ADITZA oinarriz .pdf



Nom original: ADITZA oinarriz.pdf

Ce document au format PDF 1.4 a été généré par Calc / OpenOffice 4.1.11, et a été envoyé sur fichier-pdf.fr le 23/10/2021 à 09:59, depuis l'adresse IP 78.224.x.x. La présente page de téléchargement du fichier a été vue 2 fois.
Taille du document: 386 Ko (15 pages).
Confidentialité: fichier public
Document publié par un compte certifié d'intérêt général.


Aperçu du document


euskal aditza oinarriz

benat.sarasola@ni.eus

1

EUSKAL ADITZA
Aditza balinbada mintzairaren "bizkar ezurra", ohart gaiten "euskalki" deitzen ditugun guzietan
egitura berdina dela. Horrek erakusten du, "euskalkiak" "ENBOR" beraren "ADARRAK" direla.
Ohargarri da, Mendebaldeko eta Ekialdeko adarrak, oinarrizko "Enbor"etik hurbilago egon direla,
Erdialdekoa baino, nahiz mintzazaile eta idazle gehienak Erdialdekoak izan. Ikerlari berezituek
diote, “mintzaira bat erabiliago eta aldaketa gehiago, berdin ere oker gehiago”, sor daitekela.
Goazen beraz “Enborrera”.

Euskal Aditzaren hiru giltzak :
NOR

1 - NOR ↔ NORK

zinez

2 - ZINEZ ↔ USTEZ

nor 1°2°

3 - NOR 1°2° ↔ NOR/ZER 3°

nor/zer 3°

NORK
ustez

zinez

ustez

Ikusten da “Euskal” egitura ez dela “Latin” egituraren idurikoa (indik., baldin., subj.,...) Argi da,
“Latin” egituratik askatzea ez datekela, ez aise ez gustuko. Hori ulertu behar da, hoinbeste urtez
eta mendez, ikerlariek, gehienak edo denak latinista zorrotzak, erabili eta erakutsi dutena baida.
“[Piarres] Lafitte abadearen gramatika hartzen badugu, adibidez, berehala ohartuko gara hark latinaren
kategoria gramatikalak euskarari egokitzen lan egin zuela. Oraingo egunean hizkuntza modu horretara
erakustea izorramendia lizateke.” (J.P. Bronckart, ARGIA agerkaria, 2019/12/01)

2

Lau Aditz Laguntzaileen Erabilera

NOR
aditz jokatu laguntzaile

i
Z
a
n

e

i

n

mintzatu zen / liz / da / dake

NORK

aa
izate

aditz jokatu laguntzaile

atzo Maulen zen

jabetza

erosi zuen / lu / du / duke

atzo etxe bat zuen

erosten zuen / lu / du / duke

umore ona du / balu

erosiko zuen / lu / du / duke

bihar osagarri ona duke

e

mintzatzen zen / liz / da / dake

umor on da / baliz

U
n

mintzatuko zen / liz / da / dake

bihar eder dake

aditzoin soil laguntzaile
nahi du mintza naiken (nain/nadin/naiten)

E
Z

aditzoin soil laguntzaile
nahi du biak eros detzadan

A
nahi luke / zuen mintza neinken (nendin/neinten)

n

nahi luke / zuen biak eros netzan

3

Ke : gaitasun, gero, helburu
[ Bizkaieraz -KI- ahalera ezaugarria erabili ohi da gaur, baina lehenago -KE- izan zan. Horrela Mogelek eta beste idazle zaharrek.

“Ahalera” ezaugarria, berez, -KE- da. Hala agertzen da literatura zaharrean.
Adibidez, Mogelengan: Neuskeo, Leuskeo, etab...
Baina, gaur -Ki- bihurtu da : Neuskio, Leuskio, etab.” (J.M.Irazola) ]

Orai, gaitasuna adierazteko, usu “ahal” hitza erabilik da, “ke” delarik berezia hortarako.
NOR : “euskaraz mintzatzen ahal niz”→“euskaraz mintza naike” // NORK : “egiten ahal dut”→“egin dezaket”

NOR
zinez

NORK
ustez

iZan

bihar etxen nizake

ein

nahi du euskaraz
mintza naiken

ahala (ukan) banu, orai etxen

ninzake (ninzaken)

nahi luke (zuen) euskaraz mintza

neinken

zinez

ustez

eUn

bihar ogia erosteko ahala duket

ahala (ukan) banu, deitzen hinduket

(...ukanen dut)

