Aller au contenu

مذكرة ماجستير

Aperçu du document مذكرة ماجستير.PDF, page 1 sur 240
Page 1 sur 240Lire le document
Texte de la première page
‫وزارة ا
ا  وا
 ا‬
‫  اا ‪2‬‬
‫آ ام ا  وا! ‬
‫‪
$‬ا ر‪"#‬‬

‫      

‬
‫ ‬
‫‪ 1859‬م‬
‫‪1859--1849‬‬
‫"‪$‬آ
ة "‪    !"#‬دة ا 
 ا ر ا 
‬
‫*)(' ا‪ #‬و"! ا‪ ! %‬وا‪,‬رة ا‪!

+‬‬

‫إاد ا
‪:‬‬

‫إ
اف اآر‪:‬‬

‫
س آ ل‬

‫) ة )(' ‪#‬‬

‫ا‪ ,‬ا ‪2011/2010،+ 1432/1431:‬م‬

‫

ـ اا‪-2-‬‬
‫آ ا
م ا  وا
 ‬
‫‪:‬ا ر!‬

‫دور ا ّاو! ا(  '& ‪ %‬و  ا(*ل ا‪&+‬‬

‫‪ ,‬ـــــ ّاب ا‪ّ-‬ــــــ&‬
‫‪1849‬م‪1859-‬م‬
‫ ‪6‬آة ‪7  ّ4%‬ــ‪89 :‬ــــــ دة ا
 '& ا ر!ـــ ا
;ـــــ‬
‫@?>= ا‪ %‬و  ا<‪ 7‬وا‪B‬رة ا‪A‬ر!‬
‫إـ‪4‬اد ا‪:C D‬‬
‫ ‪ H‬س آ‪A‬ل‬

‫ا‪ I‬وا‪C%‬‬
‫

 ‬
‫

  ‬
‫ 
‬
‫ ‬

‫إ‪9‬اف ا‪4‬آر‪:‬‬
‫‪,‬ة ‪! IJ,‬‬
‫أ‪ L‬ء ‪ 7‬ا‪- 7‬‬
‫ا
‬
‫ا@‪H‬‬
‫  ‬
‫  ‬
‫  ‬
‫  ‬

‫

‪2‬‬
‫

‪2‬‬
‫   ‬
‫

‪2‬‬

‫ا>‪+‬‬
‫
‬
‫ ‬
‫ ‬
‫ ‬

‫!  ‪'2011/2010 $%&1432 /1431 :‬‬

‫
 ا ا ا ‬

‫اهـــــاء‬
‫إ ا 
 ا أ  ‬
‫ار‬
‫و ا    ان‬
‫روا*)( '
اءً ‪ "#$‬وا !‬
‫)( ‪ 0‬آ‪ -# .‬ع و‪'"+‬ن‬
‫وإ ‪3‬ر‪ 1' 2‬ن‬

‫
و  و ن‬
‫"     ت  ًا"‬
‫ !" !‪#‬ي ‪ " ,-‬أ!*اب ا( ' وا&‪%‬‬
‫ا( ا‪0‬آد‬
‫(‪1‬ؤك ‪ 3‬ة اّآ‪*-‬ر "!*‪:‬ة !*‪"'8 9‬‬
‫**ل‪،‬‬
‫وإ=ّ ّرس &?*ن‬
‫أ‪ =( F8‬ا‪ E‬وا‪ -‬وا( ن !‪:A ،BCD‬اك‬
‫ا‪ً CG H‬ا‪.‬‬

‫إن
ء ا‪H‬‬




. :
. :
.   :.
.   :.
. :
.
 :
.!  :.
.#   :".
.%&' :$
.
: 
.$': #
.(& :%
.) : 
.%  :* 
.
 :
.+: 
RA : Revue Africaine.
S.D : Sans date.
T : Tome.
R.H.M : Revue d’histoire Maghrébine.
R.H.M.C : Revue d’histoire moderne et contemporaine.

‫ــــــــــــــ‬
‫ـــــــــــ‬
‫  
 ان
 ر  ‪ $%‬ر‪ #‬ا"ا!  ووره ة‪،‬‬
‫‪%‬ا'‪ )%:‬ا‪/ ،‬دا‪-،. ،‬دس‪،‬ه ‪ -، % )،* %‬ا‪،0.،*1‬ي‪:$ ،‬‬
‫‪:‬هة ‪ 8 9‬أ‪6‬ر ا‪/‬د وا‪45‬رات ا‪.‬و‪ -‬ا@? ا>=<‪A "= ،$‬‬
‫ا
 ا=‪/C‬د ا‪/- "'%1 E- 
9" $-5B‬دة ‪ 5F‬أ‪9‬اد أ‪ H‬ى ‪E‬‬
‫ا‪ -5B‬ا‪<J‬ء‪ ،‬و )" =ي ‪ 
9‬اي ‪ L4‬ر‪%‬ة ا‪ $-5B‬ا" ‪
9" K‬‬
‫‪ E "'%1 E‬أم ا‪/‬آ‪ K‬ار ا>=< ‪<- $%‬د ا‪ P‬ب‪،‬و‪ 5-‬ل ا
 ن‬‫ا‪5‬دي ‪<  C9‬دي ‪11‬م  ‪ AT‬ا
   ‪ S‬ا‪،$</‬اي =ه‪/F $% L‬‬
‫ا آ ا‪W)  9U‬ن ‪ -‬ا  ا‪ ?@  LV9J‬ا>=<‪ $‬و‪ C1 $%‬ا ‪P‬‬
‫ا ‪.-‬‬
‫‪ A4H‬ا
 @ذ ‪ L V1‬اول ا‪ / .‬وا‪،J‬و ‪ Y- 8‬ا‪ =J‬‬
‫وا>رات ا‪، 5‬آ@ذ ‪ $-‬رن و‪ $1 $-‬و‪ 1[ -‬وإرة اواوة إ‪8‬‬
‫[ ااد ا) ة ا\‪ 1‬إ‪ W)-  8‬ة ‪1541 $%‬م‪ _ ،‬أ‪ A‬‬
‫‪، W)9‬و `آ ا)"<ت آ‪ b
A1‬ان ‪  T E‬ا!‪  a‬و ‪9-‬ره ‪E‬‬
‫أ‪ d - L‬ا‪  C‬ق‪ _ ،‬ا‪ /:‬ت ‪9‬ة أ=  ‪%1‬ة آ‪ 1 E-‬و‪W9-‬ز‪ $%‬إ‪.‬ر‬
‫‪ C‬ا ب‪.‬‬
‫ ا <ل  ا"ا! ا‪1830 $% F‬م‪
= L6،‬ط ‪d - F9‬‬‫ا‪  C‬ق ) ‪1837‬م‪=،‬رع ا‪< U‬ل إ‪@1 l)- 8‬ذ‪ 8 9 k‬ان ‪9‬م‬
‫‪1838‬م‪ $%،‬إ‪.‬ر د‪ L9‬ا=' ا‪=U‬ري ‪ k" -‬ب ) وا‪J‬رواس‬
‫و<
 "ا‪5‬ج أ  ‪-‬ي" وا[‪ K‬دا‪ KH‬ا‪ 5B‬اء‪،‬ا ‪ّ % == 8 9‬ق )‬
‫‪" $ !9 E‬ا‪ "1 E-‬و"‪W9-‬ز"‪ "9-" E- FH،‬و"‪ %‬ت ‪ E-‬ا)"‬‫ ‪ 8‬ا <ل ‪ W)-‬ة ‪1844‬م‪.‬‬
‫=ه‪ L‬أه‪ K‬ان ‪ $%‬ا‪%‬ع ‪= E9‬دة ا"ا! و
ّ ‪  /‬أن و‪Ap.‬‬
‫أام ا‪< U‬ل ا"ا! ‪=،‬اء إ‪" a1 8‬ا‪ 9 J‬ا
در" ‪<H E‬ل "ا‪E-‬‬
‫‪9‬وز" و"‪ %‬ت ‪ E-‬ا)" و"‪ 5‬ا‪ E- PB‬أ  ‪ E -‬ا‪5‬ج" أوإ‪a1 8‬‬
‫"ا‪5‬ج أ  ‪ -‬ي" إ‪1848 [ 8‬م‪ ،‬ر‪ #‬ا=)<‪ - b‬ا=)<م ا‪$%  J‬‬
‫‪1847‬م‪ L6،‬د أه‪ K‬ان 
وت أ‪  H‬ى ر‪< < 4%‬ل و==‪ b‬ا ‪C‬‬
‫ا
! ‪ 8 9‬ا>‪-‬دة وا‪/1‬ك ا
ت‪،‬وا‪ C  F‬وع ا
و ا‪8 9،.‬‬
‫[  ار 
و ا‪1848 $% C.9‬م‪1849-‬م ‪ 9-‬ا‪-" #C‬زن"وا‪$‬‬
‫أ‪-‬ت ‪ Ht E9‬ه ا‪،/) 
1‬و‪ A‬رؤوس د ‪ E،/‬أ‪ K‬أن 
‪ 8‬رؤوس‬
‫ا"ا!  ‪،9%  E‬إ‪
 a1 8‬وت أ‪  H‬ى ‪ /% 9‬ا
‪= _ ،‬ه‪A‬‬
‫اوا ‪ l)
-‬وا‪/" $%  %‬د ا
و وا‪ /‬ا‪< U‬ل‪،‬آ
و ااب ا‪$  C‬‬
‫ا‪ $‬ده "‪ 9‬ا‪ v@5‬ا
‪
 "$‬م ااو  ا ‪1849 $% 
- 1‬م د‪9‬‬
‫
و ا‪
 L6،C.9‬و ا‪B‬دق ‪ E -‬ا‪5‬ج 
م ااو ا ‪ 1‬و‪#:‬‬
‫أ‬

