬ة ﺡ‪ 6 . m6‬ه‪ \9‬ا ( & ز ‪ &3N‬ا ‪"?6‬‬
‫& ‡ﺥى ه ?ض ه‪ \9‬ا ‪ a a'3 &?M3‬ا  ‪%6‬ده ‪ J3S‬دة ‪ 2/431‬ق‪.‬ع‬
‫‪: 2-1‬ا ‪)2‬ض أو و‪ J JG‬أو ا ‪: J‬‬
‫‪ u +‬ا دة ‪J?) 413:‬ت ﺝ‪8‬اي( ?@ ﺕ " ?ض أو و‪ a'3 aA‬أو '‪ a‬اد ‪9C‬ا'& أو ‪&'3S‬‬
‫أو ‪#‬وت ‪ ،‬أو ت ‪s‬ﺡ'& ‪# +h g? a ،‬ﺵ& أ و ﺱ ة أو ‪&%‬‬

‫)‪(2‬‬

‫وا ‪+J‬ن ‪ @? YN O‬ا &  ه‪ \9‬ا ( & ‪ ،‬إ‪ O‬إذا آ‪ u+‬ا اد ا ‪#‬ﺵ& و‪ a'3 &A‬أو '‪u‬‬
‫‪. s‬‬
‫و‪T‬ن ا آ! ا دي ! ‪ &XsX‬أ‪+‬اع ! ا[ل ا د& وه ‪ :‬ا ض ‪ ، a'3‬ا ‪ a'3 aA‬وا ‪، a'3‬‬
‫و‪ N‬أ‪A‬ف ا ‪#‬ع ا  ي " " ا ‪+J  " a‬ن ر‪. 1994 &% 281 N‬‬
‫و " ﺡص ا ‪#‬ع ?@ ﺕ اد ا[ل ا ‪  &3C  %6 &J%‬إﺡ‪ &S‬أ‪ YC‬ا[ل   ‪.‬‬
‫و‪s‬ﺡ‪ x‬أ‪ O g+‬ﺝ ق '! ا ض ‪ a'3‬وا ‪a'3 aA‬‬

‫)‪(3‬‬

‫و‪3?B 6T‬ر ﺱ& و‪ &A‬أو ‪ a'3 &?A‬وﺝده  ‪T‬ن  ‪ g‬ا ر ‪ ،‬آ ه ا (ل ‬
‫ا ‪ &?M3‬ا ﺝدة  ا[‪ &T‬ا  ‪ ;% O‬ر  ﺥل ' ‪ A? 3 O ' ،‬أو و‪a'3 A‬‬
‫‪ "J+‬ا ‪?  &?M3‬ت ا ‪ $T%‬ا (  & أو ا ‪'%‬رات ‪.‬‬
‫)‪ (1‬ﺡ‪ %‬ا  ي ‪ ،‬ا ﺝ‪ a‬ا ‪ ،%‬ص‪.160‬‬
‫)‪ (2‬ﺕ‪ J‬ا دة ‪+N ! 2/3‬ن ‪ ، 1905‬وا دة ‪ ! 3/213‬ق ‪ .‬إ‪ .‬ف ‪.‬‬
‫)‪ (3‬إﺱ" ا ‪#‬ع ا  ي ‪S ) x6‬ح( ‪  ،‬ل )و‪. (aA‬‬

‫‪- 30 -‬‬

‫و‪X N‬ر ا ‪%‬ؤل ' 
‪ Q‬ا‪s?B‬ن ?! ا ‪  a%‬ا ا و ا  ‪J‬ت و‪'C‬ه ! ‪S‬ق ا‪s?B‬ن ‪.‬‬
‫‪ ? "7 6‬م وﺝد ‪ Q+‬ﺥص ‪ @? YN‬ا‪s?B‬ن ا ‪T‬ذب ‪.‬‬
‫و ?@ وﺝ‪ g‬ا
ص ا  ص ا ‪ & &J‬ا  ‪(1) Y‬وﺝ& ا  وا
اع‬

‫) ‪(2‬‬

‫‪sM ،‬‬

‫?! ا  ص ا ‪ &'J‬ا اردة ‪h#‬ن  ر ا ‪ &?M3‬و‪N‬ا‪ !'+‬اءات ا‪O‬ﺥاع وا ﺱم وا ذج‬
‫ا ?'& وا ‪+'3‬ت وا ‪s‬ت وا[ﺱء ا ر& ‪.‬‬
‫‪ 'C‬أن ا ‪8‬اءات ا '& ا اردة  ا  ص ا ‪  &J%‬ﺕ‪ !T‬آ'&  ذاﺕ [‪  +‬ﺕاﺝ‪ g‬ا‪s?B‬ن‬
‫ا ‪T‬ذب  ذاﺕ‪ ! ، g‬ه زت أه'& إ‪#+‬ء ﺝ& ﺥﺹ& ‪s?B‬ن ا ‪T‬ذب ‪h‬ﺹ ر ا ‪#‬ع ا ‪%+6‬‬
‫‪+N‬ن ‪ 2‬ﺝ'& ‪ 1963‬أ‪ h#+‬ﺝ& ‪ &J%‬ه ﺝ(& ا‪s?B‬ن أو ا‪B‬ﺵر ا ‪T‬ذب ‪.‬‬
‫و ور ?‪ #‬ﺱات ! ﺹ ور\ اﺕ‪ ;M‬أن ا ‪+J‬ن ا ‪   %‬ﺡ& آ'& ‪ ، !'T%‬و‪O‬‬
‫‪+s?„ &  & ;%‬ت ا ‪T‬ذ& ‪ ،‬آ أ‪ g+‬أ ‪? @? @J‬ﺕ ا '& ا & ?‪ h3‬إ‪3X‬ت ﺱء ‪ &'+‬ا ! ‪،‬‬
‫?‪3‬ر\ ‪ N‬ﺝ" ! ﺝ& ا‪s?B‬ن ا ‪T‬ذب ﺝ& ? & و‪m+‬ا ا ‪'3%‬ت ا ‪ &J%‬أﺹ ر ا ‪#‬ع‬
‫ا ‪ ++N %+6‬ﺝ  ا ر† ‪ 27‬د‪ 1973 3%‬وا ‪ @%‬أ‪+J M‬ن ‪ Royer‬وا ‪9‬ي ﺕ‪ 6 @3‬أوﺱ‪a‬‬
‫ „?‪s‬ن ا
دع ‪ ،‬و‪ N‬آن ا ‪MJ‬ء ‪9‬ه‪ Y‬إ @ أن ا‪s?B‬ن ا ‪T‬ذب أو ا
دع  ذاﺕ‪   O ، g‬ءا ‬
‫ا ‪s?B ، 9'6‬ن ﺱ ?@ ا ‪ ، J‬و! ‪ O X‬ﺕ‪J‬م ‪ g‬ﺝ& ا
اع أو ا ‪#‬وع '‪    ، g‬ا ‪ J‬‬
‫?@ أ‪ X‬ا‪s?B‬ن‬

‫) ‪(3‬‬

‫و‪5‬آ آ‪ $ 9‬أ‪'J g+‬م ﺝ& ا
اع أو ا ‪#‬وع ' ‪8‬م أن ‪T‬ن هك ?‪ J‬أو‬

‫ﺵوع  ﺕ‪+J  ، N‬ن  اﺝ‪ g‬ا
اع  ذاﺕ‪g+  " g‬‬

‫)‪(4‬‬

‫‪ 3-1‬ا ‪2‬ﻡ ‪ "#‬ﻡ!اد ﺥﺹ ﺕ ‪ "# 2‬ا ' وا )‪ V T W‬إﺱ ‪:  2‬‬
‫  ‪ bT‬ا ‪#‬ع  أل ا  أو ا "  ا اد ا ‪#‬ﺵ& ‪ ،‬و ‪ !T‬ﺕ*ق   إ @ ا "‬
‫ ا اد أو ا[ﺵ'ء أو ا[ﺝ‪8‬ة ا
ﺹ&  ا  ﺝ‪ Y‬ا دة ‪ .(5) 3/431‬وا & ! ه‪9‬ا ا ‪ Q‬ه‬
‫ﺕ‪ 3 nT‬أ ا ‪ &( &N‬ا (& ا & ‪ "3N !'T%‬ﺡ& ﺡ& ا رة‪ ،‬وذ ‪MJ  $‬ء ?@‬
‫ا ﺱ" ا  ﺕ'‪ + %‬إرﺕ‪T‬ب ‪ g‬ا‪B‬ﺝا‪.‬‬
‫وﺕ‪ aJ‬ا & ه أ‪ S !? M‬أل ا ض أو ا ‪ a'3 aA‬أو ا ‪ a'3‬اد ﺕ‪  "%‬إرﺕ‪T‬ب‬
‫ا  ‪ .‬و‪ N‬إآ‪ @6‬ا ‪#‬ع ا ‪8‬اي وا ‪" x6 %+6‬اد ﺥﺹ&" وه ‪ ?  "# x6‬ا\ ! أ ‪6‬ظ‬
‫و‪ ' ،+‬ذه‪ Y‬ا ‪#‬ع ا  ي إ @ ﺕ(  ه‪ \9‬ا اد ‪" g J‬ع اد أو ?‪3‬ات أو أ‪ &6C‬‬
‫)‪(6‬‬

‫‪  "%‬أ‪ &9C‬ا‪%+B‬ن أو ا ('ان"‬

‫)‪ (1‬ا دة ‪+N ! 405‬ن ا ‪J‬ت ا ‪ %+6‬ا ‪  J‬وا  أﺹ‪ u(3‬ﺕ‪ "T#‬ا دة ‪+N ! 1/ 313‬ن ا ‪J‬ت ا ‪ %+6‬ا   ‪.‬‬
‫)‪ (2‬ا دة ‪+N ! 1‬ن ‪ 1‬أوت ‪ 1905‬وا  أﺹ‪ u(3‬ﺕ‪ "T#‬ا دة ‪+N ! 1/213‬ن ا‪B‬ﺱ‪s‬ك ا ‪. %+6‬‬
‫‪Lyon ., 30 Mai 1935 : GAZ , pal 1395 . I, P 656 .‬‬
‫)‪ (4‬أﺡ ( ?‪ 3‬ا ‪ ، "'M6‬ا‪s?B‬ن ?! ا ت وا
ت ! ا ﺝ& ا ‪ &3T ، &'++J‬ا ‪s‬ء ‪ ،   ،‬ص ‪. 291‬‬
‫)‪ (5‬ﺕ‪ J‬ا دة ‪+N ! 3/4‬ن ‪ 1905‬وا دة ‪ ! 213‬ق‪ .‬إ‪ .‬ف‪.‬‬
‫)‪ (6‬ا دة‪ ! 2  /2‬ا ‪8+J‬ن ر‪ 1941 &% 48 N‬ا  ل  ‪+J‬ن ر‪.1994 &% 281 N‬‬

‫‪- 31 -‬‬

‫)‪( 3‬‬

‫‪ X‬أوردت ا دة ‪3/431‬‬

‫)‪(1‬‬

‫ﺝ& ﺥﺹ& أﺥى ه ا (‪ @? E‬إﺱل ا اد  ا  ‪ ،‬أو ‬

‫‪ ،   @%‬ا ‪9‬ي ‪3 'C &J* aJ‬ﺵة ‪ ،‬وه ﺝ& ‪9 &N‬اﺕ ‪ ،‬و‪ '? YN‬ا ‪+J‬ن ﺡ@ و ‬
‫ﺕ‪ aJ‬ﺝ& ‪ C‬أﺹ‪ ، s‬وﺡ@ و   ?! ا (‪ E‬أي أ‪. X‬‬
‫و‪ Q+ N‬ا ‪+J‬ن ?@ ‪ E‬ا ﺱ" ا   اﺱ* ا (‪ E‬وه "‪....‬ا ‪3'T‬ت أو ا ‪#‬رات أو‬
‫ا ‪#‬ات أو ا ‪J‬ت أو ا‪+s?B‬ت أو ا 'ت " ‪.‬‬
‫و*ح ه‪9‬ا ا  اد ‪ & h%‬ا (‪ E‬ا ‪ 6#‬ا ‪9‬ي ‪sT  aJ‬م وا ‪9‬ي ‪  O‬ﺥ"  ﺕ اد ا ‪ Q‬ا ‪++J‬‬
‫‪ ،‬و‪ '%6 J‬ا ‪  'M‬ص ا '& ‪c‬ن ا  اد ا ‪  %‬ف إ @ ا (‪ E‬ا ‪|J T‬‬
‫وﺝ‪? g‬م ‪'J Y* g+c‬م ه‪ \9‬ا & ﺕا ‪? &XsX‬ﺹ ه ‪:‬‬
‫‪ 2#‬ﻡدي ‪ g J( :‬ا (‪ @? E‬إﺱل ا اد  ا  وأن (‪ J‬ه‪9‬ا ا (‪c E‬ﺡ ى ا ﺱ"‬
‫ا  ﺡ ده ا ‪. Q‬‬
‫وأﺥ'ا ا ‪ J‬ا  وذ ‪ $‬ا ا  ى ا ‪ +‬وذ ‪ $‬ا ا  ى ا ‪h +‬ن ا اد ‪#‬ﺵ& أو‬
‫ﺱ ة أو ‪ ، &%‬و‪ &'+‬ا (‪ @? E‬إﺱ  ‪.‬‬
‫و‪ '#+‬أﺥ'ا إ @ أن ا ‪ Q‬ا ‪% O %‬ي ?@ ا ‪6‬اآ‪ g‬وا
‪ M‬ا *زﺝ& ا ‪6‬ﺱ ة أو ا 
ة ‪ ،‬و  ‪ N‬‬
‫ﺕض ‪ g‬ه‪ \9‬ا ت ا ‪8‬را?'& *‪% ! '3‬د ‪ @? @6
 O  *-‬ا ‪#‬ي – ‪ "6‬ا ‪m‬اه‬
‫ا *‪ &''3‬آ ' وا (ارة‬