(hindukedan) (...deituko hindut / hindudan)

ezan

orai dirua baidut, ogia eros

dezaket

dirua (ukan) banu, ogia eros nezake (nezaken)

ke → ki / ko
→ bihar mintzatzen nizai-ke-o (izan) → ( Erdial. : niza-ki-o ) [ nizaike → nizaki : ahoskeratik idazkerara lerratze ]
→ bihar mintzatu-ko nizai-o ( "ko" : aditzari loturik, gero eta erabiliago )
→ euskaraz mintza nai-ke-o (edin) → ( Erdial : na-ki-o ) [ naike → naki : ahoskeratik idazkerara lerratze ]
→ nahi nuke zuek haieri euskaraz mintza zein-z-ke-e-n ( ahoska : zéinzkien : ee → ie )
( Erdial : zen-ki-zki-e-ke-te-n : metatze zerbait dirudi ez ? ... )

4

TE - KE : gaitasun, gero, helburu
NOR
zinez
ke→te

i
Z
a
n

e

i
n

gaitasuna
orai

keke gaitasuna
→teke
gero

ke

ke→te

("nori")
ahala orai +
gero
helburu

keke helburu +
→teke gaitasun
ke

("nori")
helburu +
gaitasun

NORK
ustez

zinez

ustez

ahala (ukan) banu, etxen
bihar etxen nizake/nizate

ninzake/ninzate (ninzaten)

(izanen niz)

(izanen ninzan)

ahala (ukan) banu, etxen ninzateke

e

(ninzateken)

U

(izaten ahalko niz)

(izaten ahalko ninzan)

n

bihar euskaraz mintzatzen

nahi (ukan) banu, euskaraz
mintzatzen ninzaikezu (ninzaikezun)

bihar etxen nizateke

nizaikezu
(...mintzatuko nizaizu)

nahi du euskaraz mintza

gaiken / gaiten

geinken/geinten

nahi du euskaraz mintza

nahi luke (zuen) euskaraz mintza

gaiteken

geinteken

nahi du euskaraz mintza

nahi luke (zuen) euskaraz mintza

naikeon

neinkeon

hinduket (hindukedan)

(ukanen dut )

ke

(...mintzatuko ninzaizu)

nahi luke (zuen) euskaraz mintza

ahala (ukan) banu, deitzen

bihar ogia erosteko ahala duket

e
Z
A
n

(deituko hindut )

g
a
daukezut
i bihar ogia ekartzen
/
deikezut
t
a
(ekarriko dauzut / deizut)
s
orai
dirua baidut, ogia eros
u
dezaket
n
bihar nik zuri ogia ekar
a

deizakezut

ahala banu ogia ekartzen

neukezu / neikezu
(ekarriko neuzu / neizu)

dirua (ukan) banu, ogia eros

nezake (nezaken)
ahala banu ogia ekar neizakezu

(ekartzen ahalko dauzut / deizut)

(ekartzen ahalko neuzu / neizu)

keke → teke
zinez

→ “NOR-NORI” eta “NORK” => “ke” :
- bihar NI ZURI mintzo nizaikezu, NIK ogia eros dezaket...

NOR oraiko ahala

→ “te” sartu da NOR soilarekin baizik, “ke” bikoitzaren ordez :
geroko ahalean : “keke” => “teke”

izan

“bihar goizean, auto bat erosten baidut, arrestitan Maulen nizateke. Ahala baduket.”

oraiko ahalean : “te”-k iraun du, soilik, “ke”-en ordez : nizake → nizate
“atzo auto bat erosi baidut, arrestitan Maulen nizake/nizate. Ahala badut.”

ein

ustez

geroko ahala

nizake

→ nizakeke

nizate

← nizateke

naike

→ naikeke

naite



naiteke

oraiko ahala




geroko ahala

ninzake

→ ninzakeke

ninzate

← ninzateke

neinke

→ neinkeke

neinte



neinteke




5

a

NOR

Trinko zonbait
zinez
agi
ai
akar
aki
aki
akus
ama
antzu
arakuts
ari
aroa
arrai
atxe
atza
au
auk
autso
azagu
erautso
eriz
eros
igor
ihardets
ihardu
iharduki
io
irakats
irau
irudi
oa
utz

ustez
aditza
engi
egin
endi
edin
ekar
ekarri
enki
ekin
eki
iakin(jakin)
ekus
ikusi
ema
eman
entzu
entzun
erakuts
erakutsi
eri
jarin
eroa
eroan
inderrai
jarraiki
entxe
etxeki
entza
etzan
endu
edun
euk
euki
eutso
eutsi
indezagu ezagutu
erauntso erauntsi
eriz
eritzi
eros
erosi
igor
igorri
ihardets ihardetsi
ihardu
ihardun
iharduki
iharduki
erra
esan/erran
irakats
irakatsi
irau
iraun
irudi
irudi
indoa
ioan(joan)
utz
utzi