‫ــــــــــــــ‬
‫زاو =ي ‪B‬دي ‪1858 E-‬م‪1859 -‬م‪.‬و إن  
و ‪ 8‬‬
‫أ‪ H‬ى ‪ E‬ر ‪،/‬وه ‪T‬ع ا‪:_5‬دور ااو ا ‪
 $% 1‬و‬
‫ا‪< U‬ل ا@ ‪- $)1‬اب ا‪1849 $ C‬م‪1859-‬م‪.‬‬
‫أ
ب ار ا

ع‪:‬‬
‫‪ B EW‬ه ‪ $%‬أ=ب ‪ 9T‬وأ‪ H‬ى ذا  ‪:/‬‬
‫‪ - .1‬أن أ[ ‪ a‬ارا=ت ا
 ا  ا‪J‬آد ا‪ $‬و‪T A‬ع‬
‫ا
و ا‪ 
- C‬ان‪،‬رآت ‪
 8 9‬و ا‪،C.9‬ودون أي
‪K‬‬
‫‪ V9 E‬ا‪ C.9‬ا‪  $‬را 
و ا
‪w%،‬ن ه‪ k‬ا‪  HJ‬ة ‪/:‬ت‬
‫
وت أ‪  H‬ى‪ E /V K L،‬ا‪ _5‬ا ‪ $‬ا‪J‬آد‪،$‬آ‪ y‬اث أو‪U‬د <ل ‪$%‬‬
‫‪1847‬م وا
 ‪1849 $%‬م و=ي ‪B‬دي ‪1858 $%‬م‪1859-‬م وا ي‬
‫‪1876 $%‬م‪ K4@-،‬اور ا"‪/‬دي اي ‪ b‬اوا ‪،
-‬و‪ 8 9‬رأ=‪/‬‬
‫ااو ا ‪ 1‬ا‪ $‬آ‪- / ) A‬او ا ج و‪ 
.‬وااو ار‬
‫‪y‬و‪U‬د <ل و ‪ 8‬زاو ا‪=- K/‬دة و=ي =‪- L‬ادي‪،‬أ ‪-‬اب‬‫ا‪ "% $  C‬زاو ا
 و=ي ‪B‬دي‪ K-،‬و‪ KF‬إ‪ /9:‬إ‪ 8‬ا" ‬
‫ا‪- $)1‬زر و‪،@1‬وآن ‪ E‬أ‪  -‬ز 
‪ $‬ا 
 ا ‪ 1‬ا‪= E‬ها ‪$%‬‬
‫ا
و ا‪- .‬اب ا‪ $  C‬ا‪ 9 #C‬ا‪ v@5‬ا
‪
 $‬م ااو ا ‪1‬‬
‫
 وا‪ #C‬ا‪B‬دق ‪ E-‬ا‪5‬ج 
م ااو ا ‪)- 1‬ي ‪B‬دي‪.‬‬‫‪ - .2‬ا‪ $‬ا‪ J‬اث ا")م ‪ $%‬ر‪ #‬ا"ا! ‪ LV K،‬ارا=ت "‪b‬‬
‫‪ % 51‬ة ز ‪ B‬ة ر[‪ $% /V9 L‬ر‪ #‬ا"ا! ‪،‬إ‪ U‬أن ="‪ K‬ا
و‬
‫ا‪ C‬ا) ‪ 5‬و‪ E‬وراءه اور ا"‪/‬دي  وا ‪ FH‬ا 
 ا ‪1‬‬
‫
 ان ‪<H‬ل ا
ن ا=' ‪< C9‬دي‪19‬م  ‪U-‬هم وا‪._5‬‬‫‪9- - .3‬ري ‪ E‬أ‪-‬ء ا
‪ $1w%،‬أ ‪ K‬ر[ ذا  ‪ $%‬ا‪"1‬ز‪K9‬‬
‫‪ $ 9‬أآد‪ ،$‬ز )ه ا
 ‪ $%‬ا"‪/‬د ا‪ $.‬و ‪ / 54‬ا")م ‪E‬‬
‫أ‪= K‬دة و
ت ا"ا! ‪-،‬ا ‪ E9‬أي إ  أو‪ /‬أو ‪ A‬أو‪@.9‬‬
‫ذا  @ ‪= $1J..‬ف ا‪ "/ 9‬ر ‪  9‬آ‪=y‬س ‪-‬ر ا‪J‬و‪8‬‬
‫ ‪F‬ل  ‪ 

5‬ار ا" دة را>‪W‬ن ‪ $%‬ها ا‪._5‬‬
‫‪ - .4‬إ‪ 1W‬ا‪F‬ل إ‪ 8‬ا‪ 0!6‬وا=ا‪<H E  9 
 - /‬ل‬
‫ا‪B U‬ل ‪ Y-‬ا!<ت وا"ت واوا وا‪W‬ت وا‪p/‬ت ا‪  HJ‬ى‬
‫
 ا‪ 8 9 % $‬دة ر‪ YP-،‬ا‪ E9  V‬ا‪J‬ر‪ S:‬وا‪B‬در‬‫وا ا' ا‪ HJ‬ى وآ‪T- 0  K‬ع‪.‬‬
‫ب‬

‫ــــــــــــــ‬
‫ ا ‪:‬‬
‫إن ‪ .‬ا‪T‬ع اي ول دور اوا ا ‪
 $% 1‬و‬
‫ا‪< U‬ل ا@ ‪- $)1‬اب ا‪1849 E- $  C‬م‪1859-‬م  ‪ a‬ا‪9U‬د ‪8 9‬‬
‫‪:E"/‬‬
‫)‪(1‬‬
‫أو‪ :‬ا‪ }/‬ار‪ $‬ا‪J :$@F‬ن ‪ .‬ا‪T‬ع @ ض‬
‫أ= اض ا‪ J‬اث ار و) ة ا
و ودور اوا و
‪KW- /‬‬
‫ @‪ $% / F‬ا‪.‬ره ا‪ $‬وا‪.$1W‬‬
‫)‪(2‬‬
‫‪ :‬ا‪ }/‬ار‪ $‬ا‪ :$  5‬إن دور ا`رخ ‪ 9 $/ U‬ا) د‬
‫وا‪ SF‬ا" د ‚ اث و' ادة ار‪ K- ،‬درا=‪ /‬و ‪ /  5‬و‪
1‬ه‬
‫و
ر‪F ،(3)/1‬ل إ‪ )@ 8‬ر‪  C $
(4)$‬ح أ=ب ا‪<HU‬ل و‪0
5‬‬
‫ا ا‪-،‬ا ‪ E9‬ا‪ S‬وا‪ S 5‬وااة واا  ا@ ‪ K-،.‬ا‪/‬ف ه‬
‫ا‪F‬ل إ‪ 8‬ا‪ 