‫) ‪(2‬‬

‫‪ : 4-1‬ا ' ا در ﻡ‪ :‬ا  )ف أو ا ﺱ‪: -‬‬
‫‪ @? u +‬ه‪ \9‬ا ( & ا دة ‪ ! 334‬ق ‪ .‬ع و‪ O‬ﺝ  ‪  "J‬ا ‪ !'++J‬ا ‪ %+6‬وا  ي ‪.‬‬
‫وﺕ‪ aJ‬ه‪ \9‬ا & ﺡ‪3? Y%‬رات ا ‪ @? Q‬اد أو أﺵ'ء أو اد ‪9C‬ا'& ‪ ،‬أو ﺱا" أو (م ﺡ'ا‪+‬ت‬
‫‪ J ،‬رأى ا ‪#‬ع أن أ?ل ا  ‪ O‬ﺕ‪ @?  J‬ا ﺝ أو ا … أو ا زع أو ا ‪%‬رد ‪ ،‬وإ‪ N +‬‬
‫‪#‬رك ' أﺵ
ص ‡ﺥون (‪ T‬ﺹ‪ J6‬آ‪ !'67‬أو ?'!  إ‪S‬ر ﺵ
‪ Q‬إ?‪3‬ري ‪   $ 9 ،‬‬
‫ ا ﺕﺱ'‪ a‬داة ا  ‪ "#‬ه‪9‬ا ا ‪ ! b‬ا ‪#‬ﺵ'! ﺥ ﺹ إذا ا ه‪9‬ا ا[‪ X‬ا ‪M‬ر ‪%6‬د‬
‫وا  إ @ ‪9C‬اء ا‪%+B‬ن و‪3*+B‬ق ه‪9‬ا ا ‪ Q‬ﺕ*‪ Y‬ا ‪ Q‬ا ‪ %‬ﺹ‪  &' &6‬ا ‪ ، +‬وه آ‪g+‬‬
‫(ﺱ‪ 3‬أو   و‪ +  3 C‬دف ه‪ !9‬ا ‪  !'
#‬إ‪S‬ر ا ‪ Q
#‬ا‪3?O‬ري ‪.‬‬
‫وأن ﺕ‪T‬ن ا اد ا ‪ N &J%‬و‪ uA‬ﺕ(‪ u‬ر‪. gN‬‬
‫و
‪ 9‬ا آ! ا دي ‪ \9‬ا & ﺹرﺕ'! ‪:‬‬
‫ا[و @ ‪ :‬ﺕ‪  "t‬أ?ل ا  ﺱاء 
| وا‪ &AB‬أو ‪J+B‬ص أ و ا ?& ‪.‬‬
‫وا ‪ : &'+t‬ﺕ‪  "t‬ا ز‪ a‬ا  ي (م ﺡ'ا‪+‬ت  & ‪h‬اض  & أو ﺕز‪ a‬أﺵ'ء أو اد‬
‫‪9C‬ا'& أو ﺱا" ﺱ ة أو ﺕ ‪. &6‬‬
‫)‪s (1‬ﺡ‪ x‬ﺱ‪J‬ط ?‪3‬رة " ‪  " $ 9 g? a‬ا ﺝ& ا '& ‪ Q‬ا دة ‪ 3/ 431 :‬ر‪ C‬وروده  ا ‪ Q‬ا ‪T‬ب  ‪&'%+6‬‬
‫‪ …Commaissant leur destination‬وه  ‪5‬آ أن ه‪ \9‬ا & ? & ‪ ،‬وأن ا ‪+J‬ن ‪ @? YN O‬ﺡ‪ !%‬ا '& أو ا‪B‬هل ‪.‬‬
‫‪DELSTRAINT –(P-D) , op .cit , p187 .‬‬

‫‪- 32 -‬‬

‫)‪( 2‬‬

‫و‪+ !(+‬ى أن ا ‪#‬ع ه أراد أن ‪5% !' a‬و '& ا ‪ Q
#‬ا ي ا  ص ?'  ‪+N‬ن‬
‫‪ 02/89‬و‪5%‬و '& ‪ E‬ا[ﺵ
ص ا *‪ &''3‬ا & '‪ g‬آ ه  ‪  &3%‬ف أو ا (ﺱ‪. Y‬‬
‫و  آ‪ u+‬ه‪ \9‬ا & ? & –  ; ا دة – وﺝ‪ Y‬أن ا ى ا ‪ +‬ا ‪ J‬ا  ‪ ،‬و‪m+‬ا‬
‫  ه‪ \9‬ا & ‪9‬اء ا‪%+B‬ن ‪ ،‬وارﺕ‪3‬ط ا   ‪  &' &6‬ا ‪ X‡ +‬إ (ق أﺵ وأ‪ @%N‬ا ‪J‬ت‬
‫ا
ﺹ& & ا   ة  ه‪ \9‬ا ( & ‪.‬‬
‫‪ -2‬ا )آ‪ :‬ا ‪!2‬ي ‪:‬‬
‫ﺝ& ا  
‪ b‬أ‪+‬ا? ‪ "t‬ﺝ& ا
اع ه ﺝ& ? & ‪8%‬م ‪ 'J‬ﺕا ا ‪ J‬ا  ‪.‬‬
‫وا ا ‪ J‬ا  ‪h‬ن  ا ‪*  +‬ي ?'‪ g‬ﺱآ‪  C ! g‬ا ‪ &%‬وأن  ‪ gA‬أو‬
‫‪ a'3 gM‬أو ‪# g'3‬ش أو ﺱ أو ‪%‬م ‪ ،‬وذ ‪ &' $‬ﺥ اع ا ‪#‬ي ‪ ،‬وإذا آ‪ u+‬ﺝ& ا  ‬
‫! ا ا ا ‪c ، &'N‬ن ﺝا ا ض أو ا ‪ a'3 aA‬أو ا ‪ a'3‬ه ! ا ا ا ‪%‬ة ‪ ،‬وﺕ‪@? Y‬‬
‫ذ ‪ $‬أ‪ g+‬إذا آن ا ‪   " "?6‬أو ا ‪%6‬د و‪  uN‬ا‪ ، g‬و ‪  g ? gT‬ذ ‪c $‬ن ا ‪ J‬ا   ‬
‫اا  ﺡ‪ ! gJ‬ذ ‪ $‬ا ‪. uN‬‬

‫) ‪(1‬‬

‫و ا ‪  2(3‬ﺕا أو ? م ﺕا ا    ‪ & h%‬وا‪J "J% ، &'N‬ه ‪ AN‬ا ‪A‬ع ‪.‬‬
‫و  آ‪ u+‬ﺝ& ا  ‪  J‬ا  ‪ Y‬ا ‪ a+‬أو ا … أو ا ‪ Q
#‬ا ‪9‬ي ‪J‬م (" ا ‪+c ، &%‬‬
‫ﺕﺕ‪ YT‬داﺥ" ا ‪5‬ﺱ‪%‬ت ا ر& أو ا ?'& ‪ $ 9 ،‬ﺝت ?دة ا ‪ gJ6‬وا ‪MJ‬ء  د إ‪3X‬ت ﺕا ا ‪ J‬‬
‫ا  إ @ ا ‪ !' &N6‬ا ‪ a+‬وا … ! ﺝ& وا ‪ ! a3‬ﺝ& أﺥى ‪.‬‬
‫ﺡ'‪ 2‬ا ا ‪ a+  &3%  J‬أو ا … ! ا   ‪ 'C &6‬ا ‪#‬و?& '& ا  ‪ ،‬و‪ %‬ل‬
‫?@ ذ ‪J  $‬ا! ‪ ،‬و‪'J 6T‬م ‪5%‬و '‪ g‬ا '& إ‪3X‬ت ‪ ' g'N‬ا ج ا ‪#‬ش وا  ‪h‬ن ه‪9‬ا‬
‫ا ج ﺝ‪a'3 g‬‬

‫)‪(2‬‬

‫أ  ‪8%' a3 &3%‬م ‪'J‬م ا ‪ J‬ا  إ‪3X‬ت ﺕا ا  ‪ s‬ى ا ‪ a ، a3‬إﺱ‪3‬د ا‪3XB‬ت‬
‫ ‪J‬ا! ‪.‬‬
‫وآن ا " ‪ N‬ﺝى  ‪ "3N %+‬ﺹ ور ‪+N‬ن ‪ ، 1905‬و   آ‪ "3N $ 9‬ﺕ " ‪+N‬ن ‪1955‬‬
‫و‪+N‬ن ‪5% @? 1961‬و '& ا ﺝ ?! ا  ا ري ا ا‪  aN‬ا ‪5‬ﺱ‪ &%‬ﺡ@ و  آ‪g ? " ! u+‬‬
‫أو ﺕ'‪ (3)g‬و?@ ﺱن ‪ n6+‬ا ‪ @? &J‬ا '! ا ع و ي ا ‪5‬ﺱ‪%‬ت ‪ ،‬وذ ‪ @? $‬أﺱس أن‬
‫‪5%‬و '& ا ﺝ أو ا ‪ a+‬أو ا   ?! ﺝ& ا  ‪ ،‬ﺕﺝ‪ a‬إ @ وﺝب أن ‪T‬ن ?@ ? ﺕم ‬
‫ي  \ أو  ‪ g‬أو ‪5‬ﺱ‪ ، g%‬و   ‪ g "3J O‬ا ‪9‬رع  " ‪.‬‬
‫إ‪ &A‬إ @ ‪'N‬م ﺥ*‪ h‬ﺵ
 ‪  "t‬إﺥ‪ g s‬اﺝ‪ Y‬ا‪B‬ﺵاف وا ‪ ! # ! @? &N‬ا ل‬

‫)‪( 1‬‬

‫ﺡ‪ !%‬ﺹدق ا ﺹ‪6‬وي ‪+N ،‬ن ا ‪J‬ت ا
ص ‪h# ،‬ة ا رف ‪ ،‬ص ‪. 748‬‬
‫‪RENUCCI(F) ,OP , cit , P 160.‬‬
‫‪Crim 12 Avril 1976 : D – S 1977 , P – 239 Note fourgaux (J- C).‬‬

‫‪- 33 -‬‬

‫)‪( 2‬‬
‫)‪( 3‬‬

‫‪ 'C‬أن ا ‪ &J‬ا ‪ &'MJ‬ا ‪ &J%‬ه ‪ &*'% &N‬ز دﺡ‪3Xc M‬ت ? م إرﺕ‪ gT‬أي ﺥ*‪ h‬أو إهل ‪،‬‬
‫وأ‪ g+‬و@ اﺝ‪ Y‬ا ‪'C Y3% &N‬ب أو ﺱ‪ 6‬أو إ‪3X‬ت إ‪ g+‬ﺵ
 ‪'J‬م اﺝ‪ Y‬ا‪B‬ﺵاف وا ‪ ، &N‬أو‬
‫? م ‪ &?S‬أﺡ ا ل ا '! ر‪ C‬ا ا‪ &3N‬ا ا& ?'‪g‬‬

‫) ‪(1‬‬

‫آ ﺕ‪ %‬ا ‪ &J‬ا ‪ &'MJ‬ا ‪ @? &J%‬أﺱ‪3‬ب إ‪ N‬د& أه ا   م ‪ ،‬وأن ا ‪ ! '6%‬ا  ‬
‫ا ري ه   ا ‪5‬ﺱ‪ &%‬أو ا ﺝ ‪.‬‬
‫وإذا آن ا ‪#‬ع ا ‪ N %+6‬ﺕ‪ ? bN‬ﺡ ود ا ‪ &J‬ا ‪c &'MJ‬ن ا ‪#‬ع ا  ي  ان ‬
‫ا ‪'N @? Q‬م ‪  &'++N &N‬ﺝ& ا  ‪ ،‬أي ااض ا    )‪ (2‬أن رأي أن ا '" إ @‬
‫ﺕ*‪ ? Y‬ا ‪ ?   +‬ﺡ‪3XB 'J'J‬ت ا ‪ J‬ا  ‪ N ،‬أدى  ا  ‪ Y‬ا[? إ @ إ‪s‬ت ا ة‬
‫! ا ‪5%‬و '& ‪ ،‬إﺱدا إ @ ﺕ‪9‬ر إ‪3X‬ت ا  ‪. &SN &J* 3N‬‬
‫‪ 'C‬أن ا[ﺥ‪9‬‬

‫‪ ?J‬ة ا  ا ‪6‬ض  ﺕ‪ ! %‬ا ‪ @? J‬أﺱس أ‪ +‬ﺕرض ﺕ و‪ &'3S‬ا ‪ J‬‬

‫ا  ‪ ،‬ا ‪9‬ي ‪J‬م ?@ ا  ا '‪ 'J‬أو ا ‪ ، 6‬و‪*+O‬ا ?@ ﺥ*رة آ‪'3‬ة  ﺕ‪5‬دي إ '‪! g‬‬
‫‪%‬ء & ا[ء ا ‪+T N !9‬ا ه أ‪' (A M‬ه !  وﺕر ا اد ا ‪#‬ﺵ& أو ا ‪6‬ﺱ ة ‪،‬‬
‫أو ا ‪ &%‬و ' ‪ &N a‬ا ‪3‬اءة ‪ ،‬و  م ﺝاز ‪'N‬م ا ‪5%‬و '& ا '&  ‪ u‬ﺥ*رﺕ ?@‬
‫ا ‪M‬ر ?@ ‪C‬ار ا ‪5%‬و '& ا  ‪&'+‬‬

‫)‪(3‬‬

‫وءا ?@ ا‪J+O‬دات ا ‪ &J%‬ذه‪ u3‬ا (‪ &T‬ا ﺱر& ا '    ر† ‪3 2‬ا ‪ 1992‬إ @ ? م‬
‫دﺱر& ااض ا  ‪ @? ،‬أﺱس ﺕ‪ &N a MN‬ا ‪3‬اءة ا  ‪ '? Q+‬ا ﺱر  ا دة ‪67‬‬
‫‪(4) g‬آ إﺕ‪ g‬ا ‪#‬ع ا  ي ﺝ‪ Y‬ا ‪+J‬ن ر‪ 1994 &% 281 : N‬إ @ إ ء ‪ &N‬ا  ا  آن‬
‫ ﺹ ?'  ا دة‪ 2/2‬واﺡ ! ‪+N‬ن ‪ aN‬ا  '‪ n‬وا  ا م ‪. 1941‬‬