NORK

a

nor / zer : eragile

zinez

ustez

n
h
g
z
z
d
d

a go
a go
a go z
a go z
a go z
a go
a go z

n
h
g
z
z
d
d

a tor
a tor
a tor z
a tor z
a tor z
a tor
a tor z

n
h
g
z
z
d
d

a bil
a bil
a bil za
a bil za
a bil za te
a bil
a bil za

n
h
g
z
z
d
d

oa
oa
oa z
oa z
oa z
oa
oa z

nor / zer : jasaile

ba/ai

te

ba/ai

te

ba/ai

ba/ai

te

n
h
g
z
z
l/z/b
l/z/b

e
e
e
e
e
e
e

n
n
n
n
n

n
h
g
z
z
l/z/b
l/z/b

e
e
e
e
e
e
e

n
n
n
n
n

n
h
g
z
z
l/z/b
l/z/b

e
e
e
e
e
e
e

n
n
n
n
n

n
h
g
z
z
l/z/b
l/z/b

i
i
i
i
i
i
i

nd
nd
nd
nd
nd

aditza

go
go
go z
go z
go z te
go
go tz
tor
tor
tor z
tor z
tor z
tor
tor z

n

egon

n
en
en

n
n
en

en

etorri

en
en
en

te

n
en
en

bil
bil
bil z
bil z
bil za te
bil
bil z

en

oa
oa
oa z
oa z
oa z te
oa
oa z

n

ebili

en
en
en

n
en
en

n
en
en

n
n
en

joan
(ioan)

zinez

ustez

nor / zer 1°2°3°

nor / zer 3°

n
h
g
z
z
d
d

a rabil
a rabil
a rabil
a rabil
a rabil
a rabil
a rabil

n
h
g
z
z
d
d

a rama
a rama
a rama
a rama
a rama tz a
a rama
a rama tz a

n
h
g
z
z
d
d

au
au
au
au
au
au
au

d
d
d
d
d
d
d

a
a
a
a
a
a
a

tz a

t
k-n
gu
zu
zue

ba/ai

-

tz a

te
t
k-n
gu
zu
zue

-

te

z

ka t
ka k-n
ka gu
ka zu
ka zue
ka ka te

z
z
z
z
z
z
z

ki
t
ki k-n
ki gu
ki zu
ki zue
ki
ki te

z

ba/ai

ba/ai

ba/ai

aditza

e rabil tz
n
e rabil tz
h
ge n e rabil tz
ze n e rabil tz
ze n e rabil tza
e rabil tz
l/z/b
e rabil tza
l/z/b
e rama tz
n
e rama tz
h
ge n e rama tz
ze n e rama tz
ze n e rama tza
e rama tz
l/z/b
e rama tza
l/z/b

a/e n

erabil

a/e n
a/e n
a/e n

te

n
a/e n

te

te

n

a

n

a

n

a

n

a

n

eraman

n
a

n

te

n

eu
n
eu
h
ge n e u
ze n e u
ze n e u
eu
l/z/b
eu
l/z/b

z
z
z
z
z
z
z

ka
ka
ka
ka
ka te
ka
ka te

n

e
n
e
h
ge n e
ze n e
ze n e
e
l/z/b
e
l/z/b

z
z
z
z
z
z
z

ki
ki
ki
ki
ki te
ki
ki te

en

n
n

euki
(eduki)
(ukan)

n
n
n
n

en

jakin
(iakin)

en
en

n
en

n

6

ANITZA
NORK

Eragile

e / te

NORI

Harzaile

e

du → due / dute ; duzu → duzue / duzute; dezan → dezaen (ahoska : dezén) / dezaten
" "→" "te" → anitza bikoizturik dirudi : tz + e = te. (Ekial. + Mend. : due)
zaio → zaie ; deio → deie
zu zira → zuek zirae (zirade) ; zu zitugu → zuek zituegu; zu zetzadan [ nahi duzu nik zu deit zetzadan ] → zuek zetzaedan
[ nahi duzue nik zuek deit zetzaedan (ahoska : zetzédan : ae → e) ]

2° (zuek) e / tz

→ atzo zuek hari zinzaitzon; bihar zu hari zizaikeo → bihar zuek hari zizaizkeo

" "→" “t” janik konsonante aitzinean, beste hitzetan bezala :
hatza → hazka ; utzi → uzten ; hutsa → husten...