5‬ار‪.‬‬
‫إ"! ا ‪:‬‬
‫=ه‪ 
 A‬ان  ا <ل ا"ا! و=
ط ا‪1830 $% F‬م‬
‫و) ‪1837 $%‬م ‪/" $%‬د ا
و ا‪ _ ،.‬وت ا
 ‪$% /)@1‬‬
‫ا‪ /‬ا‪< U‬ل ‪ -‬ااد ا@ذ ا@ ‪ $)1‬ا‪=U‬ري إ‪ 8‬ااب ‪-‬ا ‪E‬‬
‫‪1838‬م‪ L6،‬ا <ل ‪ W)-‬ة ‪9‬م ‪1844‬م‪ A4@1%.‬ا
 =اء ‪ $%‬رآب ا‪ J‬‬
‫‪ 9‬ا
درأو ا‪5‬ج أ  ‪-‬ي‪ == EW،‬ا‪=U‬ر ا
! ‪ 8 9‬ا
' وا ه‪a‬‬
‫وا>‪-‬دة ‪ / E‬و== ‪ %‬ق ) ‪ / E‬أ‪ H‬ى‪ / 9 A 9،‬ا‪pC‬م ‪E-‬‬
‫ا!<ت ا 
 ‪ $%‬ااب ‪" $ !9 E- FH‬ا‪ "1 E-‬و"‪W9-‬ز"‪/1 U،‬ض‬
‫رل ا
 و‪ E‬ورا!‪ /‬اوا ا‪ 5B‬آ 
 ا ‪ 1‬وا‪- #C‬زن‬
‫‪
 K‬و ا‪9 C.9‬م ‪1849‬م‪،‬وا‪ $‬آ‪ / a‬ا‪ 9V@  \W‬ا>‪-‬دة ا‪$‬‬‫  ‪،/ AT‬و ‪ /‬أ اث أو‪U‬د <ل ‪9‬م ‪1847‬م‪،‬ووا ا ي ‪9 
U‬م‬
‫‪1876‬م‪.‬إ‪ U‬أن 
 ااب ا‪1  $ C‬ذ  
و و)  ‪ J‬اث‬
‫) ة‪=،‬ه‪ /% A‬اوا ا ‪ l)
- 1‬وا‪<H E %‬ل اور اي ‪ّ 
 b‬م‬
‫)‪ 9-(1‬ا„ ا‪،$W‬آ‪ -‬ا‪5‬ث و ‪ 0
5‬ا‪).‬ط‪1‬؛دار ا‪ E-‬م‪  -،‬وت‪(2001 :‬‬
‫ص‪،23‬أ‪ V1‬آ‪<F:d‬ح ا‪ : E‬وخ‪ "/،‬ا‪ _5‬ا ‪ )$‬دار ا‪/C‬ب‪ (2003 : -،‬ص‪.149‬‬
‫)‪ 5-(2‬ن ‪، 9‬ا‪ _5‬ا ‪ b/ $‬و
 ‪)b‬ط‪4‬؛دان ا‪9‬ت ا"‪،‬ا"ا! ‪ (1983 :‬ص‪.87‬‬
‫)‪9- (3‬دل ر‪ }/،‬ا‪ _5‬ا‪ 6J‬ي و ر‪)$‬ط‪1‬؛ دار ا@‪ W‬ا ‪ -،$1‬وت‪ (1995 :‬ص‪.125‬‬
‫)‪9- (4‬دل )‪ ،L[ E‬ل ‪5‬د " ‪ }/ $% ،‬ا‪ _5‬ار‪)$‬ط‪3‬؛ دار ا ‪ %‬ا"‪،‬ا‪W=U‬ر‪:‬‬
‫‪ (2007‬ص‪.94‬أ‪ = 5 L=: V1‬ن‪ @) % ،‬ار‪)#‬ط‪1‬؛`=) أم ا
 ى    واز'‪،‬ا‪B‬رة‪:‬‬
‫‪(2005‬ص‪.154‬‬
‫ت‬

‫ــــــــــــــ‬
‫ااو ا ‪= 
- 1‬ي ‪ $1‬ا‪ 9" #C‬ا‪ v@5‬ا
‪ "$‬و
م ااو‬
‫ا ‪)-  1‬ي ‪B‬دي ا‪" #C‬ا‪B‬دق ‪ E-‬ا‪5‬ج" ‪1849 $%‬م و ‪E-‬‬
‫‪1859-1858‬م‪،‬وه ‪T‬ع ا‪،_5‬ا=م ب" دور ا ّاو ا ّ ‪$% 1‬‬
‫
و ا‪< U‬ل ا@ ‪- $ )1‬اب ا‪ 1849 E-  $  C‬و‪1859‬م"‪<H E.‬ل‬
‫ @) ‪ K ّ5‬ا 
 ا ‪ 1‬أ‪9‬ء ا
و ا‪ .‬وا‪H‬ره ا‪ SB‬ا‪$.‬‬
‫ور‪ Y%‬ا‪< U‬ل وآ‪ K‬إ[ اءا ‪- FH b‬اب ا‪ $  C‬و‪ E‬وراءه زواه‬
‫و
‪ 
- /‬ر[‪ L‬ا‪B‬ر ا)‪-‡ 
-‬دة ا‪=U‬ر‪<H E،‬ل ول‬
‫ˆ و‪ /%‬و‪ / @ H‬وأ=‪ /-‬وأ ا‪ /6‬وا‪C1‬ره و‪ /"!1‬وا‪ $‬أراه إ‪W:‬‬
‫‪..‬آ‪ S‬وذا أ‪H‬ت ااو ا ‪- 1‬اب ا‪ C /
9 8 9 $ C‬وع‬
‫ا
و ا‪.‬؟ ‪.‬وا‪= $‬ف ‪51‬ول ا>‪<H E /9 -‬ل ا)ؤ‪U‬ت ا‪:‬‬
‫ ه‪ 
 $‬ان و ه إ‪.‬ره ا"‪ P‬ا‪ $%‬وار‪ K $‬ا‪< U‬ل‬
‫ا@ ‪"  $)1‬ا! ؟و ه‪ $‬أو‪ /9T‬ا ‪ 9‬ا <ل ا‪1830 $% F‬م و‪-‬‬
‫=
‪1837 $% ) /.‬م؟و ه‪ $‬ا‪J‬و‪T‬ع ا\
‪ %‬ا)!ة ‪ K‬ا‪< U‬ل؟‬
‫و ه‪  H $‬اوا ا‪  C‬ة ‪-‬ن و‪- FH‬اب ا‪$  C‬؟و ه‪ $‬أو‪b‬‬
‫ا)ه ا‪J‬و ‪ $%‬ا
و ا‪
- .‬؟‪.‬‬
‫ ه‪ $‬أ‪W:‬ل ا‪ B‬اع وأ‪6‬ر‪" E- k‬أ  ‪-‬ي"و"ا‪ 9 J‬ا
در"‪،/ E‬‬
‫و‪" $ !9 E-‬ا‪ "1 E-‬و"‪W9-‬ز" ‪ / E‬أ‪ H‬ى؟و ' اوا ‪ E‬ها‬
‫ا‪ B‬اع ‪-‬ن؟وآ‪ S‬ا=‪ / P‬ا‪=U‬ر ‪ $%‬إ‪.‬ر == ‪ %‬ق )؟‬
‫آ‪ S‬أ  ‪ W)- A‬ة ا ‪ L6‬ان؟و ه‪ $‬أ‪W:‬ل ا‪FU‬ام ا‪J‬و‪$‬‬
‫اب ا‪$  C‬؟وه‪ $‬ا‪=W1‬ت == ا‪=U‬ر ‪ 8 9‬ا
؟و ه‪/ $‬د‬‫ا
و ‪ -‬ا <ل ‪ W)-‬ة؟و ه‪ $‬أ‪ -‬ز ‪ d‬ا
وت و‪ E‬ه‪ L‬ر‪ /‬و‪E‬‬
‫
‪ S‬وراءه ‪ E‬اوا؟وه‪ $‬ا@‪/ /‬؟و ه‪ $‬ود ا‪C1‬ره؟و‬
‫ا‪=W1‬ت ا>‪-‬دة ا‪=U‬ر ‪ 8 9 FH‬ا‪C.9‬؟‪.‬‬
‫ ه‪  ˆ $‬وف وأ=ب ا
و ‪ $%‬ااب ا‪1849 $% $  C‬م ‪$% L6‬‬
‫‪1858‬م؟وه‪ $‬أ ا‪/6‬؟و ود ا‪C1‬ره؟و ه‪/"!1 $‬؟و‪ E‬ه " ‪9‬‬
‫ا‪ v@5‬أ
‪"$‬و"ا‪B‬دق ‪ E-‬ا‪5‬ج"؟‪،‬و دور ااو ا ‪ $% 1‬د‪L9‬‬
‫ا
و ‪ً -‬ء ‪
-‬و ا‪ $% L6 C.9‬آ‪ K‬ااب ا‪ $  C‬وام ا‪J‬ورا=‬
‫وا  ‪H‬و؟و دور زاو ا
 وزاو =ي ‪ B‬دي؟و أ‪W:‬ل ا‪E4‬‬
‫ا‪$.‬؟و ا‪=W1‬ت ا>‪-‬دة ا‪=U‬ر؟‪.‬‬
‫وا>‪ E9 -‬ه‪ k‬ا>‪ W:‬وا)ؤ‪U‬ت ا@ ‪ a  9‬و‪ 'T‬ا ا‹ ‪.‬‬