‫ا )ع ا =" ‪ :‬ﺝ ا زة )ض ‪ )Z‬ﻡ‪)I‬وع ‪:‬‬
‫و‪+‬ول  ه‪9‬ا ا ‪6‬ع آ  ‪:‬‬
‫أو‪ : /‬ﺕ‪:  )2‬‬
‫أﺕ ا ‪#‬ع ا ‪8‬اي ‪ @MJ‬ا دة ‪ 433‬اﺡ" ا ‪ aJ‬ا   أه ‪ @? gJ‬ﺝ& ا
اع وﺝ&‬
‫ا  ‪ ،‬وذ ‪ @? gJ $‬ﺡ'زة ا ('!  ا (‪s‬ت ا '& أو ﺱ'رات ا ‪ "J‬إ ‪:‬‬
‫ اد ‪9C‬ا'& ‪# ،‬وت ‪ ،‬ت ‪s‬ﺡ'& أو ‪# &''3S‬ﺵ& أو ﺱ ة أو ‪ &%‬أو اد ‪a &'3S‬‬‫?‪. $ 9 g‬‬
‫‪ -‬أﺝ‪8‬ة وزن ‪ 'C‬ﺹ('(& " ا ‪ "'T‬وا از! ا
‪"&LS‬‬

‫‪RENUCCI (F) – OP- cit , P160 .‬‬
‫)‪ (2‬ﺡ'‪ 2‬آ‪ u+‬ا دة ‪ ! 1  2/2‬ا ‪+J‬ن ر‪ 1941 &% 48 N‬ﺕ‪ @? Q‬أ‪6 g+‬ض ا    أو  ‪%6‬د إذا آن ا 
 ‪ ! b‬ا ‪!'#‬‬
‫ رة أو ! ا ‪ &?3‬ا  '!   ‪ !'3‬ﺡ‪ g'+ !%‬و ر ا[ﺵ'ء ‪A‬ع ا & ‪.‬‬
‫)‪ (3‬ﺡ‪ %‬ا  ي ‪ ،‬ا ﺝ‪ a‬ا ‪ ، %‬ص ‪ 218‬و ‪. 219‬‬
‫)‪ (4‬ﺕ‪ J‬ا دة ‪ ! 45‬ا ﺱر ا ‪8‬اي ‪.‬‬

‫‪- 34 -‬‬

‫)‪( 1‬‬

‫ أﺵ'ء  ة ‪'J‬م   ‪.‬‬‫وﺕ‪ 3‬ا اد وا[ﺵ'ء ا ‪9‬آرة ﺱ‪ J‬ه ا (" ا ‪9‬ي ﺕ‪ g'? aJ‬ه‪ \9‬ا & ‪.‬‬
‫و‪ N‬رأى ا ‪#‬ع أن ﺡ'زة ا ت ا ‪#‬ﺵ& أو ا ‪6‬ﺱ ة أو ا ‪ &%‬وآ‪9‬ا ا اد ا ‪  &%‬ا  ‬
‫'! أ ي ا ر ه د '" وا‪ ;A‬و ﺥ*' ?@ إ‪  g+‬ا ‪'J‬م [?ل ‪ 'C‬ا ‪#‬و?& ‪ $ 9 ،‬ذه‪ Y‬إ @‬
‫ﺕ ه‪ \9‬ا[ل ‪ "3N‬و‪  gC ، ?N‬ذ ‪ $‬ا (' & دون إرﺕ‪T‬ب ﺝا ا
اع وا  وا ‪ &N‬‬
‫‪ "3N‬و‪. ?N‬‬
‫‪ : 3‬أرآن ه\ ا ) ‪:‬‬
‫‪ : 1‬ا )آ‪ :‬ا دي ‪ "t :‬ا آ! ا دي ‪ \9‬ا (&  " ﺡ'زة ﺕ‪ $‬ا اد وأن ﺕ‪T‬ن ﺡ'زﺕ‬
‫ ض ‪# 'C‬وع وا ('زة  ا ‪+J‬ن ا  ‪ +‬ه " و‪ aA‬دي  ?! أن ﺵ
 ‪ *'%‬ﺱ'*ة‬
‫'& ?@ ﺡ ﺱاء آن ا ‪ Q
#‬ه ﺹﺡ‪ Y‬ا ( أم  ‪" !T‬‬

‫) ‪(1‬‬

‫أ ا ('زة  ا ‪+J‬ن ا  '‪%‬ي ' اﺹ*‪s‬ح ا ('زة و إﺹ*‪s‬ح ا ‪ ، $‬و‪&T( C N‬‬
‫ا ‪ EJ‬ا  & ‪ +h :‬ا‪O‬ﺱ‪tL‬ر  ‪#‬ء ?@ ﺱ‪ "'3‬ا ‪ $‬وا‪O‬ﺥ ص و‪# O‬ط ' ا‪O‬ﺱ'‪s‬ء‬
‫ا دي " ‪ 3‬ا ‪ Q
#‬ﺡ‪8‬ا و  آن (را ا ‪#‬ء ﺵ
 ‡ﺥ ‪. g? 3+‬‬

‫)‪(2‬‬

‫وا ‪ YN Q‬ه ! ﺕﺝ '!  ‪ g‬ا ‪ &%‬ا ‪#‬ﺵ& أو ا ‪6‬ﺱ ة  ون ا ‪ m‬إ @ ا ('زة ا ‪&'++J‬‬
‫ودون ا ‪ ' 2(3‬إذا آن  ‪  T‬أم ‪ ، O‬ودون ا ‪  2(3‬ﺹ(& ه‪ \9‬ا ‪. &'T‬‬
‫و‪ O‬ﺵ‪ $‬أ‪ g+‬ور‪ C‬ة ذ ‪ ?J $‬ة ا ‪ '%6‬ا ‪ Q 'M‬ا ‪  g+c ، J‬آ‪ &C u+‬ا ‪#‬ع ‪ aN‬آ"‬
‫ ! ﺵ‪ g+h‬أن ‪5‬دي إ @ ا  ‪c ،‬ن ذ ‪ MJ $‬ا ‪J‬ل ‪h‬ن ‪ x6‬ا ('زة ه ‪  O‬ف إ @ ا ‪، |J &'T‬‬
‫وإ‪ +‬إ @ ا‪B‬ﺡاز آ‪ $ 9‬آ  ﺡ & ا دع ? \ ا اد ا ‪#‬ﺵ& ‪.‬‬
‫و‪'J Y‬م ه‪ \9‬ا & أن ‪ O‬ﺕ‪T‬ن ه‪ \9‬ا ‪ a%‬أو ا اد اﺝ ة ‪h‬آ! 


‫& رة أو أآ!‬

‫(‪ +[  &J‬إن آ‪ u+‬آ‪ $ 9‬آ  د ﺝ& ا  أو ﺝ& ?ض أو و‪ a'3 aA‬أو '‪ a‬اد‬
‫‪#‬ﺵ& ‪ ،‬وآ‪ $ 9‬أوﺝ‪ Y‬ا ‪+J‬ن ﺹاﺡ& ‪'J‬م ﺝ(& ا ('زة أن ﺕ‪T‬ن ﺡ'زة ه‪ \9‬ا[ﺵ'ء ض ‪'C‬‬
‫‪#‬وع ‪.‬‬
‫وإذا آن ا ‪#‬ع ا  ي ‪ N‬أوﺝ‪ Y‬أن ﺕ‪T‬ن ا ('زة " ‪ J‬ا  اول " ‪c‬ن ا ‪+J‬ن ا ‪8‬اي‬
‫وا ‪ %+6‬اآ‪# '6‬ط ا ('زة ض ‪# 'C‬وع ‪ @? g O ،‬ا ‪ J‬د  اه& ‪ ! ،‬ﺡ'‪ 2‬أن ا ض‬
‫‪ 'C‬ا ‪#‬وع ه ا "  ا اد ا ‪#‬ﺵ& أو ا ‪6‬ﺱ ة ‪ ،‬وه ‪+‬ع ! ا‪O‬اض ا ‪9‬ي @ ‪a‬‬
‫ﺡ & آن ا ('زة آ‪ u+‬ض ‪#‬وع ‪ :‬آﺱ  ‪SB‬م ا ('ان أو ‪'J‬م رب ?'& ‪ ،‬أو‬
‫ا‪J?B‬د  م إ‪A‬اره‬

‫)‪(3‬‬

‫‪ :2‬ا )آ‪ :‬ا ‪!2‬ي ‪:‬‬
‫)‪ 3? (1‬ا زاق ا ‪%‬ري ‪ ،‬ا ﺱ'| ‪ ،‬أﺱ‪3‬ب آ‪ Y%‬ا ‪ ، &'T‬ا  ‪، 2‬ج ‪# ، 9‬رات ا (‪ 3‬ا (‪' &'NJ‬وت ‪ ، 1998‬ص ‪. 784‬‬
‫)‪  EJ+ (2‬ي ‪ 27 :‬ي ‪ &? ، 1950‬أﺡ‪T‬م ا ‪ ، EJ‬ا ‪ ، 1 &%‬ر‪ ، 119 N‬ص ‪. 356‬‬
‫)‪ (3‬ﺡ‪ %‬ا  ي ‪ ،‬ا ﺝ‪ a‬ا ‪ ، %‬ص ‪. 220‬‬

‫‪- 35 -‬‬

‫ﺝ& ا ('زة ‪ "t‬ﺝ& ا
اع وا  ه ﺝ& ? & ﺕ‪8%‬م ‪ 'J‬ﺕا ا ‪ J‬ا  ‪ ،‬وا ‪9‬ي‬
‫‪J‬م د ا ('زة ‪ a‬ا  ‪h‬ن ﺕ‪ $‬ا اد ا ‪#‬ﺵ& أو ﺱ ة ‪ ،‬أو  ﺕ‪  "%‬ا  ‪.‬‬
‫و‪9‬ه‪ Y‬ا ‪ E3‬إ @ ا ‪J‬ل   ا ‪6‬ض  ه‪ \9‬ا & ?@ أﺱس أ‪  g+‬ﺡ & ﺡ'زة ا ‬
‫[دوات ا زن وا ‪'J‬س ‪c ،‬ن ذ ‪ @? &N 3 $‬ا  ‪ O 2'( ،‬ﺕ‪ bT‬ﺝ& ا‪O‬ﺕم ‪3Xc‬ت أن ﺡ'زة‬
‫ﺕ‪ $‬ا اد آ‪ J u+‬إﺱ   ا  ‪ ،‬أ  ﺡ & ﺡ'زة اد ﺥﺹ& ‪c‬ﺕم ا  ‪6 g+c‬ض ه‬
‫أن ا   ‪h‬ن ا اد ‪A‬ع ا ('زة ‪#‬ﺵ& أو ﺕ‪  "%‬ا  و ‪ gT‬ااض ‪ "3J‬ا ‪nT‬‬

‫)‪(1‬‬

‫و?@ ا ‪ nT‬ي ا ‪ E3‬ا‪f‬ﺥ أن ا ‪#‬ع  ‪ J‬ا ‪J‬ل   ا ‪6‬ض و  أراد ذ ‪g'? Q $‬‬
‫ﺹاﺡ& )‪ (2‬و‪+ !(+‬ى أن ا ‪ &N6‬ا ‪ !T &J%‬ا[ﺥ‪3?  9‬ره ! ا ‪J‬ا! ا ‪. &'MJ‬‬

‫ا  ‪ -‬ا =" ‪ :‬ﺝ] ا ' وا &‪%‬اع ا ‪%I‬دة و‪ )Z‬ا ‪: %2‬‬
‫‪ O‬ﺵ‪ $‬أن ا ‪J‬ب ?@ ا[ل ا ﺱ&  (& وﺱ‪ &s‬ا[ﺵ
ص ‪ ،‬ه *‪ Y‬ﺝه'ي ‪5 ،‬دي ﺹ&‬
‫ا أي ا م ‪ ،‬ﺹ‪  "T# g6‬ذات ا ‪ uN‬ﺕ 'ا ‪ E‬ا‪O‬ﺝ? وأداة دع ‪.‬‬
‫ﺥ ﺹ وأن ا دة ‪+N ! 2‬ن ‪ 02/89‬وا دة ‪+N ! 2/221‬ن ا‪O‬ﺱ‪s‬ك ا ‪N %+6‬ر ا‪8 O‬ام‬
‫ا م  ‪ ، &s%‬و[ن ه‪9‬ا ا‪8 O‬ام ورد  ا  ص ا ‪ 'C &J%‬وا‪ ;A‬و‪ 'C‬د‪ ، 'N‬ﺡ'‪!? 3 O 2‬‬
‫ﺕﺕ'‪ Y‬ﺝ‪8‬اء ?‪  J‬ﺡ & ا 
 ‪ ، &6‬إ‪ O‬أن ا‪8 O‬ام ا م  ‪ !T &s%‬اﺱ
‪s‬ﺹ‪ + ! g‬ص أﺥى‬
‫وردت  ‪+N‬ن ا ‪J‬ت ‪ ،‬وه ‪ +‬ص أآ‪ t‬و‪A‬ﺡ ود‪M ، &N‬ف إ '  ‪+N g'? Q+‬ن ‪02/89‬‬
‫‪ N ' g%6+‬ض إ '‪ g‬ا ‪ ! $%‬أ‪A‬ار ﺝ‪ ? 'C "T# &'+%‬ي ‪.‬‬
‫ ‪ $ 9‬ﺱ ى  راﺱ& ; ا  وا
اع ا ‪ #‬دة ‪ ،‬أي ?  ﺕ‪5‬دي إ @ ا ‪%‬س  (& وﺱ‪&s‬‬
‫ا ‪ X ، $%‬إ @ ا ا ‪ 'C‬ا  & ا  ﺕ‪ Y3%‬أ‪A‬ار ﺝ‪ &'+%‬آ ‪ 8‬وا ه& وا ة ‪.‬‬
‫ا )ع اول ‪ :‬ﺝ] ا &‪%‬اع وا ' ا ‪%I‬دة ‪.‬‬
‫ ‪+N Q+ J‬ن ا ‪J‬ت ا ‪8‬اي  ا دة ‪ ? @? g 432‬د ! ا ‪m‬وف ا ‪ #‬دة‪ ،‬وا  ﺕ‪&J? "J‬‬
‫ا (& إ @ ?‪ &J‬ا &‪ ،‬و ‪ O‬ﺕ ه‪ \9‬ا ‪m‬وف ‪M‬ر (" أو ‪ ، "J%‬وإ‪M +‬ر ‪5‬آ وﺡل‬
‫و ه‪ \9‬ا ( & ‪T+ O‬ن  د ‪ C‬وا‪ @? aN‬ا ‪ &%‬أو ا ‪#‬ء ا ‪ ، a'3‬وإ‪T+ +‬ن إزاء إ? اء ‬
‫?@ ﺹ(& وﺱ‪ &s‬ا[اد ‪ ،‬وا‪%+B‬ن وﺡ \ ه (" ا (& ه ! دون ا[ﺵ'ء ﺱ ‪ &6‬ا ‪9‬آ‬
‫وا ‪m‬وف ا  ﺕ‪ @? Y‬ﺕاه ﺕ‪  #‬ا ‪: &J‬‬
‫‪ -1‬ا (‪O‬ت ا  ‪5‬دي ' ا
اع أو ا   ا اد ا ‪9‬ا'& أو ا *‪ &'3‬إ @ ض أو ?‪ !? 8‬ا " ‪،‬‬
‫ﺕ‪ a6‬ا ‪ &J‬إ @ ?‪ #‬ﺱات وﺕ‪T‬ن ا ا& ! ‪ 20.000‬إ @ ‪ 200.000‬دج ‪.‬‬
‫و  ‪ !'3‬ا ‪+J‬ن ‪+‬ع ا ض ‪ ،‬و‪ &3%+ O‬ا ‪ 8‬و   ‪+  O‬ع ا ض ‪ ،‬و‪ &3%+ O‬ا ‪ 8‬وا ‬
‫ﺕ‪ 3 C u3t‬ﺝ‪ Y‬ﺵدة أو ﺥ‪3‬ة ‪ ، &'3S‬آ ‪  O‬أن ‪T‬ن ا  ?'‪ g‬ه ا ‪#‬ي ‪ g%6+‬أو ا ' ‪.‬‬
‫)‪( 2‬‬