N
O
R

zaitzo → zaizkeo ; deitzegu → deizkeegu (ahoska : “deizkiegu” : ee → ie)
" "→" “t” janik konsonante aitzinean, beste hitzetan bezala :
hitz → hizki ; idatzi → idazten ; sinetsi → sineskor...

/

Z
E
R

atzo zu hari zinzaion

3° (hurak)

tz

deutsoz (Mend: anitza bikoizturik : tz (ts) ... z ) ( Ekial. : deitzo )
" "→" “t” janik hitz urrentzean, konsonante aitzinean bezala
deutz → deuz → duz → dutzak... ( tutzak

/ tutzan / tutzu : anitza bikoizturik )

ditzu → ditu ; ditzik → ditik ( ahoskera : ingleseko “th”-aren iduriko ); detzzake → detzake :
" "→" "z" janik "u, i, z" aitzinean (zonbait aldi, anitza bikoizturik : dituzte, detzazke)

tz (anitza) + ke => zke => zki (ahoskera)
Ekial.

- orai hura hari mintzatzen zaio → orai hurak hari mintzatzen zaitzo
- bihar hura hari mintzatzen zaikeo → bihar hurak hari mintzatzen zaizkeo
(mintzatuko zaio)

Erdial.

(mintzatuko zaitzo)

- orai hura hari mintzatzen zaio → orai haiek hari mintzatzen zaizkio
- bihar hura hari mintzatuko zaio → bihar haiek hari mintzatuko zaizkio
“ke” oinarrizkoa, ahoskeratik idazkerara, “ki”ra, lerratu da : "zaizkeo" → "zaizkio"
“zki” anitzaren ezaugarritzat harturik, gaitasuna adierazteko, "ke" gehitu da : zaizkioke
Ekial. eta Mend., “zki” anitzan ez da sartu : “aitak amari berriak ekarri deitzo / deutsoz”

(Erdial : dizkio)
7

OHAR ZONBAIT
Euskalzaindiaren tauletan :
sailkatze, euskal egituraz : ZINEZ eta USTEZ
izan → inzan : baninz, ninzan, ninzake ...

oina eta ezaugarriak bereiztea hobe (“ni” : ez da “na” edo “nint”, bainan “n” bera)
ez latin egituraz : Indikatibo, Subjuntibo, Ahalera, ...
(intzan) : “t” ez da beharrik (ahoskatze gogordura baizik ez baida, “n” eta “z” artean)

oineko “d” : ahoskera azkartzaile, “n” entzat, edo bi bokalen
arteko lotura ( ae → ade )

enu → endu; inoan → indoan; eni → endi...

“-ki” aditz atzizki : iraunkortasun adierazle (... ari)
“ke” → “ki” : ahoskeratik idazkerara lerratze
“ke” : “gaitasuna”, “ahala” ( beti “gero”-ari begira)
“keke” => “teke” : geroko gaitasuna
menpekoa (subj.) / ahalera (pot.) : beti geroari buruz : “te”, “ke”

....n....
oin barnean (nor 1°2°)

....n atzizki
....n....n
oin barnean (nor 1°2°) + atzizki

zinen → zinden...; dirae → dirade...
euki, etorki, egoki, joanki, gaki, ibilki, eramaki, ekarki, jakinki ...
[ - erraitera natorkizu = zuri erraitera etorki (etortzen ari) nizaizu
- daramazkigu = harek guri hurak eramaki (eramaten ari) deizgu ]
naikeon → nakion, deizkeot → dizkiot ... ( nakioke, dizkioke... : “ke” bikoizturik )
→ zinezkoa : nizake, dukegu...
“gaitasuna” izan daiteke :
→ ustezkoa : ninzake, genuke...
auto bat erosiko dut, hola zuen ikustera etor naiteke
“gaiten”, “diten”, “leike”, “naikezun”, “deizakeogu” (Nori-ekin:beti “ke”, ez “ki”)

→ beti “ustez”aren
ezaugarri

inz, endi, endu, enza, enbil, entor...