‫ث‬

‫ــــــــــــــ‬
‫ا'&‪ %‬ا‪9:($‬رة ‪/ KB% E9‬ي أ ول ‪ b%‬ا ‪ 
- S‬ان‬
‫وإ‪9‬ء ‪ P 5‬ا‪ %‬و ر ‪ ' /‬ا ق إ‪ 8‬أو‪ /9T‬ا ‪K‬‬
‫ا‪< U‬ل‪ '،‬ا آ ‪ 8 9‬ااب ا‪ $ C‬و‪  H‬ا‪C1‬ر اوا ودوره‬
‫
‪،‬و‪ 8 9‬رأ=‪ /‬ا 
 ا ‪ ' L6 1‬أو‪T‬ع ا
 ‪
= -‬ط‬‫ا‪1830 F‬م و) ‪1837‬م وردود ا@‪ K‬ا‪J‬و ‪ $%‬إ‪.‬ر ا
و إ‪8‬‬
‫‪ a1‬ا‪ 9 J‬ا
دروا‪5‬ج أ  ‪-‬ي‪ L6،‬ا <ل ‪ W)-‬ة ‪1844‬م ‪ -‬إ‪/5‬‬
‫@ذ ا‪=U‬ري  ‪1838‬م ‪9-‬د == ‪  %‬ق ) ‪" $ !9 E-‬ا‪"1 E-‬‬‫و"‪W9-‬ز" ا‪ C 8 9 E)%‬ا  ب ‪ $%‬ان‪،‬وا‪=W1‬ت ها ا‪  B‬اع‬
‫وا‪)
1U‬م ‪ 8 9‬ا
و إ‪6t a1 8‬ر ا)= ا‪=U‬ر ‪ 8 9‬ا‪J‬ه‪ $‬وردود‬
‫‪ L/ %‬و‪ E‬ورا!‪ L/‬ا ّوا ‪ FH‬ا 
 ا ‪<H E،1‬ل أ اث أو‪U‬د <ل‬
‫‪1847 $%‬م أو 
و ا‪1849 $% C.9‬م‪.‬‬
‫ا'&‪ %‬ا*ول‪:‬أ ول ‪  H KB@- b%‬اوا ‪-‬ن و‪ FH‬ا 
‬
‫ا ‪- 1‬اب ا‪<H E،$  C‬ل ‪ 5‬ر ‪ E9‬اوا و ‪ * =y‬ااو‬
‫ا ‪ $% 1‬ا"ا! وا‪C1‬ره ‪-‬ن و‪ %‬و‪- /9‬اب ا‪= 
H $% $  C‬ي‬
‫‪ $1‬و‪  H‬ان و‪ 1‬و=ي ‪B‬دي )
‪،(E=  ،  B‬و ‪ 6y‬ه ‪ 8 9‬ا" ‬
‫ا‪- $)1‬زر و‪،@1‬وا ق ‪  -J‬ز ‪:‬خ ا 
 ا ‪- 1‬ن ‪FH‬‬
‫زاو ا ج ا‪ / A9 @ $‬زوا ااب ا‪ $ C‬وأ‪6‬ره‪ L‬وا@‪،L/‬ه‪ k‬ا‪ HJ‬ة‬
‫‪T‬ع ارا= وا‪._5‬‬
‫ا'&‪ %‬ا‪:(+‬أ  ض ‪ b%‬إ‪ 8‬د‪ L9‬ااو ا ‪
 1‬و ااب‬
‫ا‪9 $  C‬م ‪1849‬م ‪ 9" 9-‬ا‪ v@5‬ا
‪
 "$‬م ا 
 ا ‪- 1‬او ‬
‫ا
 د‪ T@1U 9‬ا‪،C.9‬و‪ 9 B: 9 %‬ا‪ v@5‬ا
‪ $‬وآ‪ K‬‬
‫  ‪  V- 0‬وف ه‪ k‬ا
و وأ=‪ /-‬وأ ا‪ /6‬وا‪C1‬ره و‪ /"!1‬ودورااو‬
‫ا ‪ /% 1‬و‪V‬ه ا‪ E4‬ا‪- $.‬اب ا‪ $ C‬و‪H‬ر‪،b‬و‪S‬‬
‫ا!<ت ا 
 ‪ == 8 9  ،/ 
-‬ا‪
1U‬م وا>‪-‬دة ا‪=U‬ر‬
‫@  ض ا‪،/ E '
- /‬وا= ‪ Y-‬ا!<ت  ‪ / E‬أ‪ H‬ى‪،‬وا‪S‬‬
‫‪ 9‬أه‪ L‬أ ا‪،/6‬وه‪  $‬آ واد إ‪  -‬از و
‪ K‬ا‪  A1= l-4‬ن وا‪4‬رب‬
‫ ل ˆ وف و‪%‬ة "‪ 9‬ا‪ v@5‬أ
‪."$‬‬
‫ا'&‪ %‬ا‪:+‬أ   ق 
و ااب ا‪1858 E- $  C‬م‪1859-‬م ‪9-‬‬
‫"ا‪B‬دق ‪ E -‬ا‪5‬ج" 
م ا 
 ا ‪- 1‬او =ي ‪B‬دي )
‪،  B‬‬
‫  =‪،(E‬وآ‪ V- 0   K‬و‪ /%‬وأ=‪ /-‬وأ ا‪ /6‬وا‪C1‬ره و‪،/"!1‬و‪%‬‬
‫ج‬

‫ــــــــــــــ‬
‫ ول‬$ C‫اب ا‬- 1 ‫ج" ودور ااو ا‬5‫ ا‬E- ‫دق‬B‫ ا‬B: 9
‫
ل !ه‬9‫ ا رك وˆ  وف ا‬L‫ة وأه‬9‫ ا‬K ‫و '  ا‬،‫و‬H  ‫وراس وأ‬J‫ا‬

- 
 ‫ ا!<ت ا‬S‫و‬،$.‫ ا‬E4‫ه ا‬V 8 9  ،b %‫وو‬
.‫=ر‬U‫دة ا‬->‫
م وا‬1U‫ر == ا‬6‫وأ‬،/
./‫ ا‬KF‫ ا!} ا‬E   E9 ‫رة‬9 $/%:,-‫أ ا‬
0‫ا‬12
$  ‫ا‬$)1 @‫ <ل ا‬U‫ 
و ا‬$% 1 ‫ع "دور اوا ا‬T ‫إن ول‬
@:‫ر‬J‫ ادة ا‬8 9 ‫د‬9U‫ ا‬a  ."‫م‬1859-‫م‬1849 E- $  C‫اب ا‬a W‫ وا‬$)1 @‫ط ا"Œ ا‬4 ‫  ا=<ت‬E9 ‫رة‬9 / [‫ أ‬$% $‫ ه‬$‫وا‬
 8‫ إ‬%T‫ إ‬،‫ اث‬J‫  وا ا‬F9‫ا أو‬C9 E‫
 ا‬- ‫خ ا  ب‬:‫ و‬- ‫ا‬
‫ ج‬-‫
 و‬- 1 ‫ ااو ا‬FH ‫وا‬- / [‫أ‬،‫ت‬. E a‫آ‬
‫=دة‬- K/‫د <ل وا‬U‫و‬y- ‫دي وار‬B ‫ و=ي‬$1 ‫
 =ي‬H‫و‬
E-‫ ا‬L‫ اه‬-> a)  /،*1- @1‫ زر و‬8 ‫و‬،‫ادي‬- L= ‫و=ي‬
‫"و م‬456‫ ا‬78 (0 ‫
ى‬$ ‫( ا‬0 4:‫ان";! ا‬- ‫ج‬5‫ ا‬E - ‫دق‬B‫ا‬
‫م‬1976 ،60-61 ‫ ادان‬FJ‫ "  ا‬$% b
- "‫د‬-‫ ا
در ز‬9"‫اآر‬
‫ "
( ا&دق >= اج‬b-‫ آ‬$%" E=  ‫ ا ن‬9" 4‫ أ‬b‫ر إ‬:‫وأ‬
.‫ج‬5‫ ا‬E- ‫دق‬B "‫ ا!ل‬%‫وط"آ‬،‫م‬1859-1844 ‫ى‬1 !‫ا' ا‬
"(>1‫"ا ن ا‬:/ 9‫ وا‬.‫ ا‬$
‫ ا‬v@5‫ ا‬9 ‫و`@ت‬
E- ‫ر‬:9 # C‫وآب "ا‬،‫م‬1849‫  از‬-‫  آ واد ا‬a
9 #C‫ ا‬E9 ‫در‬B‫ا‬
‫اف" اي‬1K*‫ = ا‬4‫اف و
ا‬1"L‫&ة ا‬N %O0 P$N ‫اف‬1"L‫" "ر ا‬5
 F‫ وااو ا‬E)5‫ ا‬E-‫ !  ا‬$ !‫ش ا‬W‫ ا‬d‫آ‬،‫م‬1914 $% '.
 C9 E\‫ ا
  ن ا‬8‫ إ‬/% K")‫واي  آ ة ر  ' ا‬،
‫ ا" وا 
ت واورت وا
ءات‬K!= ‫ ا‬E9 V‫ ا‬YP-،‫م‬18‫<دي‬
.
1 ‫ درا= ر‬8‫ج إ‬5 /W،1‫ارات وارات اا‬5‫وا‬
:/ ‫ ى‬H‫ت أ‬-‫ آ‬8‫ إ‬%T‫إ‬
♦ Ben gana Bouaziz, Le cheikh el arabe: étude historique sur la famille Ben
gana Alger-1930.
♦ Rinn Louis, Marabout et khouin:étude sur l'islam en Algérie. Jourdan
libraire éditeur Alger-1884.
♦ Depont(0) et Coppolani(x), les confréries religieuses musulmanes en
Algerie-1897.
♦ Artigue(J,F),monographie de l'Aurés Constantine 1904.
♦ Matrthe et Edmond gouvion, Kitab A'ayan el maghariba, imprimerie
orientale, Fontana-1920.
‫ح‬