‫‪MERLE.(ph) : les présomptions légales en droit pénal , parais 1970. p .66.‬‬
‫ﺡ‪ %‬ا  ي ‪ ،‬ا ﺝ‪ a‬ا ‪ ، %‬ص ‪. 292‬‬

‫‪- 36 -‬‬

‫)‪( 1‬‬

‫‪ -2‬ا ( & ا  ﺕ‪5‬دي ' ا دة ا ‪#‬ﺵ& أو ا ‪6‬ﺱ ة إ @ إ (ق   ?'‪6# "N 'C A g‬ء أو‬
‫?ه& ‪(1) & %‬أو ‪ J‬ان اﺱل ?‪ M‬و‪# O‬ط ا ‪+J‬ن ‪J‬ب ?@ إﺡ اث ا ض أو ا ه& أو‬
‫ا ‪ @? J6‬أن ﺕ‪T‬ن ى ا ‪ &'+ +‬إﺡ ا‪ ، X‬وإ‪# +‬ط ‪ |J‬أن ‪T‬ن ‪ N N‬أو ﺕ '‪ a‬ه‪ \9‬ا اد‬
‫ا ‪#‬ﺵ& ‪ ،‬وأدى ذ ‪ $‬إ @ إﺡ اث أﺡ ا[‪A‬ار ا ‪ ، &J%‬و ه‪ \9‬ا ( & ﺕ‪ b?M‬ا ‪ "  &J‬إ @‬
‫?‪ !#‬ﺱ& ﺱ ‪.‬‬
‫‪ -3‬ا ( & ا  ﺕ‪5‬دي ' ا دة ا ‪#‬ﺵ& أو ا ‪6‬ﺱ ة إ @ وة ا  ?'‪.g‬و ‪#‬ط ه أن ‪T O‬ن‬
‫ا ‪ "N N N +‬ا  ?'‪ .g‬و   ﺹرة ا ‪ J‬ا‪O‬ﺡ  ‪  g+[ ،‬ﺕا ‪ N‬ا ‪ "J‬و‪ uN‬إ?*ء‬
‫ه‪ \9‬ا اد ا ‪#‬ﺵ& إ @ وة ا ‪ ، Q
#‬و ‪ !T‬ا '& آ‪ ، g6 &( u+‬وآن ‪ Y‬أن ﺕ ﺥ" ‬
‫ﺕ‪ \ J‬و‪ uN‬إرﺕ‪ gT‬ا & ‪.‬‬
‫و‪ N‬إ‪6+‬د ا ‪#‬ع ا ‪8‬اي ه ‪ &J? J‬ا‪ ?B‬ام ‪ ،‬و‪ O‬أ‪m X‬وف ا ‪ 3 @? &J%‬ا ا& ‪،‬‬
‫' ‡‪ X‬ا ‪#‬ع ا ‪ &6?M %+6‬ا ‪J‬ت ‪ !? 'tT "J "T#‬ذ ‪ $‬ا ‪9‬ي ذه‪ Y‬إ '‪ ، ?# g‬و ‪gT‬‬
‫ذه‪ @? Y‬ا ‪ nT‬إ @ ا‪B‬هم ‪ &6?M‬ا ا& ‪.‬‬
‫ا )ع ا =" ‪ :‬ﺝ] ا ‪  R‬وا ‪)a‬ب وا )ح ا &^‬
‫ﺱ*ق ه إ @ ا (‪O‬ت ا  ﺕ‪5‬دي ' ا ت أو ا
ت ا ‪ & J‬إ @ ا ‪ $%‬أو ا ‪#‬ي إ @‬
‫ﺕ‪ Y'3%‬أ‪A‬ار ﺝ‪ : &'+%‬آ ة ‪ ،‬أو ا[اض أو ا وح ‪.‬‬
‫ … وا ‪ a3‬أو ‪5‬دي ا
& ‪ aJ N‬إذن و‪# J‬وط '& ‪ ،‬ﺕ(‪ &S u‬ا ‪J‬ب ا ارد  ا  ص‬
‫ا & ‪+J‬ن ا ‪J‬ت ‪ ،‬وه ‪ +‬ص  ﺕ‪ aA‬ﺝ‪ g‬ﺥص ‪s‬ج ‪ "t‬ه‪ \9‬ا ‪'A‬ت ‪ ،‬و ‪ !T‬ز‬
‫ﺕ*‪ $ 9 . '? J'3‬آن ! ا ﺱ‪ Y‬إﺱ‪3‬د أﺡ‪T‬م ‪+N‬ن ا ‪J‬ت ا  ﺕ‪ @? Q‬ا ‪J‬ب ?@ ا[ل‬
‫ا ﺱ& ('ة ا ‪ Q
#‬أو ﺱ‪ gs‬آ ‪ ،(2) "J‬وا ‪ (3) '%‬وإ?*ء اد ‪A‬رة )‪.(4‬‬
‫ (ف ا ‪9‬ي ض  ا ‪%‬ق ﺝ أو ﺥ & ﺥ*'ة ‪ N g  O ،‬ا ‪ J‬ا  ‬
‫ا ‪%‬س ('ة ا ' أو ﺱ‪. gs‬‬
‫)‪ (1‬وف د‪/‬رؤوف ?‪ '3‬ا ه& ا ‪ '%‬ة ‪ " +h‬أي ‪ ! M? &6  + QJ+‬أ?‪M‬ء ا ‪ %‬و  آن ﺝ‪ ، '8‬و‪ O‬أه'& [ن ﺕ‪'? Y‬‬
‫ﺕ  ('ة ا  ?'‪ g‬أو‪." O‬‬
‫ﺝا ا‪ ?O‬اء ?@ ا[ﺵ
ص وا[ال ‪ ،‬ط‪ ، 1‬دار ا ‪ T6‬ا ‪ ، 1986 ، Y‬ص ‪.129‬‬
‫)‪ (2‬ا دة ‪+N ! 254‬ن ا ‪J‬ت ا ‪8‬اي ‪ ،‬وﺕ‪ J‬ا دة ‪J?) 1- 221‬ﺕ‪.(%+6‬‬
‫)‪ 3 O (3‬إﺱل ا ‪  %‬ا ‪ "J‬ﺝ& ‪  &J%‬آ" ! ا ‪8‬ا و  ‪ " ،‬ه ‪7‬ف ‪ #‬د ‪ "J‬ا دي ‪% ،‬ي ?'‪%  g‬ي ?@ ا ‪"J‬‬
‫! ‪N‬ا? ?& )ا دة ‪+N 260‬ن ا ‪J‬ت ا ‪8‬اي ﺕ‪ J‬ا دة ‪+N 233‬ن ا ‪J‬ت ا  ي (‬
‫أ  ‪ 3' %+‬إﺱل ا ‪  %‬ا ‪ "J‬ﺝ& ‪ &J%‬ا دة ‪ ، 5/221‬و‪ N‬إﺥ‪ b‬ا ‪ gJ6‬وا ‪MJ‬ء ﺡل ه'& ا آ! ا ي ' ‪ ،‬أى‬
‫‪ M‬أن ا آ! ا ي 
| ‪ a‬ا  [‪ X‬ا ‪J‬ﺕ" دة ا ‪ ، &%‬إ‪ &A‬إ @ ا‪B‬رادة  إﺕ'‪ g+‬ا ‪%‬ك ا‪B‬ﺝا ر‪ C‬ذ ‪ 'C ، $‬أن ا ‪MJ‬ء‬
‫ا ‪ %+6‬اﺱ‪ 3‬ا[ﺥ‪9 9‬ا ا أي إﺵط ‪ N‬إزهق ا وح آ  ‪ &'MN‬ا م ا ث‪:‬‬
‫‪L’affair du Samg contaminé .‬‬
‫‪- Ct Paris .,13 Juillet 1993 : D1994 ,J.P.118 , Not , Phrothais (A).‬‬
‫‪- Crim , 2 Juillet 1998 : D1998 .J.P-157 .‬‬
‫‪  X‬ذ ‪ &'MN  $‬ا ث ا ‪. %‬‬
‫)‪ (4‬ا دة ‪) 15/222‬ق ‪.‬ع ‪. ( %+‬‬

‫‪- 37 -‬‬

‫و‪ ( N‬ث أن ‪T‬ن ا (ف ?@ ? 
* ا ‪9‬ي ﺱ'(  ‪ $%‬أو ا ‪#‬ي ‪ 'C ،‬أن ا ‬
‫[‪A‬ار ا‪O‬ﺡ '&  آن ‪3J 'C‬ل ‪ !T O g+c ،‬ﺕ‪c g'3#‬رادة ا ‪  +‬إرﺕ‪T‬ب ا & ‪a‬‬
‫?‪c g‬رآ‪ ، +‬وإ‪ +‬اف ‪ \ N‬إ @ ﺕ‪A Y'3%‬ر '! ‪.‬‬
‫و?'‪c g‬ن ‪ +‬ص ‪+N‬ن ا ‪J‬ت ا  ‪ !T‬إ?   ل ﺡ& ا ‪ $%‬أو ا ‪#‬ي ‪ ،‬ه ﺕ‪$‬‬
‫ا  ص ا  ﺕ‪ @? YN‬ا ‪%‬س ‪ 'C‬ا  ي ('ة ا ‪ Q
#‬أو ﺱ‪. gs‬‬
‫أو‪ : /‬أرآن ا ‪  R‬وا )ح وا ‪)a‬ب ا &^ ‪:‬‬
‫‪ : 1‬ا &^‪.‬‬
‫  ف ‪+N‬ن ا ‪J‬ت ا
*‪ ، h‬وا ‪ b‬ا اﺝ; ‪ g‬أ‪ " : g+‬آ" " أو ﺕك إرادي ﺕﺕ‪g'? Y‬‬
‫‪  …+‬ده ا ‪3 "?6‬ﺵة و‪3 'C * O‬ﺵ ‪ ،‬و ‪ gT‬آن  وﺱ‪ g‬ﺕ‪" 3‬‬

‫) ‪(1‬‬

‫وا
*‪ h‬وﺡ \ آ و ‪A gT‬وري ا‪'J M‬م ا & ‪ ،‬و‪ !T O‬إﺱد ﺝ& إ @ ا … ‪ ،‬ا زع‬
‫أو ‪5‬دي ا
& إذا  ﺕ‪ Y‬ا ‪M‬ر ‪ &'+‬إهل أو ﺕ‪. ' J‬‬
‫إن ا ‪5%‬و '& ا '& ‪ O‬ﺕ‪h‬ﺥ‪ !' 9‬ا‪3?B‬ر ? '& ا & ‪ ،‬إذ ز إ?‪3‬ر ا ‪5% +‬و‪، O‬‬
‫دون ا (ﺝ& إ @ إ‪3X‬ت وﺝد ‪A‬ر '! ‪ ،‬آ رأ ﺱ‪  J‬ﺝ& ا  ‪'J 6T' ،‬م ﺝ& ا  أن‬
‫ﺕ‪ @? aJ‬ت أو اد " و‪ uA‬أو ?‪ " a'3 uA‬آ أن ا دة ‪+N ! 429‬ن ا ‪J‬ت ﺕ‪YN‬‬
‫?@ د ا ‪#‬وع ‪ &J? n6 ،‬ا & ا & ‪.‬‬
‫و?@ ا ‪c nT‬ن ا ا ا  ص ?'  ا دﺕ'! ‪ 288‬و ‪+N ! 289‬ن ا ‪J‬ت ‪ ،‬ﺕ‪ MJ‬أن‬
‫ﺕ‪T‬ن ‪ '+‬إﺹ& ا ‪  Q
#‬ﺱ‪ &s‬ﺝ‪ g%‬أو ﺹ(‪  ، g‬ﺡ'! أ‪  g+‬ﺝ& ا  ‪ +c‬ﺕ‪J‬م ?@‬
‫إ‪ +‬اف إرادة ا ‪ +‬إ @ ﺕ(‪ 'J‬و‪ aN‬ا & آ *‪ 3‬ا ‪+J‬ن و?@ ذ ‪  g+c $‬ﺝ& ا ‪"J‬‬
‫وا ‪M‬ب وا ح ا
*‪ Y* O ، h‬أ& ‪ &'+‬ﺥﺹ& ! ﺝ‪. ? Y+‬‬
‫آ أ‪ g+‬و(‪ T‬ا ل ا اﺱ‪ \9 a‬ا ا ‪ g+c‬ز ﺕ*‪ @? J'3‬ا (ف ا ‪9‬ي ﺕﺕ‪ !? Y‬أ ‪g‬‬
‫أ‪A‬ار  (& وﺱ‪ % &s‬ا ت وا
ت ‪M  ،‬ر ه ا ‪ Y3%‬ا '‪8 %‬اء  ﺝا‬
‫ا‪B‬هل ‪.‬‬
‫ه‪9‬ا وﺕ
‪ b‬ا ‪J‬ت ا *‪c &J3‬ﺥ‪s‬ف ﺝ‪ &%‬ا ‪%‬س  ‪ &s%‬ا ‪ ، &'(M & %‬ﺡ'‪+N Q+ 2‬ن‬
‫ا ‪J‬ت ?@ ا   ! ا ا ا  ﺕ
‪ Y%( b‬أه'& ا ‪M‬ر ا (ﺹ" ‪ ،‬وﺕ‪ ! g#‬ﺡ'‪ 2‬ﺕ‪Y'3%‬‬
‫ا ‪M ' +‬ر ﺝ‪ g+? " +%‬أو ? م إﺡ'‪ gS‬أو ? م ا‪3+‬ه‪ g‬أو إه ‪ g‬أو ? م ا?ﺕ‪g‬‬
‫ا[‪"......&m+‬‬