→ zinezkoan

nahi du : mintza naikeon; mintza ziten; deit dezazun...

→ ustezkoan

Ahoskera aldaketak

“n” hori ez da iraganaren ezaugarri, “ustez”arena baizik
→ mintzatu ninzan; deitu hindudan; ikusi gintuzun...
→ nahi luke / zuen mintza neinkeon; nahi nuke / nuen deit nenzazun...

e → i → ü : euskalkien arabera

Oina : eu

banendu
d etu
zaetu
gaetuzu

banindu
d itu
zaitu
gaituzu

banündü
d ütü
zütü
g ütuzu

Oina : eza

g aetzazu

g aitzazu

g itzazü

8

INPERATIBOA

lehen

orain

SUBJUNTIBOA

hipotetikoa
orain

baldintza

lehen

e
i
n

NOR 1° 2°

i
z
a
n
e
u
n

e
z
a
n

NORK
NOR NORI

NORK
ZINEZ

NOR / ZER 3°

i
z
a
n

e
i
n

NOR 1° 2°

NOR

NOR
a

USTEZ

e
u
n

e
z
a
n

NOR / ZER 3°

NOR NOR NORI
NOR 1° 2°

NORK

NOR / ZER 3°

orain

NOR

NOR 1° 2°

lehen

ondorioa

a

aa

NOR / ZER 3°

NOR 1° 2°

orain

baldintzazkoak

INDIKATIBO

LATIN EGITURA

NOR / ZER 3°

lehen

POTENTZIALA

LAU ADITZ LAGUNTZAILEAK
EUSKAL EGITURA
NORK

ZINEZ
USTEZ

a

9

egitura hutsa oinarriz
a

NOR

i

nor/zer

a

iz

n
h
g
z
z

nor/zer
nor 1°2°

n
h
g
z
z

nor 1°2°

nor 1°2°

nor/zer

zinez

inz

n
h
g
z
z

a

u

iz

l/z/b

iz

nor

nork

t
k-n
gu
zu
zue

n
h
g
z
z

t
k/a-na
gu
zu
zue

-

d

a

u

t
k-n
gu
zu
zue
e

n
h
gu
zu
zu
l/z/b
l/z/b

t
k/a-na
gu
zu
zue

n
h
g
z
z

a

za

d

a

i

nor/zer 3°

nor/zer 3°

n
l/z/b

e

i

u

d

a

za

t
k/a-na
gu
zu
zue

-

e

e
e

enza

t
k/a-na
gu
zu
zue

-

e

nor/zer 3°

i

n e

-

E
Z
A
n

e

nor 1°2°

e
(e in)

n
h
g
z
z

e

nor/zer 3°

ni

nor 1°2°

i

nor 1°2°

nor 1°2°

a

n
h
g
z
z

nu

e

-

n
h
g
z
z

e

e

nor/zer 3°

a

nor/zer 3°

nor/zer 3°

d/-

nork

-

e
U
n

Z
a
n

ustez
nor 1°2°

ustez

nor/zer 3°

zinez

NORK

n
h
gu
zu
zu
l/z/b
l/z/b

n

eza

e
e
10

Zinez

Ustez

NOR 1°2° ( ni, hi, gu, zu, zue ) : OIN ezaugarriak
oinean

"a" sartzen da

oinean

(euskalki gehienetan)

"n" sartzen da

(euskalki guzietan)

[ iragana, ustezkoan sartzen da (omen !) : baninz → ninzan ]
naiz; naiteke; zaitezen...(Nor)
nauzu; zaitut; nazak...(Nork)

baninz; hinteke; zinzaion...(Nor)
bagintuk; henzakegu; nenzakezu...(Nork)

NOR / ZER 3° ( hura, hurak ) : PERSONA ezaugarriak
(oineko "a" ez beharrezko)

(oineko "n" beharrik ez)

d /- (± tz)

l/z/b (nor) // -/tz (nork)

daitezke = ditezke ; -zaio, -zaitzo...(Nor)

baliz ; ziten ; bedi....(Nor)
balu ; baleitzo ; ginuke ; neitzon ; beza....(Nork)

daugu = dugu; dautzut = deitzut...(Nork)

11

N O R : mendeetan gaindi
n iz

naiz, gara, nazaizu...

da/date/dateke

nor 3°ean (bakun), aditz oina desagerturik : “a” zinezeko ezaugarria soilik ( iraganean berdin : “zan/zaten/zateken” )