‫ــــــــــــــ‬
‫‪ YP‬ا‪ E9  V‬آ‪-‬ت‪،Charles Féraud‬وآ‪ d‬ا‪ Soroka l-4‬وا‪$‬‬‫ه‪ $% $‬أ[ ‪  "- /‬ا>‪،revue africaine 
 %‬زدة ‪ E9‬ا
ر وارا=ت‬
‫‪:/‬‬
‫‪Etude sur les ressources hydraulique du Zab chargui:service de la carte géogra‬‬
‫‪phique. Objet Zab chargui-1925.‬‬

‫دون إه ل ا وات ا‪،@C‬وه‪ $% $‬أ[ ‪ /‬أ‪:‬ر ‪ :‬ار‪E9 6‬‬
‫ا‪ J‬اث و‪ Y-‬ا
ءات ' ا‪@ J‬د وا‪C‬خ‪ 8
 EW،‬ا‪J‬ر‪ S:‬ها ‪=J‬س‪،‬‬
‫‪ FH‬أر‪" S:‬ا"ا! ‪ W)--)-‬ة‪."*1 -‬‬
‫ ‪>
6R‬ت ا ‪.‬‬‫‪-1‬إن ‪ .‬ا‪T‬ع اي ول‪":‬دور ااو ا ‪
 $% 1‬و ا‪< U‬ل‬
‫ا@ ‪- $)1‬اب ا‪1859-1849$  C‬م"‪ a  .‬ا>م ‪ -‬ق ا واوا‬
‫وا‪B‬ف ‪،/ E‬وا
و ا‪ .‬و== ا‪< U‬ل ‪<H‬ل ا
  ن‪19‬م ‪/ E‬‬
‫أ‪ H‬ى‪ YP-،‬ا‪ lT E9 V‬و ‪ 5‬ا>‪.‬ر ا"‪ P‬ا‪ $%‬وا‪.- $‬‬
‫‪-2‬ا )ع 
ااب ا‪ $/%،$  C‬ى ‪100‬آ ‪ U. L‬و‪80‬آ ‪،T 9 L‬إ‪8‬‬
‫‪ a1‬اا‪ KH‬ا"‪ P‬ا‪ $%‬وا‪ $9U‬وا\
‪ $%‬وا‪BU‬دي ‪ E-‬ااب ا‪$  C‬‬
‫وا  ‪H‬و وا‪U‬وراس‪%،‬او ا
  ‪ E9‬ا
  ‪ W)-‬ة ب‪100‬آ ‪،L‬أ‬
‫زاو‪  B
 $‬و  =‪
% E‬ن ‪ !1 
-‬و  و‪  9‬ة ‪5‬ج إ‪?  B 8‬‬
‫ا‪ $‬و= ‪)-‬رة ‪ 8 9 L6‬ا‪J‬ام )‪9‬ت‪،‬و آن ‪ $‬ا‪ C‬ف أن أآن أول‬
‫ _ ‪ KB‬إ‪،/‬أ ‪ %‬وع زواه ‪H '
 /V%‬رج و‪ W)- U‬ة‪8 K-،‬‬‫ اب ا‪.$)1‬‬‫‪  -3‬ا‪B‬در وا ا' ا‪ $% BB‬ا‪T‬ع ‪ $%‬إ‪.‬ر‪ k‬ا"‪ P‬ا‪$%‬‬
‫وا‪ $‬و‪ -F‬ا‪F‬ل إ‪ 8‬ا‪.‬ت وا‪ \W%،0!6‬ا  ‪5‬ل ا‪9‬د‬
‫إ‪ 8‬روات ‪ @:‬أو ر‪ Y%‬ا‪<.U‬ع ‪ "5- / 9‬أو ‪ Hy-‬ى‪،‬أوا‪B5‬ل ‪8 9‬‬
‫ور
ت ‪V-‬م ا
  و‪5‬و  ‪ b‬ا‪ _5‬و‪  %‬ض و‪  V1 /‬آ‪a) K‬‬
‫ر[ ‪.b‬‬
‫‪ E -4‬ا وات ا‪: E- @C‬خ اوا وا‪@ J‬د ل ا‪T‬ع‬
‫اا ‪،‬و ‪4‬رب اار‪ #‬وا‪ J‬اث ‪ E-‬ا‪B‬در وا ا'‪،‬وآ\ ا  ا‪KH‬‬
‫ا‪ W‬ات ‪. .=J-‬‬
‫‪-5‬ا‪T‬ع  ‪ U" a‬أو='  ‪F‬ل إ‪ 8‬آ‪ K‬ا‪J- 0!6‬ر‪ S:‬اا‪$ H‬‬
‫وار‪
% ،)1 @- FH $‬ر أه ا‪ $% "/‬ا‪ _5‬ا ‪a  b1% ،$‬‬
‫آ‪ d‬ا‪ B‬وا@‪.$1‬‬
‫خ‬


 



 
 
  
 
'1849 
" #$ %&  ! "

‫ا ا 
‬

‫ار ا
ا
وا
ى وار
 (ن واو&‪ $%‬ا‪ !"#‬اة ال ا ! ‪1849‬‬

‫ا
 اول‪:‬ا
را
ا

ن‪.‬‬
‫ا
 اول ‪:‬ا  و 
ا ن‪.‬‬
‫ا
 ا

‪ :‬ا   ا ا ن و‪"#‬ة )ا اب ا ‪.(%‬‬
‫ا
 ا

‪ :‬ا ( ) ا ا ا (‪.‬‬
‫ا
 ا

‪:‬ا
را
ي‪.‬‬
‫ا
 اول‪ :‬ا (‪.‬‬
‫ا
 ا

‪:‬ا *‪%‬ط ا‪-‬دي وا‪./0-‬‬
‫ا
 ا

‪ :‬ا
را
!
ر 

ن‪.‬‬
‫ا
 اول‪:‬ا ( ) ا ر‪ 2‬ا ‪.1‬‬
‫ا
 ا

‪ :‬ا ن و‪"#‬ة  ان ا ‪6‬ر‪ 45‬وأدب ا ‪. 7‬‬
‫ا
 ا
ا‪ :"#‬او‪
0‬ع ا
‪+, -.
%‬اة ا)!(ل و ردود ا
&‪.$%‬‬
‫ا
 اول‪:‬ا اع ا ‪  9‬ا ن‪.‬‬
‫ا
 ا

‪:‬ا < ا ;‪ 1‬و=‪%‬ط ا وا ‪.1
* #‬‬
‫ا
 ا

‪:‬ا‪?7‬ل ا ن و‪ 99‬ا‪(9-‬ر ‪.1
* #‬‬
‫ا
 ا
ا‪ :"#‬ردود ا ‪ B(C‬اه@ )ا ‪1‬و ا ‪.(*D‬‬

‫‪2‬‬

1849 ! ‫"! اة ال ا‬#‫ ا‬$%&‫ار ا
ا
وا
ى وار
 (ن واو‬
(1)