‫) ‪(2‬‬

‫)‪ (1‬رؤوف ?‪ ، '3‬ا ﺝ‪ a‬ا ‪ ، %‬ص ‪. 165‬‬
‫)‪ (2‬و ذ ‪J $‬ل ‪:‬د‪ .‬أ ا '‪ ? 8‬ا '‪ " u‬أن ﺝ& ا‪B‬هل ' وﺹ‪ ' 6‬ا ‪M‬ر ‪ @? ،‬ا ‪ ! C‬أن ﺥ*‪ h‬ا ‪  "?6‬ﺝ'‪ a‬ا (‪O‬ت‬
‫‪ 3 $ 9 – '  ،‬ا ‪M‬ر رآ وﺹ‪  '6‬ﺝ& ا‪B‬هل ‪ ،‬ه‪9‬ا ! ﺝ‪ ، Y+‬و! ﺝ‪‡ Y+‬ﺥ ‪s+‬ﺡ‪ x‬أن ا ‪8‬اء  ﺝ& ا‪B‬هل ‪ ' ،‬ﺕ‪3‬‬
‫ ‪ &%‬ا ‪M‬ر‪)...‬و( أن ﺕ‪  #‬ا ‪ &J‬أو ﺕ
‪ @? bN 6'6‬ا‪Xf‬ر ا ﺕ& ?! ا  ف ا‪B‬رادي " ‪ : ،‬ﺝا ا‪B‬هل‪ ،‬ط‪5 ،4‬ﺱ‪ &%‬ﺵ‪3‬ب‬
‫ا & ‪ ،1981‬ص‪ 126‬و ‪.127‬‬

‫‪- 38 -‬‬

،‫ ي‬N‫ أو ﺕ‬++N ‫ام‬8 ‫ إ‬+ ‫ ?@ ا‬aJ ‫ إذا آن‬،3‫" ﺱ‬6 ‫\ ا ا‬9‫" ه‬t  h*
‫ن ا‬T ‫وآ‬
E ‫ ?! ﺝ& ا‬b
‫ا ﺕ‬9‫ وه  ه‬،‫" إ‬6 ‫ن‬T g+c ‫ 'ا‬J‫ أو ﺕ‬g O‫ إه‬g? a
،%+6 ‫ت ا‬J ‫ن ا‬+N ! 1/223:‫ ا  ص ?'  ا دة‬délit de mise en danger*

.' J ‫هل أو ا‬B‫' د ا‬J 6T ' . &s%  ‫ام ﺥص‬8 B ‫' ﺡ ل ﺥق‬J !'  ‫وا‬
‫ل‬s‫ﺥ‬B‫  ﺡ & ا‬،$% ‫  ل ﺡ& ا‬h*
‫ب أو ا ح ا‬M ‫" أو ا‬J ‫'م ﺝا ا‬N ‫! ﺕ ر‬T‫و‬
% ‫ل ا‬s‫ﺥ‬B‫ ?! ا‬Y‫ آ ﺕﺕ‬،02/89 ‫ن‬+N !2 :‫  ا دة‬g'? ‫& ا  ص‬s%  ‫ام ا م‬8 B
‫و '& ا '& … ﺝز آ‬5% ‫ ا‬J‫ إ @ ﺕ‬%+6 ‫ء ا‬MJ ‫ ا‬Y‫ ذه‬$ ‫( و?@ ذ‬1)+%‫ر ﺝ‬A
!'? ‫ ! ا‬g‫م ز‬s?‫ إ‬Y‫ا … اد آ''& أه" واﺝ‬9‫وآ‬

(2)

g'% ‫  ﺡادث ﺥ*'ة‬Y3%‫ﺕ‬
. '%

 h*‫ أو ﺥ‬، ‫  ﺕ ر ا ج‬Y'? ‫ل وﺝد‬s‫ ! ﺥ‬h*
‫ه ا‬m ‫
 ا‬% ‫ة أن‬MJ ‫وز‬
S
  ‫م ا‬s?B‫ ام ا‬+‫ ا  أو  إ‬gT‫& ا ج  ﺵ‬3N‫& ا‬6‫ أو  ? م آ‬، ‫ج‬+B‫ا‬
.(3) Morhange S &'MN  ‫ﺱل آ‬B‫ا‬
 ‫&  ل أداء ا
ت آ ه ا (ل  ا (ادث ا‬s%  ‫ام ا م‬8 O ‫ل‬s‫ﺥ‬B‫! ﺕ ر ا‬T ‫آ‬
.(4) Furiani Y &'MN  ‫ آ‬، &'A ‫ ا‬Y?s ‫ﺝ'!  ا‬6 ‫ ﺝه' ا‬Y' ‫ﺕ‬

‫ ! د ? م ا?ت‬t‫ أآ‬g' E3 ‫ أى ا‬:'%6 ‫  ا‬s‫ إﺥ‬prudence&*'( ‫& أو ا‬s%  ‫ام‬8 B ‫ل‬s‫ ا  ي „ﺥ‬a* ‫ر ا‬X‫ أ‬N‫( و‬1)
:&s%  ‫س‬% ‫ ا‬N ! "N‫ن وأ‬+J ‫ا‬
VERON(M), Droit pénal des affaires, 2eme édition, Masson, 19977,p30.
( 2)
« Celui qui est responsable de la fabrication d’une machine électrique, n’a pas pris les mesures nécessaires
pour assurer l’utilisation sons danger de cette machine, alors qu’il également responsable de sa vent à la
clientèle ».
- Crim ., 18 novembre 1959 : Bulle .Crim ., 493 ,P955 .
Y3% ، 36  ‫ ﺕ‬، ‫دة‬O ‫ ا‬t ‫" ﺡ‬6S 240 &‫  إﺹ‬Talctoxique ‫ق * ﺱم‬% ‫ ا ض  ا‬Y3%‫ ﺕ‬1972 &‫ و ﺱ‬%+  (3)
‫ ﺝء‬N‫! ا ج و‬T‫ﺕ ﺥ"  ﺕ‬O ‫ أن‬Y ‫& وا  آن‬8  u'  ‫ ا * ا‬Y?  Hexachlorophène ‫وﺝد دة‬
: VERSAILLES: &T( T‫ ﺡ‬
« ...le responsable de fabrication doit Veiller personnellement à la qualité d’un produit jouissant d’une certaine
notoriété , dont l’appellation est un appel à la confiance , et qui est largement diffusé dans les magasins à grande
surface …. » décembre 1980 : GAZ . pal 1980 .1. Somm . P 15.
THANH – BOURGEAIS –(D) , « Réflexion sur l’affaire du tale : $ ‫ '" ذ‬6‫  ﺕ‬m+‫وأ‬
Morhange» , D 1981 – chron .P 87 .
( 4)
Crim ., 24June 1997 : D 1997 . IR- P.185 .

- 39 -

‫‪ : 2‬راﺏ ا  ‪  :‬ل ا ا ‪ 'C‬ا  & آ ‪ "J‬أو ا ح وا ‪M‬ب ا
*‪ Y ، h‬أن ‪!'3‬‬
‫ﺡ‪ T‬ا‪B‬دا‪'N &+‬م را*& ا ‪ !' &'33%‬ا
*‪ h‬وا ‪M‬ر '‪ +‬آ' ﺹ‪ 6‬رآ ! أرآن ا &‬

‫)‪(1‬‬

‫وﺝ‪? g‬م ﺕ‪ ;%‬ا
‪3‬ة ا  ‪  h‬ا ‪ AJ‬ا ‪8‬ا  ل ا‪B‬ﺹت ا ﺵ‪ !? &L‬إﺱل‬
‫ج  ‪ J‬وﺝد أو إ‪ +‬ام را*& ا ‪ !' &'33%‬ا
*‪ h‬وا ‪M‬ر ‪.‬‬
‫آ ‪ !T‬إﺱ‪3‬د ا ‪5%‬و '& ا ‪8‬ا'& إذا ﺥ‪ Q‬ﺕ‪ J‬ا
‪3‬ة إ @ ا ة أو ا‪B‬ﺹ& آن ‪ !T‬ﺕ ر‬
‫و‪'C  ?N‬ب أي اﺱل ج و?@ ا ‪c nT‬ذا ﺥ ‪ u‬ا
‪3‬ة إ @ أن ﺥ*‪ h‬ا … أو ا زع‬
‫أو ‪5‬دي ا
& ‪ N‬ﺱه و  ‪+X "T#‬ي  ﺕ(‪ J‬ا ‪M‬ر ‪c ،‬ن ذ ‪T $‬ن آ' ‪J‬ل ا*& ا ‪&'33%‬‬
‫'! ا
*‪ h‬وا ‪M‬ر ‪.‬‬

‫)‪(2‬‬

‫و'" ا ‪MJ‬ء     ‪*+‬ق ا ا ‪ 'C‬ا  & إ @ ا ﺱ‪3N  a‬ل وﺝد ه‪ \9‬ا ا*& ?@‬
‫أﺱس أن آ" ﺥ*‪ !T  h‬ا ‪M‬ر '‪  aJ‬و‪ !T g+‬إ?‪3‬ر\ ﺱ‪M 33‬ر ‪5  ،‬دي إ '‪ g‬ﺕﺱ‪( a‬م ‬
‫‪%‬ء & ا ‪.(3) +‬‬
‫و?@ ذ ‪c $‬ذا ا‪ u +‬را*& ا ‪ g+c ، &'33%‬ﺕ‪ @? Y‬ذ ‪ ? $‬م ‪'N‬م ا & آ  آن ا ‪M‬ر‬
‫راﺝ إ @ ﺱ‪ Y3‬أﺝ‪ "t 3‬ﺥ*‪ h‬ا ‪(4) g%6+ &'(M‬أو " ا ' )‪(5‬أو ﺡدث ‪6‬ﺝ أو ‪N‬ة ‪N‬هة ‪?(6).‬‬
‫أ‪ g+‬إذا ﺕ ﺥ" إ @ ﺝ‪ Y+‬ﺥ*‪ h‬ا ‪ ، +‬ﺥ*‪ h‬ا  ?'‪  g‬إﺡ اث ا ‪M‬ر ‪[ ،‬ﺹ" أ‪J O g+‬ﺹ& ‬
‫ا ‪5%‬و '& ا '& ‪ ،‬وأن ﺥ*‪ h‬أﺡ ه ‪ 6 O‬ﺥ*‪ h‬ا‪f‬ﺥ و‪ g3 O‬و ﺥ" ه‪9‬ا ا‪3?O‬ر  *‪ ? a3‬ﺕ‪ J‬‬
‫ا ‪. &J‬‬
‫وﺕ‪  #‬ا ‪ Y%( &J‬ﺝ‪ &%‬ا ا ‪ 'C‬ا  & ‪ 3‬أ ﺱ  ا ‪#‬ت ا '& ا ( ‪ ، &t‬ﺝء ﺥ‪s‬‬
‫  آن ﺱ ا ! أن ا ‪  &J‬ا ا ‪ 'C‬ا  & ‪ Y ،‬أن ﺕ‪J‬س (‪ Y%‬ﺝ‪ &%‬ا
*‪ h‬ذاﺕ‪O، g‬‬
‫(‪ Y%‬ﺝ‪ &%‬ا ‪M‬ر ‪*  ،‬ي ?'‪ g‬ذ ‪ ! $‬ﺕ‪% J‬ك ا
‪ ، + S‬و‪A‬ورة ا‪ N‬ر‬
‫ا ‪M‬ر ?@ ا ‪  'Xh‬ﺕ‪  J‬ا ‪ E‬ا  ‪   ، +‬ف إ '‪ ! g‬إﺹ‪s‬ح ‪M‬ر ا ﺵ ?! ا & ‪.‬‬
‫و?@ ذ ‪ $‬ﺕﺝ  ه‪9‬ا ا ل ﺕ‪ ! &'T#‬ا ا ?@ ﺵ‪ "T‬ه ‪ ،‬ﺕ‪ &*3‬ﺡ‪ Y%‬ﺝ‪، %‬‬
‫و& إ @ ا ‪ QN‬وه ‪:‬‬
‫ ا ‪%‬س ‪ 'C‬ا  ي ('ة ا ‪ Q
#‬أو ا ‪ "J‬ا
*‪ h‬وه ﺝ(& و ﺕ‪T‬ن ا ‪ ! '? &J‬ﺱ& أﺵ‬‫إ @ ‪ &XsX‬ﺱات ‪ ،‬وا& ! ‪ 1000‬إ @ ‪ 20000‬دج ا دة ‪+N ! 288‬ن ا ‪J‬ت ‪.‬‬
‫)‪ (1‬و‪ a‬ذ ‪c $‬ن ﺕ‪ J‬ا
‪3‬ة ‪T O‬ن ‪ 8‬ت ا ‪  &'MJ‬آ" ا (‪O‬ت ‪ ! ،‬ذ ‪  $‬ذه‪ u3‬إ '‪ &T( g‬ا ‪ EJ‬ا ‪ &'%+6‬ﺕ‪&T( 'h‬‬
‫ا‪O‬ﺱ‪L‬ف  إدا‪ & Y'3* +‬ا ‪ 'C "J‬ا  ي ‪ ،‬وأ‪  +‬ﺕ‪c &8 !T‬ﺕ‪3‬ع  ﺥ‪ Q‬إ '‪ g‬ا
‪3‬اء وذ ‪c $‬ﺱ
‪s‬ﺹ ! ﺥ‪s‬ل ا ‪aN‬‬
‫ ا*& ﺱ‪ !' &JJ( &'33‬ﺥ*‪ h‬ا ‪ +‬ووة ا ‪-Crim .,27 novembre 1984 : D .1985 .IR. p 404 , obs. Penneau (J) : &'(M‬‬
‫)‪ (2‬وهك '" ى ا ‪MJ‬ء  ‪ %+‬إ @ ? م ﺕ*‪ Y‬ﺱ‪3 &'33‬ﺵة وﺡ & ‪Cause directe et immédiate‬‬
‫‪– Crim ., 5 Mars 1992 : GAZ . pal .1993 .2,Somm‬‬
‫‪:Cause certaine‬‬
‫(‪&JJ‬‬
‫)‪P486.note, Doucet.(J.p‬‬
‫)‪ (3‬رؤوف ?‪ ، '3‬ا ﺝ‪ a‬ا ‪ ، %‬ص ‪. 196‬‬
‫‪Crim ., 22 Février 1995 : Rev .SC .crim -1995 .P . 812 , Obs. bouloc (B) .‬‬
‫‪Crim ., 17 Février 1986 : Bulle . Crim . n °60 , P 45 .‬‬
‫)‪ (6‬ﺡ'‪ 2‬ﺕ*‪ &T( u3‬ا ‪ EJ‬ا ‪6?B &'%+6‬ء ا  ‪ Y3%‬ﺥ*‪ h‬ا ‪ ! &'(M‬ا ‪5%‬و '& أن ‪T‬ن ه‪9‬ا ا
*‪ h‬ا ‪ Y3%‬ا ﺡ' وا
ص (دث ‪.‬‬