: "a" oinean sarturik euskalki gehienetan, zineza baieztatzeko bezala

gira, zira-e, dira...: iran / iraun aditzatik (nori-ekin, izan : gizaio...)
“g iza”

i
Z
a

ustez

n

baginra, bazinra → ba ginra, bazinra → bagina, bazina (“ r ” janik : “n” eta “a” -en artean)
└> (Mend. eta nori-ekin, izan : baginza, ginzaion...)
ninz [ nintz : “t” hori “n” eta “z” arteko ahoskera gogorra, idatzi behar gabea ]
└> "n" oinean sarturik euskalki guzietan, duda-zalantza-ustezkoa adierazteko (nnn...) (nor 1°2°)
nizaio : "i" hori edun-en “u”-tik letorke (zaut, zaugu, dauzu, nizauzu → zait, zaigu, deizu, nizaizu) (“i” datibo derizaio)

nori-ekin

nor 3°ean : persona ezaugarria “d” desagerturik : (d)iza i → - iza i →

- za i

t/gu/zu/zue/o/e

zait → zaitzt → zaitzt →zaizt (“tz” → “z” : konsonante aitzinean) edo zaitzat (“a” lotura : konsonante artean)

e

elaide/alokutibo

"eu" erabiltzen da : jin da → jin du-k/n/zu (nori-ekin, izan : nizaio → nizio-k/n/zu)

gin

g i te n → “te” (“ke”-en itzala) => geroari buruz, asmo, helburu, egingei [ menpeko = subjuntibo : frantses eta españolez “que”]

g i te n

g a i te n : "a" oinean sarturik euskalki gehienetan, zineza baieztatzeko bezala

n en i n

i
n

nendin : "d" sarturik, "n"-aren azkartzaile, luzatzaile (palatalizazio azkardura)
└> (berdin : ganik→gandik ; orainik→oraindik ; bazine→bazinde ; inoan→indoan ; enu→endu…)
[ nindoan : aditza “ioan” (ez : idoan) - nendin : aditza “ein” (ez : edin) – inderrai : aditza “iarrai” (ez idarrai)... ]

nin

nain → nadin : "d" sarturik, "nendin" en kutsaduraz, edo : “a” eta "i" -en arteko azkardura ("nain" ere usu erabilik da)

nion

naion → naikeon ( Erdial.: “nakion” ) : “ke” => geroari buruz, asmo, helburu, egingei ( beti “ke” nori-ekin, ez “te”, ez “ki” )

g en i ten

g ein te n → g in te n : ni → in : "n" lekuz aldaturik, "i"-en inguruan ( ahoskera aisatzeko ? )

12

N O R K : mendeetan gaindi
d eu tz gu → d e tz u gu → d e t u gu / d i t u gu / d ü t ü gü
anitza (nor/zer 3°)

ba n eu → ba n e tz u → ba n e t u / ba n i t u / ba n ü t ü
└> " tz " oin barnean sarturik (e tz u → e tz u → e t u / i t u / ü t ü)
( Mendebaldean hitz bukaeran : d au gu → d o gu → d o gu tz → d o gu z )

ba n enu zu → ba n endu zu → banenduzu / baninduzu / banündüzü

e
U

ustez

└> "d" gehiturik, "n"-aren azkartzaile bezala (nor 1° 2°)
( berdin : inoan→indoan ; iniro→indiro ; eni→endi ;...)
[ indoan : aditza “ioan” (ez : idoan) - endun : aditza “ eun” (ez : edun) – indezagu : aditza “ezagu”... ]
ba gu en tz u → ba gu n e tz u → ba ge n e t u / ba gi n i t u / ba gü n ü t ü ( e → i → ü )
└> (gu → ge/gi : "u" aldatzen, ez desagertzen) ( gu enu → gu neu : "n" ustezkoa edo lotura, edo biak ? )

n

d au t → d ai t → dei t ("u" → "i" : datibo derizaio)
Nori-ekin

gu enu on → gu neu on → gu nei on → ge nei on (elaidekoan : gi ni o-a/na/zu-n)
└> (gu → ge/gi : "u" aldatzen, ez desagertzen) ( gu enu → gu neu : "n" ustezkoa edo lotura, edo biak ? )
anitza oinaren ondotik : d eu tz o gu → d ei tz o gu (Mend. : d eu ts o gu z : anitza bikoizturik )

elaide / alokutibo

oineko "e / u" guziak → " i " : banendu / banindu / banündü → banindi-k/n/zu

anitza (nor/zer 3°)

d e tz zake → d e t zake (" z " ez da bikoizten)
└> " tz " oin barnean sarturik
(oinaren ondotik ere ikusten da : dezazke) (zonbait aldi bikoizturik : detzazke, dituzte bezala)