 ‫ا ا‬

‫
ر ا
ا

ن‬1‫ا‬: ‫ا
 اول‬

56
‫ ا‬++7 ‫ و‬-8 9!
‫ ا‬:‫ا
 اول‬
:-
‫_ا
اب‬1
FFFFF@*" ،‫
ا اب‬FFFFF FFFFF2‫ ا ر‬0‫دروا ا‬FFFFF ‫ ا‬4FFFFF FFFFF( ‫ ا‬GFFFFF ‫ *و‬FFFFF1
BCFFFFF9‫ان أ‬FFFFF@= «‫ن‬FFFFF ‫اب ا‬FFFFF ‫» ا‬FFFFF( ‫ "ي‬FFFFF،J‫ر‬D‫ إ‬FFFFF‫ و‬I
FFFFF< FFFFF GFFFFF*
FFFF  ‫ ا‬F FF‫(وه‬2) ‫ ن زاب‬F FF 1 ‫ء‬FFFF ‫ ن ا‬QFFFF )@FFFF/‫ و‬FFFF#‫ زوا‬4FFFF FFFF@ 7 FFFF‫ات و‬FFFFC ‫ا‬
‫ ك‬FFF  FFF7W# ‫اب‬FFF ‫
ا‬FFF X#FFF ‫ ي‬FFF ‫ ت ا‬FFF FFF‫أ‬،(3)FFF1S )5FFF ‫وف وا‬FFF( ‫ا‬
FFF ^ QFFF‫آ‬.(4) FFF ‫ ا‬FFF\ FFF #‫ وا‬FFF# GFFF9،‫أ=@را (اق‬C7 ‫ي‬QF F ‫ ا‬Y‫ا‬FFF1 ‫س ا‬FFFC ‫ا‬
‫ر‬FFFF@=S‫ ا‬4FFFF FFFF@ 7 FFFF YFFFF‫ و‬،‫ات‬FFFFC ‫ ا‬FFFF7*# ‫ان‬FFFF@= ‫ن‬FFFF#‫ ا ا‬FFFF( ‫ب‬FFFF( ‫ن ا‬FFFF
(5)
.‫ ا ا اب‬1 ‫ ا ء‬GQ7  ‫و  " ن‬،#‫ وا‬#
‫اب‬FFFF ‫وا‬،‫ى‬0 ‫ء‬FFFF ‫ و ا‬FFFF#‫ ه‬BFFFF=‫ أي ا‬FFFF#‫ »زاب زو‬XFFFF ‫ س ا‬FFFF1 ‫ ا‬FFFF ‫ء‬FFFF0‫و‬
FFF@=‫ و‬XFFF9‫ راء ووا‬F F 4FFF# FFF@=‫ و‬BFFF#‫ر‬S# FFF@=‫ و‬BFFF\  # FFF@= FFF@*،‫ أو آ رة‬b FFF=S#
FFF‫و‬،‫ن‬#‫ ل ا ا‬F F1 FFF( ‫وا‬،‫ن‬#‫ ا ا‬BFFF\S‫ن أوا‬FFF#‫ ا ا‬FFF‫ رة وه‬F F‫ آ‬FFF@* BFFF‫ آ‬YFFF /‫ و‬IFFF#1#
(6)
.«.(0 ‫ه‬C7 ‫س‬C ^  ‫وزاب‬،#‫=@ر ا وا‬S‫ ا‬4 @ ‫ ا‬7 
B"FFFFFg FFFFF FFFFF 0‫ د‬FFFFF@= FFFFF‫ روا‬4FFFFF FFFF@، ?FFFFF9e‫رف ا‬FFFFF( ‫ة ا‬FFFFFf‫ دا‬dFFFFF7 ‫و‬
GFFF=‫آ‬،(7) *FFFh ‫ ) ا‬iF F# FFF=‫ رو‬FFF* @FFF7 ZABIFFF#‫ن زا‬FFF ‫ب‬FFF ‫ ا‬FFF‫و‬،#‫زوا‬
(8)
.‫ ا ?دي‬b2 ‫ن ا‬1 ‫  ا‬C19‫ أ‬1

. 01 
 : (1)
+ (1983 :*)"   (3& ) # $%&'.!"1         (2)
&&6) 4  1 5" +6 ) 3 2  1,"0 $#/ - . : , .692
.02+'   -"
.8 "    7/  (3)
:*)"    (2&) /%'
"% /: "9  *(4)
) 4 < 5" $#"« ) 4 < 5" »;4 /: , .330329+(1986
.03+19891 -> =;. -
.319+ (1995 :*'  ) 3@ )/ =   = = ?. ?:% (5)
+ (1996 :*'  (5&) -  -A 2B C " )".!"& 8# 4% (6)
.122
. - F  ; =E 4.  D: - : (7)
=6G  % *I  -/ $ D F# 10 @ -<H 7/ 1E =6G6 24 9(8)
.;/  318 +1997

3

1849 ! ‫"! اة ال ا‬#‫ ا‬$%&‫ار ا
ا
وا
ى وار
 (ن واو‬


 ‫ا ا‬

FFFn  ‫ ا‬oDFFF* ‫ ا‬YFFF / oFFF
‫ و‬،‫ن‬FFF‫د ز‬FFFC ‫اب‬FFF ‫ا‬:IFFF FFF#( ‫ ا‬B/FFF9‫ إ‬FFF‫أ‬
XFFF ‫اب‬FFF ‫
ا‬FFF ‫ن‬FFF oFFF9 FFF‫(و‬1).FFF‫ود‬S‫ ا وا‬F F ‫ ا‬FFF@2‫ و‬BFFF2* ‫ ا‬4FFF#
 FFFF\ FFFF5 FFFF<‫ أرا‬4FFFF I "FFFF% FFFF‫ و‬FFFF‫ود‬S‫ر وا‬FFFF@=S‫ ا‬4FFFF# ‫ رة‬FFF ‫ ا‬oDFFFF* #
4FFF FFF‫د‬1 ‫ ا‬FFF‫ود‬S‫ج ا‬FFF= @FFF<‫را‬W،‫ ا ن‬FFF1
*  ‫آ‬FFFg YFFF /(2)‫ار‬1FFF9-‫ وا‬FFF/‫ را‬
.(3)‫ وواد ا (ب‬q#S‫ي وا ادي ا‬0 ‫آ اد‬،‫ ا ورة‬oD* ‫ا‬
:
)(>‫ –ا
اب ا‬2
)FFF ‫ إ‬XFFF<‫ و‬FFF 4FFF" ،(4) ‫"ة‬FFF# FFF‫ن ه‬FFF ‫ أن ا‬FFF;" ‫ن ا‬FFF‫ أذه‬YFFF ‫در إ‬FFF FFF
FFFF‫ ا ا‬IFFFF  ‫د‬FFFF ‫ "ي‬FFFF،(5) 45‫ر‬6FFFF ‫ وا‬4‫ا‬FFFF ‫ ا‬4FFFF# ‫?ف‬FFFF5‫ ا‬IFFFF ‫اب‬F FF ‫ا‬
‫ل‬FFFFF0 YFFFFF ‫ إ‬FFFFF<e#،#‫ و‬FFFFF ‫ ا‬YFFFFF7 FFFFF‫و‬،f‫ ا‬FFFFF% ‫ ا‬FFFFF# * ‫ ا‬FFFF1
* #
. (7)
49‫ و@ دة وا و‬1 D‫(و‬6) *D I= 4# 4‫ و‬%* ‫وراس وا‬S‫ا‬
FFF@  FFF fFFF/‫( و‬FFF9‫ر وا‬FFFs=‫ة و‬FFF‫ آ‬FFF*»FFF@ ‫ر‬FFF9-‫ب ا‬FFF‫ آ‬FFF FFF‫أ‬
‫ة‬FFF;‫ و آ‬FFF@f‫ ه ا‬FFF7 FFF ،FFF ‫?د ا‬FFF# FFF ‫اء‬FFF ‫ف ا‬FFFD Y /،‫روا ( ن‬FFF@=S‫ وا‬JFFF ‫ا‬
‫ زر‬FFFF‫"ة و‬FFFFF# ‫ن‬FFFFF FFFFF( ^FFFFF ‫ ذ‬4FFFFF FFFFF(#‫ ي أ‬FFFF ‫ ت ا‬FFFFF d‫ه‬QFFFFF ‫و‬،« (8) FFFFF@ 2=
‫او‬FFFF ‫ م ا‬F FF2 ‫ ا‬YFFFF /(9) tFFFF‫?د ر‬FFFF#‫دس و‬FFFF#‫اوة و‬FFFFC=‫ و‬FFFFC‫ و‬FFFF1 D‫*
* و‬FFFF‫و‬
.(10)
‫ ا ) ا اب‬4<

. 142 + (1983:E 4. )" - & -A ) LE& 9 J K ' 2/ ?D(1)
.03 + ( 2000 :    -/& (1& ) =4 5" 2B C'  (2)
(3)- Service de la carte géologique, étude sur les ressources hydraulique du Zab
Chergui (Alger: 04 avril 1925) p 03.