‫‪- 40 -‬‬

‫)‪( 4‬‬
‫)‪( 5‬‬

‫ ا ‪%‬س ‪ 'C‬ا  ي ‪ &s%‬ا ‪ Q
#‬وا ‪5‬دي إ @ ?‪ 8‬آ ?! ا "  ة ﺕوز ‪ &XsX‬أﺵ وه‬‫ﺝ(& وﺕ‪T‬ن ا ‪ ! '? &J‬ﺵ! إ @ ﺱ'! وا& ! ‪ 500‬إ @ ‪ 1500‬دج أو ‪c‬ﺡ اه ا دة‬
‫‪+N ! 289‬ن ا ‪J‬ت‬
‫ ا ‪%‬س ‪ ? 'C‬ي ‪ &s%‬ا ‪ Q
#‬وا ‪9‬ي أدى إ @ ا ‪ !? 8‬ا " أ‪ "N‬أو ‪%‬وي ‪ &Xst‬أﺵ ‪،‬‬‫وه 
 ‪#? ! n3(  '? YN &6‬ة أم إ @ ﺵ! ‪ ،‬وا& ! ‪ 100‬إ @ ‪ 1000‬دج أو‬
‫‪c‬ﺡ اه ‪).‬ا دة ‪+N ! 3/ 442‬ن ا ‪J‬ت ( ‪.‬‬
‫ ا ‪%‬س ‪ 'C‬ا  ي ‪ &s%‬ا ‪ Q
#‬وا ‪9‬ي  ‪5‬دي إ @ أي ?‪ !? 8‬ا " ‪ ،‬وه 
 ‪ ، &6‬و‪YN‬‬‫?' ‪ &J? n6‬ا 
 ‪ &6‬ا ‪ &J%‬ا دة ‪+N ! 2/442 :‬ن ا ‪J‬ت ‪.‬‬
‫و  ‪+N Q‬ن ا ‪J‬ت ا ‪8‬اي إ‪ &A‬إ @ ا ‪J‬ت ا[ﺹ'& ا ‪J? @? &J%‬ت ﺕ‪، &''T‬‬
‫ﺕ‪ @? aN‬ا[ﺵ
ص ا *‪ "t  &''3‬ا (‪O‬ت ا ‪  &J%‬ا ‪ ! a‬رﺱ& ‪#+‬ط  ‪  ،‬درة‬
‫ا ‪#‬ء ا ‪9‬ي اﺱ"  ارﺕ‪T‬ب ا & ‪ ،‬وﺕ' أو ‪ 2‬ا (‪. T‬‬

‫) ‪(1‬‬

‫أ  ‪‘ &3%‬ﺵ
ص ا‪3?O‬ر& 'ز ا (‪5% T‬و ' ?! ا ا ا ﺕ‪ "3N ! ، &3T‬أ?‪M‬‬
‫و‪ 6 't‬ﺕ ‪ ،‬وﺕ " ?‪ &J‬ا ا& إ @ ﺥ‪ n‬أ‪A‬ف ا ‪ 3‬ا ‪. %‬‬

‫)‪(2‬‬

‫‪ : 3‬ا ‪)b‬وف ا ‪%I‬دة ‪:‬‬
‫‪ Q+‬ا ‪#‬ع ا ‪8‬اي  ا دة ‪+N ! 290‬ن ا ‪J‬ت ?@ ‪ # !'7‬د! ‪  &J‬ا ا‬
‫‪ 'C‬ا  & ا  ص ?'  ا دﺕ'! ‪288‬و ‪ 289‬وه ‪:‬‬
‫ آن ﺕ‪ YT‬ا (&  ﺡ & ﺱ‪. T‬‬‫ (و & ا ‪ +‬ا ب ! ا ‪5%‬و '& ا '& ا  ‪ !T‬أن ( ! ﺝاء إرﺕ‪ gT‬ا ا ‪ "J‬أو‬‫ا ح أو ا ‪M‬ب ا
*‪ : h‬آ‪6‬ار\ (' & دون ا ف ?'‪ g‬أو ‪ g%S‬وﺕ'\ ‪T‬ن و  و ‪7‬وف‬
‫ا & ‪.‬‬
‫أ ا ‪#‬ع ا ‪m  bT  %+6‬وف ا ‪ #‬دة ا ‪ " ، &J%‬أ‪A‬ف ‪ # 7‬دا إ @ ‪ Q+‬ا دة‬
‫‪+N ! 6- 221‬ن ا ‪J‬ت ﺝ‪ Y‬ا ‪+J‬ن ر‪ 647 / 2000 : N‬ا ‪5‬رخ  ‪ 10‬ﺝ'& ‪Q ، 2000‬‬
‫?@ ‪ &6?M‬ا ‪  &J‬ﺡ &  إذا آن ا ‪%‬س ('ة وﺱ‪ &s‬ا ' ‪+‬ﺵ‪" !? L‬ا‪B‬ﺥ‪s‬ل ا  ي‬

‫)‪s (1‬ﺡ‪ x‬أن ا ‪#‬ع ا ‪8‬اي و?@ ?‪ nT‬ا ‪#‬ع ا ‪ %+6‬اآ‪  @6‬ا ‪ ! 'tT‬ا ا ‪ J‬ا ‪J‬ت ا[ﺹ'& ‪ ، |J‬وﺡ@  ‪ &3%‬ا‬
‫ا  ‪ @? ' Q+‬ا ‪J‬ت ا ‪c ، &''T‬ن ا ‪MJ‬ة ‪   s'N‬ون إ @ ا (‪ ،  T‬ر‪ C‬دوره ا د? ‪ ،‬وﺥﺹ&  ﺕ‪ $‬ا ‪J‬ت ا ‪&''T‬‬
‫ا ﺱ& ‪3?O‬ر ‪ les piemes humiliantes‬وه ‪ #+‬ﺡ‪ T‬ا‪B‬دا‪  &+‬ﺝ ة أو أآ‪ ، t‬وﺕ' ا (‪  T‬ا[آ! ا  ‪) '3‬ا اد ‪18 ، 7 ،6‬‬
‫! ق ‪ ،‬ع ‪ ،‬ج ( وه ?‪J‬ت ‪ '? Q+‬ا ‪#‬ع ا ‪ ، %+6‬وﺥ‪ Q‬ﺝاز ﺕ*‪ E  J'3‬ا ا ‪ ،‬آ‪ $‬ا ا ا ﺱ& ‪ &s%‬ا ‪!'T%‬‬
‫)ا دة ‪ 222‬و ‪J? 461‬ت ‪ ، ( %+‬وا ا ا‪ ، &'s?B‬وا ‪9J‬ف وا ‪ ) Y%‬ا دة ‪+N ! 93 :‬ن ا (& وا‪B‬ﺕ ل ا ‪5‬رخ  ‪ 29‬ﺝ'&‬
‫‪ 1881‬ا  ل  ‪+J‬ن ر‪ 615/90 N‬ا ‪5‬رخ  ‪ 13‬ﺝ'& ‪. ( 1990‬‬
‫)‪ (2‬ا دة ‪+N ! 44- 222 :‬ن ا ‪J‬ت ا ‪. %+6‬‬

‫‪- 41 -‬‬

‫‪8 O‬ام ا
ص  ‪ &s%‬أو  ('*& ا ‪9‬ي ‪ gA6‬ا ‪+J‬ن أو ا ا; "‪.‬‬

‫)‪(1‬‬

‫ووا‪ ! ;A‬ا ‪ Q‬ا ‪ %‬أن ! ﺵوط ﺕ*‪ '3‬ا ‪m‬ف ا ‪ #‬د ﺡ ل ﺥق ‪+J‬ن أو ﺕ‪ ، 'm‬و‪O‬‬
‫‪#‬ط أن ‪T‬ن ا ‪ Q‬ﺥﺹ ‪ ،‬و?@ ذ ‪  $‬ق ?@ ا‪B‬ﺥ‪s‬ل ‪8 O‬ام ا م  ‪ &s%‬ا  ص ?'‪g‬‬
‫ ا دة ‪+N ! 1/ 221 :‬ن ا‪O‬ﺱ‪s‬ك ا ‪# %+6‬ط أن ‪T‬ن ?  ‪.‬‬

‫ا  ا =" ‪ :‬ا )ا( ا !ص ‪! "#   T‬ص ﺥﺹ ‪ :‬و ول ها ا  آ‬
‫ " ‪:‬‬
‫ا  ‪ -‬اول ‪ :‬ﺡ ﺹ ا 
‪:‬‬
‫و‪ aA‬ا ‪+J‬ن ر‪ 02 /89 N‬ا  (& ا ‪ $%‬أﺡ‪ T‬ﺥﺹ& ﺕ‪ !M‬ﺡ& ﺹ(& ا ‪ $%‬وأ‪g‬‬
‫وﺱ‪ Q ، gs‬آ‪ 3‬أ ?م  ا دة ‪ @? 02‬أن »آ" ج ﺱاء آن ﺵ'‪ L‬د أو ﺥ &  آ‪u+‬‬
‫‪ Y g'3S‬أن ا ?@ ا ‪+M‬ت ‪ A‬آ" ا 
‪ S‬ا  ! ﺵ‪ +h‬أن ﺕ‪ n‬ﺹ(& ا ‪ $%‬و‪ /‬أو‬
‫أ‪ g‬أو ﺕ‪ g(   m‬ا د& ‪ «.‬و‪ "3N‬ﺹ ور ه‪9‬ا ا ‪+J‬ن وﺹ ور ا اﺱ' ا ‪ &9'6‬ا   ‪ u‬أﺡ‪.gT‬‬
‫آن ا ‪+J‬ن ر‪ 05-85 N‬ا ‪5‬رخ  ‪3 16‬ا ‪ 1985‬ا  (& ا (& وﺕ‪ N 'N‬و ﺡ&‬
‫ﺥﺹ& (& ا ا‪ &? &6  !S‬وه  ف إ @ ﺕ(  ا[ﺡ‪T‬م ا[ﺱﺱ'&  ل ا (& وﺕ‪ '%‬‬
‫ا (‪J‬ق وا اﺝ‪3‬ت ا ‪ &( &J‬ا (& وﺡ& ا‪%+B‬ن ! ا[اض وا[ﺥ*ر وﺕ(‪7 !'%‬وف‬
‫ا '‪ S !? &#‬ﺕ*ر ا ‪ &N‬وﺕ' ا ‪s‬ج‬
‫و   ﺝء ‪ g‬ه‪9‬ا ا ‪+J‬ن  ‪*+‬ق دراﺱ& ﺡ& ا ‪ $%‬ه  ﺕ‪ gM‬ا ‪3‬ب ا
‪g n‬‬
‫ا   اد ا ' '& وا[ﺝ‪8‬ة ا *‪ &'3‬ا ‪9 ، &'J‬ا ا ل إ‪6+‬د  & ‪+N‬ن ﺡ& ا (& و ‬
‫ض ‪ g‬ا ‪ a#‬ا
ص (& ا ‪ $%‬ا ‪9‬ي ? … ل ا اد ا ‪9‬ا'& واد ا '" وا ‪b'm‬‬
‫ا ‪. + 3‬‬
‫و‪  ' !'3+‬ﺡ& ا ‪#‬ع (& ا ‪ $%‬وﺱ‪ ! gs‬ﺥ‪s‬ل دراﺱ& ا[ﺡ‪T‬م ا  و‪ A‬آ" !‬
‫‪+N‬ن ا (& وا ‪ a#‬ا
ص (& ا ‪. $%‬‬
‫ا )ع اول ‪ :‬ا  ‪ "#‬ا ل ا ‪ "/%‬وا " ‪:‬‬
‫أو‪ : /‬ا !اد ا " ﺕ‪%‬ﺥ ‪ "#‬ق ا  ‪.‬‬
‫‪ -1‬ا !اد ا ‪  J : /%‬اد ا ' ‪6  &'+O‬م ‪+N‬ن ا (& ا[دو& وا ‪T‬اﺵ‪ b‬ا ‪ '3‬ﺝ'&‬
‫وا اد ا ‪ &''T‬ا
ﺹ&  ' 'ت وا اد ا  '& واد ا ‪ 'M‬وﺝ'‪ a‬ا اد ا[ﺥى ا ‪M‬ور&‬
‫ *‪ Y‬ا ‪#3‬ي وا ‪*'3‬ي‬