E
Z
A

ustez

n

Nori-ekin
elaide / alokutibo

ba gu enza → ba gu neza → ba ge neza → ba gi neza (elaidekoan, eza → iza : ba gi niza-k/n/zu)
└> (gu → ge/gi : "u" aldatzen, ez desagertzen) (...gu enza →...gu neza : "n" ustezkoa edo lotura, edo biak ? )
ba n e i tz za zu → ba n e i t zazu → baneitzazu (ogia ekar baneizazu – ogiak ekar baneitzazu)
└> " i " (nori) eta " tz " (anitza) : oin (e...za) barnean sarturik
eza → iza : aitak gu telefonaz deit gitzakek / gitzaken / gitzakezu

13

eU

: nork (3°) - nor/zer (3°) - nori (3°)

OROKOR [… ei …]
d ei

o

l ei

o

z ei

o n

ba

d ei tz o
ba

HAREK

d ei

o e

l ei

o e

z ei

o e n

ba

d ei tz o e

l ei tz o
z ei tz o n

d ei

e

l ei

e

z ei

e n

ba

z ei tz o e n

e e

l ei

e e

z ei

e e n

d ei tz e e

l ei tz e

l ei tz e e

ba

z ei tz e n

HARI

d ei
ba

d ei tz e

l ei tz o e

ba

HAIEK

z ei tz e e n

HAREK
HURA

ba

HAIEK

HURAK

HURAK

HURA

HAREK

ELAIDE [... i …] + (k/a-na-zu)

a

ba

HAIEK

d i

o ...

l i

o ...

z i

o ... n

ba

d i tz o ...
ba

d i

o ... e

l i

o ... e

z i

o ... e n

ba

d i tz o ... e

l i tz o ...

l i tz o ... e

ba

z i tz o ... n

HAIERI

HAREK

z i tz o ... e n

HAIEK

d i

e ...

l i

e ...

z i

e ... n

ba

d i tz e ...
ba

e ... e

l i

e ... e

z i

e ... e n

d i tz e ... e

l i tz e ...

ba

z i tz e ... n

HARI

d i

l i tz e ... e
z i tz e ... e n

HAIERI

hik guri eman deiguk (to)

harek guri eman diguk (to)

hik guri eman deigun (no)

harek guri eman digun (no)

zuk guri eman deiguzu (zu)

harek guri eman diguzu (zu)

Ahoskera urbilak OROKORean [ "NORK" = te (3°anitza) : beti azkar, beti azken ]
harek
haiek
harek
haiek
harek
haiek

HURA ( nor-zer : bakun )
d ei e
( déie)

hura haieri...

hura zuri...

hura zueri...

harek

d ei e t e

( deie ié )

haiek

d ei zu

( déizu )

harek

d ei zu t e

( deizi é )

haiek

d ei zue

( déizie )

harek

d ei zue t e ( deizie i é )

haiek

HURAK ( nor-zer : anitz )
d ei tz e
( déitze )

hurak haieri...

hurak zuri...

hurak zueri...

d ei tz e t e

( deitze ié )

d ei t zu

( déitzu )

d ei t zu t e

( deitzi é )

d ei t zue

( déitzie )

d ei t zue te ( deitzie ié )

14

LAU ADITZ LAGUNTZAILE
NOR

NORK

iza
n
iza
h
iza
g
iza
z
iza
z
d a iza
d

ustez

ke

ba

ke

"

ira

ke

"

ira

ke

"

ke

"

ke

"

ke

"

ira

tz

ira

tz

n
h
g
z
z
l/z
l/z

inza
inza
inza
inza
inza

ke

inra

ke

inra tz

ke
ke

n

d

u

ke

-

ke

n

d e tz

u

ke

te

ira

tz

u
u
u
u
u

t
k-n
gu
zu
zue

inra

ke

n
h
g e tz
z e tz
z e tz

ke

ustez

n
n
n
n
n

ke

iza
iza

zinez (nor/zer 1°2°3°)
ke
ke
ke
ke

e

ba
"

nor 1° 2°

zinez

"
"
"