M. -<H 7/ 1E : =4 *  ; 2;E 4. ) . -  -  1(4)
. 637  636 +

IO  2B( 19 N". -  ) 29 ) 4 -#&  2B -I3  /  )& (5)
. 23 + 2009  2008 1:6  -/.- '
.   - -#& :- &(6)
. 692 +
 '  (7)
.171 + ( 1985 :K:   ) ?N4  . !"'3 )E. 2B '"> ?L.(8)
. -6 2 /"  1 ) . M#" 2"  3 :P <(9)
.326 + 
 '  (10)

4

1849 ! ‫"! اة ال ا‬#‫ ا‬$%&‫ار ا
ا
وا
ى وار
 (ن واو‬


 ‫ا ا‬

FF FF@ 7 FF‫"ة و‬FF# FF1
*# ‫اب‬FF ‫) ا‬FF ‫ن إ‬،?FF9e‫رف ا‬FF( ‫ة ا‬FFf‫ دا‬FF‫و‬
)FFF‫ آ‬4FFF2 ‫ ا‬YFFF ‫ إ‬4FFF(#‫ر‬S‫ ا‬4FFF# FFF‫ب و‬FFF ‫ ا‬YFFF ‫ق إ‬FFF% ‫ ا‬4FFF )FFF‫ آ‬4FFF5‫ و‬FFFn  ‫ ا‬F F#
‫?د‬FFF# 4FFF ‫ اب‬FFF، FFF%‫ارى ا اآ‬QFFF/ 4FFF#‫ ا‬YFFF ‫ إ‬FFF*n0 ‫و اذا‬.(1) ‫ ب‬F F* ‫ ا‬YFFF ‫ل إ‬FFF% ‫ ا‬4FFF
‫اب‬FFF ‫ ا‬F F‫( ه‬2) FFF ‫?د ا‬FFF# YFFF ‫ إ‬b #‫ا‬FFFD 4FFF‫ و‬YFFF /S‫اب ا‬FFF ‫ ا‬F F‫ت ه‬FFF@ YFFF ‫ إ‬FFF ‫ا‬
. (3) BC9S‫ا‬
‫"ة‬FF# FF  ‫ا ا‬QFF‫»ه‬:‫ ل‬F 1 ‫"ة‬FF# FF ‫م‬FF1 ‫ ا‬IFF ‫ب‬FFD ‫ي‬QFF ‫ون ا‬FF 5 4FF#‫ ا‬FF?( ‫ ا‬FF‫أ‬
FFF * ‫ ر‬FFF Y ‫إ‬،‫ ب‬FFF# 4FFF9‫ ا و‬FFF 4FFF FFF@( ‫ا ا‬QFFF@ ‫اب‬FFF ‫ ا‬4FFFD‫ة و‬FFF/ FFF‫ه‬
،‫ اب‬FFF# FFF@* BFFF‫ف آ‬FFF( ‫ورة‬FFF ‫ى‬FFF BFFF% FFF‫ آ‬4FFFD‫اب و‬FFF ‫ وا‬،‫ق‬FFF% # ‫دس‬FFF#‫و‬
J‫ د‬FFFF@ ‫"ة وزاب‬FFFFF# ‫( وزاب‬5)FFFFF   ‫) زاب‬FFFFFv FFFFF1 D ‫) زاب‬FFFFFv 4FFFFF9‫ زاب ا و‬FFFFF@ ‫وأو‬
.(6)
«‫ى‬1 ‫ ا‬JQ‫"ة أم ه‬#‫و‬،‫دس‬# ‫وزاب‬
4FFF FFF‫وره‬0 FFF‫"ة و‬FFF# FFF1
* FFF@# GFFF/ ‫اب‬FFF ‫ن ا‬F F،#( ‫ ا‬B/FFF9‫ إ‬dFFF7‫و‬
‫@ ل‬FFF9 BFFF% wFFF7  FFF‫ و‬FFF2‫ ا ر‬FFF*D FFF* dFFF=0 YFFF ‫ان إ‬FFF # ‫ و‬FFFg‫@@@ى وا‬A
IFFFF*" ، (7)FFFF*D‫ة و‬FFFF1 FFFF‫ ه‬bFFFF Dx FFFF# * ‫ ح ا‬CFFFF ‫ ا‬YFFFF / FFFF(‫=@ ا ا‬F FF‫* و‬FFFFh ‫ا‬
‫@ ل‬FFFF9 4FFFF#  FFFF\C ‫ل ا‬FFFF ‫ ح ا‬CFFFF9 FFFF*/ FFFF FFFFz ‫ود‬FFFF ‫اد‬FFFF‫ ا‬YFFFF / ‫ ا{ن‬oFFFF

(8)
.‫"ة‬# ‫ة ا اب ه‬/‫* وا اء و‬h ‫ا‬

(4)


. 313 +
 M. 3 @ -<> 7/ 1E  (1)
. ) 4 =: "  I 8 " ) .  LB.    -':8 &(2)
  (2&) ? B 2%  =>.8. .!"1 )0  8  3 6 2B = J , = 29  (3)
. 05+ (1980:*-B#I
. Q%   ) *  1. /"  1: - " (4)
. 1 =  35 2  /"2# ) 4 =: -# & )   2 2;: - (5)
= ;' =   ./  )/  2B 6  " =  / =6 = =  (6)
.510+ ( 2003:* -/ )"   (2& ) 4 # 6 @ 3 =& ,
.  - E  = :1# (7)
.143  142 +
 M. K ' 2/ (8)

5

1849 ! ‫"! اة ال ا‬#‫ ا‬$%&‫ار ا
ا
وا
ى وار
 (ن واو‬


 ‫ا ا‬

GFFFFF=‫ وآ‬،*FFFFFh ‫ ارض ا‬4FFFFF ‫ة‬FFFFF1(1)FFFFFC ‫اب ا‬FFFFF ‫ة ا‬FFFFF/ ‫ أن‬FFFFF  ‫آ ا‬QFFFFF‫و‬
FFF = XFFF9‫ و‬FFF1» ‫اب‬FFF ‫) ا‬FFF e JFFF FFF ‫آ‬QFFF ‫ زان‬FF ‫ ^ ا‬QFFF‫( وآ‬2).FFF@ FFF(# ‫"ة‬FFF#
FFF# *0‫ و‬FFF# FFF"  ‫ل‬FFF0 -FFFg JFFF FFFg FFF ‫?د ا‬FFF# YFFF ‫ إ‬FFF#z  FFF ‫ م‬F F2 4FFF
،
C=،‫ا ج‬،‫"ة‬FFFF# FFFF‫ى وه‬FFFF1 ‫ ا‬4FFFF ‫د‬FFFF/‫ن و‬FFFF bFFFF5 )FFFFh‫ و‬،FFFF ‫ت وور‬FFFF1 ‫ر‬FFFFC
(3)
.« 49‫ا و‬،1 D
*FFFFh ‫و وا‬FFFF5 FFFF7‫وراس وأ‬S‫ م ا‬FFF2 YFFFF ‫ إ‬FFFF ‫اب‬FFFF ‫) ا‬FFFF ‫ أن إ‬FFFF<‫ ا ا‬4FFFF
‫ي‬FFF9 FFF1*5 YFFF ‫ وإ‬،)FFF‫ آ‬FFFn  ‫ ا‬F F7 F F 5 ‫ي‬FFF9 YFFF ‫"ة إ‬FFF# 4FFF .FFF ‫ وا‬tFFF‫وواد ر‬
: #‫ زوا‬v?v 4#  ‫ ا‬4"‫( و‬4) )‫ آ‬n  ‫ ا‬7 0=
، FFFFFFF%D/ ‫ا‬،=% ،‫ا ج‬،،‫ون‬1g # ‫ت‬FFFFFFF7‫ وا‬BFFFFFFF%‫و‬:‫اوي‬FFFFFFF@s ‫اب ا‬FFFFFFF ‫‐ ا‬
.1 D
،  ،‫ س‬F FFFFFF
*#، FFFFFFFF‫د‬2،‫  ة‬،‫ل‬-‫ت أور‬FFFFFFFF7‫) وا‬FFFFFFFFh‫ و‬:FFFFFFFF# ‫اب ا‬FFFFFFFF ‫‐ ا‬
(5)

./‫ وا‬4# ‫ زاو‬، ‫ *ه‬،‫ ا ة‬،‫أوش‬، 1#

FFF1*5،‫دس‬#،‫زر ا ادي‬،=FFF9 ،FFF1/ ‫ي‬FFF9 ‫ت‬FFF7‫ وا‬BFFF%‫ و‬:FFF% ‫اب ا‬FFF ‫‐ ا‬
.(6)
0= ‫ي‬9
. \ ‫ي‬9 ‫د‬-‫ وأو‬#‫ب ا ا‬z‫ا و‬% ‫ب ا‬/ :‫ ا * ب‬B7‫‐ ا و ور‬


.=4  -6" ?  2B -'% -  -/" *  2" -#&  2;:2'% ) 4 (1)
)" - & -A ) 2 .+"
"C  # 2B E 4. 5"2   = (2)
.364 +2 (*  :E 4.
)0  (2& ):63  2. ."1 #BD 7'2% = 4 = (3)
.139138+ (1983 :*2<H
.25 +
 M. (4)
*  - 6 -/. = '" -.02 R- 6 « 1844 1 ?<" » 2 ; D(5)
. 49 + ( 2003 ) 1-6" C3 
+ (1995:E 4. -/. *& =  (7& ) 2  / E 4. 5"2 <. = (6)
- )2 I/ L/ ?<6 -".>  - L"  -  = 1G2".  : , .56
.0908+20042005- &  -/.5" C 5" 2B (".