‫)‪(2‬‬

‫وا[دو& ﺕ‪ "#‬ﺡ‪ Y%‬ﺕ‪ b‬ا دة ‪+N ! 170‬ن ﺡ& ا (& ‪:‬‬
‫)‪( 1‬‬

‫)‪( 2‬‬

‫‪- « Encas de violation manifestement délibrée d’une obligation . particulière de Sécurité ou de prudence‬‬
‫‪imposée par la loi ou le règlement . les prines encourues sont portées à cinq ans d’emprisonn ét a 500.000 F‬‬
‫‪d’amende » .‬‬
‫ا دة ‪+N ! 169‬ن ﺡ& ا (& ‪.‬‬

‫‪- 42 -‬‬

‫آ" دة أو ﺕآ'‪ Y‬ض ‪( g+T‬ي ?@ ﺥﺹ'ت ?‪s‬ﺝ'& أو و‪ ! &'N‬ا[اض ا ‪ &#3‬أو‬
‫ا ('ا‪ &'+‬وآ" ا اد ا  ‪ !T‬ﺕ‪%+„  J‬ن أو ا ('ان ‪ N‬ا ‪'J‬م  ‪ Q'
#‬ا *‪ 3‬أو اﺱدة‬
‫و‪ 67‬ا ‪ &M‬أو ﺕ ('( أو ﺕ  ‪.‬‬
‫و ﺥ"  ‪6‬م ا[دو& أ‪ M‬اد ا ‪ &m‬وﺝت ا '" ا  ﺕ(ي ?@ اد ﺱ& ‪J‬د‬
‫& ‪&9‬‬

‫وآ‪ &t‬ﺕ‪6‬ق ا ‪ J‬ار ا ( د ‪J‬ار ! وز ا (& ‪ ،‬وا اد ا ‪9‬ا'& ا ('ا‪ &'+‬أو ا 

‫)‪(1‬‬

‫ا ('ان ‪.‬‬

‫وﺡ‪ @? 76‬ﺹ(& ا ‪ & uN $%‬ا  و‪ &+‬ا ‪ ?c &'S‬اد  و‪ &+‬اد ا ' '&  دق ?'‬
‫ا ز ا ‪ &(  bT‬و‪ O‬ز ‘‪3S‬ء ﺱاء  ا ‪*J‬ع ا م أو ا ‪*J‬ع ا
ص أن  ‪ 6‬أو ‪%‬ا‬
‫اد ﺹ' '& ‪ 'C‬ﺕ‪ $‬ا  ﺕ‪ #‬ا  و‪ &+‬آ ‪ O‬ز أن ﺕزع أو ﺕ ‪ 3? a‬ا ‪ !S‬إ‪ O‬ا اد ا ‬
‫ﺕ‪ #‬ا  و‪ &+‬وﺕ
‪ &?  Q‬ا اد ا ' '& ‪5‬ﺱ‪%‬ت و‪&'S‬‬
‫ا اد ا ' '& وﺕز  &‬

‫) ‪(2‬‬

‫وﺕ
‪ Q‬ا و & وﺡ ه ﺱاد‬

‫)‪(3‬‬

‫‪ -2‬اﺝ ‪d‬ة ا  ‪ :‬ﺡ‪ Y%‬ا دة ‪+N ! 173‬ن ﺡ& ا (&  ﺥ"  ‪6‬م ا[ﺝ‪8‬ة ا *‪ &'3‬ا[ﺝ‪8‬ة‬
‫ا ‪  &%‬ا ‪(6‬ص ا *‪ &'3‬وآ" ا[?ل ا ﺕ‪s  &*3‬ج ا *‪ 3‬وأﺝ‪8‬ة ﺕ' ا[ﺱن وﺕ‪J‬‬
‫ا[?‪M‬ء وا 'ت ا ‪ & 3‬وا ‪ &'%‬وآ‪ $ 9‬ا[ﺝ‪8‬ة ا ‪ ?%‬ة ?@ ا (ك ‪ ،‬و‪ t‬ه ا[  ‪&3%‬‬
‫ ‘دو& ﺕ & ا  و‪ &+‬ا ‪  &'S‬و‪ &+‬ا[ﺝ‪8‬ة ا *‪ &'3‬ا ‪  &'J‬دق ?' ا ز ا ‪، &(  bT‬‬
‫و‪ a‬ﺹ‪ a‬أو ﺕز‪ a‬أي ﺝز ‪  O 3S‬ﺥ" ‪ !A‬ه‪ \9‬ا  و‪ ، &+‬وﺕ
‪ Q‬ا ‪5‬ﺱ‪%‬ت ا ‪a  &'S‬‬
‫ه‪ \9‬ا[ﺝ‪8‬ة ? ا  ‪ NS‬ا[ﺱن ‪.‬‬
‫‪ -3‬ا !اد ا ﻡ وا &‪%‬رات ‪ aM
 :‬ا ‪+J‬ن ا  (& ا (& إ‪+‬ج ا اد أو ا ‪3‬ﺕت ا ‪&%‬‬
‫ا 
رة و‪ 'C‬ا 
رة وآ‪9‬ا ‪ J+‬واﺱاده وﺕ ه وﺡ'زﺕ وإه ا وا زل ? واﺱ ‬
‫وزرا? إ @ ﺵوط ﺥﺹ& ‪ ،‬و‪+N !'3‬ن ﺡ& ا ‪ $%‬آ‪ 3‬أ ?م  ا دة‪ 16‬أن ‪ E‬ا ﺝت‬
‫‪ Y‬أن ﺥ‪ "3N  Q‬إ‪+‬ﺝ أو ﺹ ا[ول وذ ‪m+ $‬ا ‪ '%‬أو „ﺥ*ر ا ﺕ& ? و‪aM‬‬
‫ا ﺱم ا ‪9'6‬ي ر‪ 39/ 95 N‬ا ‪5‬رخ  ‪1995 28‬‬

‫) ‪(4‬‬

‫‪ &N‬ا اد ا‪O‬ﺱ‪s‬آ'&‬

‫)‪(5‬‬

‫آ '!‬

‫ﺵوط ﺕ‪ '%‬ا ﺥ‪ Q‬ا ‪ a &J3%‬ا ﺝت ا ‪ &%‬أو ا  ﺕ*ي ?@ 
‪ S‬ﺥﺹ& و‪  J‬ه‬

‫)‪ (1‬ا دة ‪+N ! 172‬ن ﺡ& ا (& ‪.‬‬
‫)‪ (2‬ا دة ‪+N ! 184‬ن ﺡ& ا (& ‪.‬‬
‫)‪ (3‬ا دة ‪+N ! 186‬ن ﺡ& ا (& ‪.‬‬
‫)‪ (4‬ﺝء ا ﺱم ا ‪9'6‬ي ر‪  35/ 95N‬ل ا ﺱم ا ‪9'6‬ي ر‪ 42/ 22 N‬ا ‪5‬رخ  ‪3 04‬ا ا   ﺥ‪ Q‬ا ‪+B &J3%‬ج ا اد ا ‪&%‬‬
‫أو ا  ﺕ‪ "T#‬ﺥ*ا ﺥﺹ ‪.‬‬
‫)‪ ! (5‬ا اد ا  ‪ #‬ا ( ا[ول ‪9+‬آ ?@ ﺱ‪ "'3‬ا ‪t‬ل ?ﺹ ا ‪ E'3‬و?ﺹ ا ‪ b'm‬وا ت و‪ '3‬ات ا (‪#‬ات وا ‪ u3T‬و!‬
‫ا اد ا  ‪ #‬ا ( ا ‪9+ +t‬آ ا‪B‬ﺱن وﺡ‪ E‬ا ‪3‬ر‪ $‬و‪9‬آ ا ﺱم إ @ ﺝ‪ Y+‬آ" دة آ''& ا ج ا ‪9‬ي ‪ a‬إﺱ  '‪ g‬و!‬
‫ا اد ا  ‪ #‬ا ( ا ‪9+ 2 t‬آ آ(ل ا '‪ Tt‬وا ‪8‬ر‪ †'+‬وا ‪3‬رم وا ‪. 38‬‬

‫‪- 43 -‬‬

‫( دة  ا (‪J‬ت ا ‪ ، 6+‡ &'3‬وﺕ‪ '%‬ه‪ \9‬ا ﺥ & ! ‪S‬ف   ا آ‪ 8‬ا ‪8‬اي ا‪ &3N‬ا ?'&‬
‫وا زم  اﺱ‪#‬رة ‪ n‬ا ﺝ'‪ g‬ا  وا ‪ J‬ا ﺱ‪a‬‬

‫) ‪(1‬‬

‫وﺕ(  اد ا ‪ &%‬ا ﺹ ا ‪ &#‬ا‪O‬ﺹ*?'& واﺱ  
‪+J aM‬ن ا  (& ا (&‬
‫ﺕ(‪'M‬ه إ @ ا ( ل ?@ رﺥ &‬

‫)‪(2‬‬

‫وﺕ( أ‪  M‬اد ا ‪ &%‬ا ‪ 
%‬ت ا  ﺕ‪
%‬م  ﺹ‪ a‬ا ‪#‬وت ا ‪ ، &' (T‬وا ‪+J‬ن ا ‬
‫(& ا (& ‪ ' a‬أو ﺕ‪[ +  J‬ي ﺵ
‪ Q‬آن ‪c‬ﺱ‪t‬ء ‪ E‬ا[ﺵ
ص ‪ "t‬ا 'د &‬
‫وا *ر! وا ‪ a‬ﺝ‪ "T g‬ﺹ‪ a+‬أو … أو ‪%‬رد ‪ \9‬ا اد ‪.‬‬
‫ا )ع ا =" ‪ :‬ا  ‪ "#‬ا ل ا ا" و‪ "#‬ﻡل ا  وا ‪. 1b‬‬
‫أو‪ : /‬ا  ‪ "#‬ا ل ا ا" ‪ :‬ﺕف ا دة ‪ ! 02‬ا ﺱم ا ‪9'6‬ي ر‪ 39 /90 N‬ا  ‪&N‬‬
‫ا دة و‪ aN‬ا  ا دة ا ‪9‬ا'& ‪» +h‬آ" دة ﺥم  & آ' أو ﺝ‪  '8‬ة ‪ &9‬ا ‪ &#3‬أو‬
‫ا ('ا‪ &'+‬و ا ‪#‬وت وآ"  ﺕ‪  "%‬ﺵ‪ "T‬أدو& واد ﺕ''& ‪ « |J‬وه ‪ n6+‬ا ‪ b‬ا ‪9‬ي‬
‫ﺝء  ا دة ‪ ! 02‬ا ﺱم ا ‪9'6‬ي ر‪ 367/90 N‬ا  ﺱ ا ‪ a%‬ا ‪9‬ا'& )‪. (3‬‬
‫آ ?‪ u‬ا دة ‪ ! 03‬ا ‪+J‬ن ‪ 03/09‬ا ‪5‬رخ  ‪3 25‬ا ‪ 2009‬ا  (& ا ‪ $%‬و‪aN‬‬
‫ا  ا دة ا ‪9‬ا'& »آ" دة  & أو  & ﺝ‪ '8‬أو ﺥم ﺝ& ‪ &9‬ا‪%+B‬ن أو ا ('ان  ‬
‫ذ ‪ $‬ا ‪#‬وت و?‪ $‬ا ‪ ، M‬وآ" ا اد ا ‪  &%‬ﺕ '‪ a‬ا[‪ &9C‬وﺕ(‪'M‬ه و  ﺱ‪t‬ء‬
‫ا اد ا ‪  |J &
%‬ﺵ‪ "T‬أدو& أو اد ا '" أو اد ا ‪« 3‬‬
‫وﺡ‪ @? 76‬ﺹ(& ا ‪ $%‬وﺥ  ‪ N‬ﺕ‪ g' Y3%‬ا اد ا ‪9‬ا'& ! أ‪A‬ار ‪ g‬أو @ ا ‪#‬ع إه‬
‫ﺥﺹ ‪9‬ا ا ‪ Y+‬وأﺹ ر ﺱ ﺕ‪ g' !'3 9'6‬ا ‪#‬وط ا ('& ا *& ? ?'& ?ض ا[‪&9C‬‬
‫ ‪s‬ﺱ‪s‬ك وه ا ﺱم ر‪ 53/91 N‬ا ‪5‬رخ  ‪3 23‬ا ‪ 1991‬وﺕ ه‪ \9‬ا ‪#‬وط  ﺝت‬
‫ا ‪9‬ا'& ‪ %6+‬و[‪ &T‬ا  ﺕ‪ !'
%  ' aA‬ا ‪J !9‬ن '& ا ‪ &L3‬وا (" و‪ 'C‬ذ ‪. $‬‬
‫*ا ‪)I‬وط ا &ﺹ ﺏ !اد او  وا  ت ا ا ‪:‬‬
‫‪#‬ط أن ﺕ‪T‬ن ا اد ا[و '& *‪  &J‬ﺝ' وﺕ(‪'M‬ه واﺱ  ‪ n'J‬ا  دق ?'‬
‫و ‘ﺡ‪T‬م ا ‪ &'++J‬وا ‪ ، &''m‬و‪ Y‬أن ﺕ‪T‬ن ('& ! آ" ﺕث ‪+‬ﺕ… ?! ﺡ‪#‬ات أو ﺡ'ا‪+‬ت أو‬
‫‪3+‬ﺕت أو ?! ء ‪ 'C‬ﺹ ; أو ‪ 'C‬ذ ‪ "T#  $‬ﺥ* ?@ ﺹ(& ا ‪ $%‬و‪ Y‬أن ﺕ( ! ه‪9‬ا‬
‫ا ث أ‪ M‬ا '‪8‬ات وا  ات ا ‪ a &%‬أو إ‪+‬ج أو  & أو ﺕ‪ b''T‬أو ‪ "J+‬أو ﺕ
‪ !8‬اد‬
‫‪9C‬ا'& ‪.‬‬