"
"

i
z
a
n

e
u
n

o

"

ke

t

"

ke
ke
tz

tz

ba
"
"
"
"

n
h
g
z
z
l/z
l/z

inza
inza
inza
inza
inza

u
u
u
u
u

tz

ke

tz

ke

tz

ke

tz

ke

ke

d
d
d
d
d

tz

ke

nori
gu
k/a-na
ta/da
e
o

ke

ta/da

n

d

u

tz

ke

zue

-

"

ke

e

n

d

u

tz

ke

zu

te

"

e

t/da
k/a-na
gu
zu
zue

ke
ke

iza

tz

n
h
g
z
z

e
i
n

n
h
g
z
z
d
d

i
i
i
i
i

ke

gu

n

"

ke

o

n

"

ke
ke
ke
ke
tz

i
i

n
n
n
n
n

"

ke

nori
zue
zu
e
k/a-na
ta/da

tz

"
"
"
"

n
h
g
z
z
l/z/b
l/z/b

e

in
in
in
in
in

e

i

e

i

e
e
e
e

ke

nori
gu
o
k/a-na
ta/da
zue

n
n
n
n
n

ke

zu

ke

e

ke
ke
ke
ke
tz

tz

"

n
n
n
n
n

ke

iza

"

nori
zu
k/a-na
gu
o
zue

ke

tz

nor / zer 3°

ke

ke

za
za

ke

nori
e
zu
gu
zue
k-n

ke

"

e
z
a
n

d
d
d
d
d

e
e

tz
tz
e tz
e
e

za
za
za
za
za

ke
ke
ke
ke
ke

t
k-n
gu
zu
zue

"

n
n
n
n
n
n

te

n

za
za
za
za
za

ke

n

d e tz za

ke

gu

-

n

n

d e tz za

ke

zue

te

n

tz
tz
e tz
e tz
e tz
e
e

ke
ke
ke
ke

"
"

-

nori
e
t/da
k/a-na k/a-na
o
gu
ta/da
zu
zu
zue

"
"

n
n
n
n
n

"
"

nor 1° 2°

iza
iza
iza
iza
iza

"

"
"
"

"

nor / zer 3°

n
h
g
z
z
-

"

"
"
"
"
"
"

n
h
g
z
z

n
h
gu
zu
zu
l/z
l/z
n
h
gu
zu
zu
l/z
l/z
n
h
g
z
z

e
e
e
e
e

n
n
n
n
n

d
d

tz
tz
tz

u
u
u
u
u

ke
ke
ke
ke
ke

u
u
u
u
u

ke

n e
n e
n e

tz
tz
tz
tz
tz

e

tz

u

ke

e

tz

u

ke

e
e

e

t/da
k/a-na
gu
zu
zue

-

n

te

n

te

n
n
n
n
n

ke
ke
ke
ke

n
n
n
n
n

n
nori
ta/da
zue
e
k/a-na
o

te

n

te

n
n
n
n
n

tz

ke

tz

ke

n e
n e
n e

u
u
u
u
u

tz

ke

tz

ke

tz

ke

e

u

tz

ke

zu

e

u

tz

ke

gu

te

n

e

t/da
k/a-na
gu
zu
zue

n
n
n
n
n

e
e

e
e
e
e
e

e
n
e
h
n
e
gu
zu n e
zu n e
e
l/z/b
e
l/z/b

n
n
n
n
n

tz
tz
tz

za
za
za
za
za

ke
ke
ke
ke
ke

za
za
za
za
za

ke

ke

nori
k/a-na
o
zu
zue
gu

tz za

ke

e

tz za

ke

ta/da

tz
tz
tz
tz
tz

ke
ke
ke

n

-

n

te

n

te

n
n
n
n
n
n

te

n

15


Aperçu du document ADITZA oinarriz.pdf - page 1/15

 
ADITZA oinarriz.pdf - page 3/15
ADITZA oinarriz.pdf - page 4/15
ADITZA oinarriz.pdf - page 5/15
ADITZA oinarriz.pdf - page 6/15
 




Télécharger le fichier (PDF)


ADITZA oinarriz.pdf (PDF, 386 Ko)

Télécharger
Formats alternatifs: ZIP Texte



Documents similaires


aditza oinarriz
aditza alokutibo elaideko
aditza
euskal aditza
aditza egitura
euskararen urtaroa pdf 2012

Sur le même sujet..




🚀  Page générée en 0.013s