‫)‪ (1‬أ‪ Q
 ' m+‬ﺵوط ا ( ل ?@ ا ﺥ & ا دة ‪ 05‬و  ه ! ا ﺱم ر‪. 42 / 92 N‬‬
‫)‪ (2‬ا دة ‪ ! 19‬ا ‪+J‬ن ا   (& ‪.‬‬
‫)‪ (3‬أﺥ‪ aM‬ا ﺱم ا ‪9'6‬ي ر‪ 25/92 N‬ا ‪5‬رخ  ‪ 1992  13‬ا  ة ا ﺱ'& ا  د ‪ 1992 &% 05‬ا اد ا ‪ &M‬إ @ ا ت ا ‪9‬ا'&‬
‫إ @ ‪ n6+‬ا[ﺡ‪T‬م '   ﺱ ا ‪9‬ي ‪ Y‬أن ﺕ(‪„ A?  g‬ﺱ‪s‬ك ‪.‬‬

‫‪- 44 -‬‬

‫و ‪ &3%‬ت ا ‪9‬ا'& ا ه‪8‬ة ‪ O‬ز أن ﺕ‪ ns‬ا[رض ‪3 &%s‬ﺵة و‪sC  6 Y‬ف‬
‫ا زم ا ‪9‬ي ﺕ‪6‬ض ‪A‬ورﺕ‪ &'3S g‬ا ج و‪ A? Y‬ﺡ‪ Y%‬ﺵوط ﺕ(ل دون ‪%‬ده وأن ﺕ‪" 6‬‬
‫?! ‪ &%s‬ا[ ي اﺱ*& وا‪'N‬ت زﺝﺝ'& أو أ& وﺱ'&  "  & وإذا آ‪ u+‬ا[‪b &N &9C‬‬
‫ا ‪ Y a%‬ﺥ‪C  +8‬ف ا ‪ 3‬و?‪  a'3 A‬واﺝت زﺝﺝ'& ‪3‬دة‬

‫) ‪(1‬‬

‫*ا ‪)I‬وط ا &ﺹ ﺏﻡآ‪ :‬ا " ﺕ!‪  # JG‬ا  !ﺝت ا ا ‪:‬‬
‫إن ا (ل وا[آ! ا  ﺕ(‪ !M‬ا ﺝت ا ‪9‬ا'& وآ‪9‬ا (‪J‬ﺕ وه أآ! ا (" وا 
‪!8‬‬
‫وا ‪ b''T‬وا ز‪ &  a‬وا ‪ Y &8‬أن ﺕ‪T‬ن واﺱ& و‪B &7‬ﺕ‪J‬ء ا ث ا
رﺝ آ‪*AB‬ات‬
‫ا & وا ‪+M'6‬ت وﺕ‪%‬ب ا ‪3‬ر وإﺱ‪J‬ار ا (‪#‬ات و‪ 'C‬ذ ‪ $‬و‪ Y‬أ‪ O‬ﺕ " ه‪ \9‬ا[آ! إﺕ ‪O‬‬
‫‪3‬ﺵا  اﺡ'‪ E‬وﺡات ا ء وا[آ! ا  ﺕ(‪ ' x6‬ا ‪'t‬ب ‪ ،‬آ ‪ "  Y‬أ‪%N‬م إﺱ‪s‬م ا اد‬
‫ا[و '& وﺥ‪ +8‬وأ‪%N‬م ﺕ(‪ 'M‬ا ج وﺕ‪ !? g6''T‬ا[‪%N‬م ا  ﺕ ‪ ' a‬ا ت ا ''& وﺕ
‪8‬ن‬
‫' و?! أ‪%N‬م ﺕ اول ا[‪ &9C‬ا ‪%‬ﺥ&  ‪ &3%‬إ @ ا[‪ &9C‬ا ‪3‬ردة ‪.‬‬
‫و‪ Y‬أن ﺕ‪T‬ن ا[‪ &T‬ا ‪8‬ودة  '‪8‬ات ء ا ‪#‬ب ا ري ا ‪%‬ﺥ! وا ‪3‬رد أن ﺕ‪T‬ن أ‪ Y'+‬ﺹف‬
‫ا '\ ا ‪ &%‬وا ‪6‬ت ا ‪8‬ودة ‪(6‬ت ‪ ، &s‬آ ‪ Y‬أن ﺕ‪T‬ن ا (ل آ'& ا & وذات إ‪+‬رة‬
‫ﺝ' ة وأن آ‪m+ Y‬م ﺥص & و‪m+‬م ﺥص  ف ا اء  ا[آ! ا  ﺕ‪ %‬ﺝدة ﺡارة‬
‫‪ &S6‬أو أدﺥ& أو أ
ة )‪(2‬و?‪s‬وة ?@ ذ ‪ Y $‬أن ﺕا?@ ‪7‬وف ﺥﺹ&  ‪ "J+‬ا اد ا ‪9‬ا'&‬
‫'‪ Y‬أن ‪T‬ن ا د ا 
‪ "J Q‬ه‪ \9‬ا[‪8'  &9C‬ات ا ‪m‬ور& ‪M‬ن ﺡ‪ !%‬ﺡ‪ x6‬ا[‪&9C‬‬
‫ا ‪ a & J‬ا?ة ا ‪ n'J‬وا اﺹ‪6‬ت ا ‪  &'++J‬ل ا ‪ "J‬وإذا آ‪ u+‬ا[‪ b &N &9C‬ا ‪a%‬‬
‫‪ Y‬أن ﺕا?@ ‪7‬وف ﺥﺹ&  ﺡ‪  Y%( m6‬إذا آ‪  u+‬ة أو ‪ &t‬أو ‪S‬زﺝ&‬

‫)‪(3‬‬

‫*ا ‪#‬وط ا
ﺹ&  ‪: !'
%‬‬
‫‪ Y‬أن ﺕ
‪ !'
% Q‬ﺱ" و‪
M‬ت و‪C‬ف (‪ x6‬ا ‪ ns‬واﺡ'‪8 E‬ودة  ‪ &N‬ا ء ‪،‬‬
‫وأن ﺕا' ﺵوط ا ‪ @? &m‬ا وام و‪ Y‬و‪ aA‬ﺱ" ? 
ج ا اﺡ'‪8 E‬ودة  ء‬
‫ا ري ا ‪%‬ﺥ! وا ‪3‬رد وﺱ; ‘ ي ﺕ د ارا و‪8‬م ا ‪
%‬ن  & ا ‪'X &m &J6‬‬
‫وأ ا‪. +‬‬
‫و‪ Y‬أن ﺕا  ‪ "? ns‬وأ‪ &'*C‬أس ‪ &s‬و! ﺵ‪ +h‬أن ﺕ‪ a‬أي ﺕث ‘‪ &9C‬آ ‪a‬‬
‫?' ا  ﺥ'! و
‪M‬ن ‪(6‬ص ‪ &'3S‬دور& و '& ا *' ا ‪J‬رة ! وزارة ا (& و‪!? a‬‬
‫ا ﺥل إ @ ا[آ! ا  ﺝ ' ا[‪ &9C‬أي ﺵ
‪ !? YC Q‬ا ‪5‬ﺱ‪ &%‬دون ‪3‬ر ‪.‬‬
‫‪ :3‬ا  ‪ "#‬ﻡل ا  وا ‪ 1b‬ا ‪: "%‬‬

‫)‪( 1‬‬
‫)‪( 2‬‬
‫)‪( 3‬‬

‫ب‪/‬ا ‪ ، $‬ا (& ا '& ‪  $%‬ا ‪ a#‬ا ‪8‬اي ‪ ،‬ا & ا ‪8‬ا& م ا ‪ &'++J‬وا‪ NO‬د& وا ‪'%‬ﺱ'& ‪ ،‬ا ‪8‬ء ‪ ، 37‬ص ‪. 50‬‬
‫ا اد ‪ 7‬إ @ ‪ ! 12‬ا ﺱم ر‪. 53/91 N‬‬
‫ا اد ! ‪ 25‬إ @ ‪ ! 29‬ا ﺱم ر‪. 53/ 91 N‬‬

‫‪- 45 -‬‬

‫ﺡ‪ Y%‬ﺕ‪ b‬ا دة ‪ ! 02‬ا ﺱم ا ‪9'6‬ي ر‪ 37/97 N‬ا ‪5‬رخ  ‪ J (1) 1997  14‬ج‬
‫ا ‪ bm‬ا ‪ + 3‬آ" ‪ M(%‬أودة ‪c‬ﺱ‪t‬ء ا واء  „ﺱل  
‪ b‬ا[ﺝ‪8‬اء ا ‪% &'(*%‬‬
‫ا‪%+B‬ن ‪ "t‬ا ‪#3‬ة وا ‪ #‬وا[‪ 7‬وا ‪ \6#‬وا[ﺝ‪6‬ن وا[ﺱن وا[‪  &'#C‬ف ﺕ‪ 6'm‬أو ا (‪&m‬‬
‫?@ ﺱ‪ s‬أو ﺕ " ه'‪ L‬أو ﺕ*'ه أو ﺕ ('; را( و‪ !m‬ا ﺱم ر‪ ? 37/97 N‬ة (‪J‬ت‬
‫‪ !'3‬ا ( ا[ول  ا اد ا ''& واد ا ‪ b'm‬ا ‪ + 3‬و( د ا ( ا ‪ &N +t‬ا اد ا (‪m‬ر‬
‫إﺱ   ﺕآ'‪ Y‬اد ا '" وا ‪ ، b'm‬أ ا ( ا ‪(' : 2 t‬ي ?@ ‪ &N‬ا اد ا  ‪O‬‬
‫ز إﺱ   ﺕ(‪ 'M‬اد ا '" وا ‪ b'm‬ا ‪ + 3‬إ‪  O‬ﺡ ود '& ‪ ،‬و‪ !M‬ا ( ا ا‪a‬‬
‫‪ &N‬ا ‪+‬ت ا  ‪ !T‬أن ﺕ( اد ا '" و‪ !'3‬ا ( ا
‪? &N n‬ﺹ ا (‪&m‬‬
‫ا ‪%‬ح ﺱ  و( د ا ( ا ‪%‬دس   ا[ﺵ&  ق ا ‪ &'%63‬ا  ‪ !T‬أن ﺕ( اد‬
‫ا '" ‪.‬‬
‫وﺹ‪ a‬اد ا '" وا ‪ b'm‬ا ‪ + 3‬وآ‪ $ 9‬ﺕ‪ 3'A‬واﺱاده *‪M  Y‬ورة ‪ "3N‬ان ض‬
‫ ‪s‬ﺱ‪s‬ك أن  ﺥ" إ @ ا اب ا ‪ S‬ا  ; ‪ J3% g‬و‪T‬ن ه‪9‬ا ا  ; ‪ b J‬ﺝ‪g‬‬
‫ا  [ إ @  (& ا دة و‪ aN‬ا  وا 


‫& إ‪''N‬‬

‫)‪(2‬‬

‫و‪5‬ه" ا[ﺵ
ص ا ‪5%‬و ن ?! ﺹ?& ه‪ \9‬ا اد وﺕ‪ 3'A‬وإﺱاده وا‪ &3N‬ﺝدﺕ ءا ?@‬
‫ﺵدات ﺝ'& ﺥﺹ& )‪ (3‬و‪ @? Y‬ا ‪5%‬ول ا[ول ﺕ‪  J‬ا ج ‪s‬ﺱ‪s‬ك أو ?@ ا ‪%‬رد إن آن‬
‫ا ج ‪%‬ردا أن ﺱ" إ @ ﺝ'‪ a‬اآ‪ &(T 8‬ا ‪ %‬ا & زارة ا (& ا '& ا ‪&T‬‬
‫ ج‬

‫)‪(4‬‬

‫)‪ ( (1‬د  ا ﺱم ا ‪9'6‬ي ‪ 37/97‬ﺵوط وآ'‪ &'6‬ﺹ?& اد ا '" وا ‪ b'm‬ا ‪ + 3‬وﺕ‪  J%‬ا ‪%‬ق ا ‪ ، S‬ا  ة ا ﺱ'& ا  د‬
‫‪ 04‬و‪ N‬أ @ ه‪9‬ا ا ﺱم أﺡ‪T‬م ا ﺱم ا ‪9'6‬ي ‪ 41/92‬ا ‪5‬رخ  ‪3 04‬ا ‪. 1992‬ا ‪9‬ي آن ( د ﺵوط إ‪+‬ج اد ا '" ا ‪. + 3‬‬
‫)‪ (2‬ا دة ‪ ! 13‬ا ﺱم ر‪. 37/97 N‬‬
‫)‪ (3‬ا دة‪ ! 15‬ا ﺱم ر‪. 37/97 N‬‬
‫)‪ (4‬ا دة ‪ ! 16‬ا ﺱم ‪. g%6+‬‬

‫‪- 46 -‬‬


Aperçu du document الجنائية للمستهلك.pdf - page 1/137

 
الجنائية للمستهلك.pdf - page 2/137
الجنائية للمستهلك.pdf - page 3/137
الجنائية للمستهلك.pdf - page 4/137
الجنائية للمستهلك.pdf - page 5/137
الجنائية للمستهلك.pdf - page 6/137
 




Télécharger le fichier (PDF)




Sur le même sujet..





Ce fichier a été mis en ligne par un utilisateur du site. Identifiant unique du document: 00308725.
⚠️  Signaler un contenu illicite
Pour plus d'informations sur notre politique de lutte contre la diffusion illicite de contenus protégés par droit d'auteur, consultez notre page dédiée.