6

1849 ! ‫"! اة ال ا‬#‫ ا‬$%&‫ار ا
ا
وا
ى وار
 (ن واو‬


 ‫ا ا‬

‫د‬-‫ح وأو‬FFFF FFFF*#‫ ^ و‬F FF9 FFFF*#‫ن و‬FFFF‫د ز‬-‫د دراج وأو‬-‫* وأو‬FFFFh ‫ ا‬YFFFF ‫ إ‬FFFF<‫إ‬
FFF@f7W# ‫"ة‬FFF# FFF7‫ وا‬FFF1 ‫ ا‬4FFF/ ‫دة‬FFF‫ ز‬،(1) ‫ري‬FFF ‫ وا‬b=‫ا‬FFF ‫ة وا‬FFF
*1 ‫* ن وا‬FFF9
(2)
.‫  ش‬، ،~* ،g‫ا‬، 1 ‫ رأس ا‬،‫ اب‬#S‫ا‬:‫واه‬
(3)

‫اوي‬FFFFFF ‫ اب ا‬FFFFFF‫ى آ‬FFFFFF5‫
ت أ‬FFFFFF ‫(ل‬FFFFFF9‫ ا‬YFFFFFF ‫ إ‬FFFFFF0‫ ا‬d‫ه‬QFFFFFF‫و‬
.% ‫ وا اب ا‬# ‫ وا اب ا‬X9‫و‬S‫وا اب ا‬
‫ة‬FFF
*1 ‫ ا‬FFF7‫ وا‬4FFF )FFF‫ آ‬FFFn  ‫ ا‬F F7 IFFF</ XFFFg FFF/ FFF ‫ن إذن‬FFF ‫ ا‬FFF1
*
‫ي‬FF9 FF1*5 FF7‫ وا‬4FF )FF‫ آ‬FFn  ‫ ا‬F # FF5 XFFg /‫و‬،FF# *0 1FF% ‫ ا‬FF7‫ وا‬YFF ‫ إ‬-FFg
(4)
.‫   ا ب‬5 ‫ي‬9 7‫ وا‬Y ‫ق إ‬% ‫  ا‬0=


.49 +
 M. 1 ?<" 2(1)
.0908+( 2005 :1   -/&) ; ?."1 7/" -&4  (2)
..   ) 4 ?. = ' : ' ) 4 (3)
.05+
 M. 4 (4)

7

1849 ! ‫"! اة ال ا‬#‫ ا‬$%&‫ار ا
ا
وا
ى وار
 (ن واو‬


 ‫ا ا‬

A
‫ ا
اب ا‬، ‫ة‬C9# ‫" ا
ا

ن و‬AD
‫ا‬:

‫ا
 ا‬
(1)
‫
م‬%
‫" ا
ا ا‬AD
‫ – ا‬1
‫او‬FFF ‫ ا‬FFF#‫ ا  ا‬FFF@ ،‫اء‬FFF ‫ وا‬BFFF ‫ ا‬4FFF# BFFF\‫ و‬FFF1 7 ‫اب‬FFF ‫ ا‬FFF1
* FFF(
FFFF ‫ ) ا‬FFFFS‫ ا‬FFFF‫ ه‬Feraud ‫و‬FFFF‫ و‬،Seroka ‫وآ‬FFFF9 ‫ت‬FFFF#‫ آ‬FFFF‫( و‬2)FFFF% ‫ل ا‬FFFF%
‫ل‬FFFF0‫ و‬FFFFg FFFF=  ‫ ا‬FFFFf‫ود ا ا‬FFFF ‫ذاة ا‬FFFF# ،(3) *
*FFFF FFFF / ‫ ب‬FFFF*0 FFFF1
FFFF@ ‫ ا‬FFFF‫اء وأ‬FFFF ‫ وا‬BFFFF ‫ ا‬4FFFF# FFFF(D ‫ا‬0FFFF7‫? و‬FFFF\ FFFF( FFFF ‫ وا‬-FFFFg ‫وراس‬S‫ا‬
(4)
.t‫ ف وواد ر‬9 ‫ت واد‬7‫ ووا‬t  Xg J#   ‫ 
@ ا ";ن ا‬# * ‫ا‬
FFFF-‫ق و‬FFFF% ‫ ا‬4FFFF‫ و‬FFFF*# FFFF% ‫ل ا‬FFFF% ‫ ا‬4FFFF ‫ه‬FFFF،‫دار‬e‫ ا‬FFFF7* ‫ ا‬4FFFF FFFF‫أ‬
FFF"  FFF@،(5) ‫ ادي‬F F ‫ ا‬FFF-‫ ب و‬F F* ‫ ا‬4FFF‫  و‬FFF ‫ ا‬FFF-‫ و‬FFF# ‫ل ا‬FFF% ‫ ا‬4F F‫  و‬FFF%*5
(6)
.f‫ت ا ا‬7‫@ ا ا‬g‫ا * ب وأ‬
‫"ة‬FFF# BFFF%‫و‬،(7)-FFFg °35 ،34‫ و‬FFFg °06،05 4FFF# ‫"ة‬FFF# FFF1 FFF"  FFF‫أ‬
BFFFFz  ‫ة‬FFFF/‫ و‬FFF#7 ‫ا‬FFFF‫ آ‬GFFF=‫ آ‬FFFF ‫ ا‬vescera FFFF1 ‫ ا‬FFF=‫ ا و‬FFFF* ‫ن ا‬FFF"
FFF*# )FFF"7 GFFF ‫د‬FFF7 FFF*# FFF@/ FFF GFFF=‫ آ‬FFF‫و‬،‫ ا اب‬FFF1
* FFF =FFF‫(ري ا و‬FFF9-‫ا‬
‫ق‬FF*5 FF@ /‫ رة و‬FF FF* ‫"ة‬FF#‫و‬،‫د‬7 FF*# FF( 1 ‫دة ا‬FF ‫ء‬- FF# ‫* ن‬FF 4QFF ‫ن ا‬FF‫ر‬
(8)
.2 ‫را< ا‬S# @%


.01 
 : (1)
(2)-Jean Despoi, la bordure saharienne de l’Algérie orientale, R A, 1942, p 171
(3)-Soroka (C), le sud constantinois 1830, 1855, R.A, vol 56, Alger : 1912, p519.
Voir aussi : Charles Féraud, les Bendjellab, Sultans de Touggourt, notes
historique de la province de Constantine, R.A, vol 25, 1881, p153.

.27+(2005:E 4. -; )1939 1837-E 4. K ' 2 % ?<"> 2 ; D(4)
.25 + 
 M. – (5)
185+(1963 :1 )"   7/   (2&)E 4. )" 2 
B" (6)
.120+ (*  :1;# -' -:L -") E 4. U,; 2  : ‫أ‬.186
.182 + (1984 :E 4. )" - & -A )-0 = 2/ ?D(7)
.183 + F% (8)

8

1849 ! ‫"! اة ال ا‬#‫ ا‬$%&‫ار ا
ا
وا
ى وار
 (ن واو‬


 ‫ا ا‬
(1)

A
‫ا
اب ا‬-2
FFFF 1 ‫اب ا‬FFFF ‫اوي وا‬FFFF@s ‫اب ا‬FFFF ‫"ة وا‬FFFF# FFFF7‫ وا‬YFFFF ‫ن إ‬FFFF ‫ ا‬FFFF1
* )FFFF1
2FFFF% ‫ر‬FFFFD‫ ا‬FFFF ‫ا‬QFFFF‫( وه‬2)،4FFFF5{‫و وا‬FFFF ‫ان وا‬FFFF1 ‫ ا‬FFFF9 ‫دة‬FFFF‫ و‬FFFF% ‫اب ا‬FFFF ‫وا‬
‫وادي‬QFFF ‫ي ا‬2FFF ‫ ا‬4FFF# ‫ز‬FFF"/ # FFF / ‫ول‬S‫ب ا‬FFF( ‫€ ا‬FFFg  F F YF F ‫ د إ‬F F( FFF ‫ب وا‬FFF( ‫ا‬
(3)
.‫ ن‬# ‫ا ا ") ا آ‬#  ‫م‬1541 *9 7 ‫ا‬
‫ ل‬F F\‫* و‬FFF9 bFFFC= FFF FFF= 4FFF#‫ ا‬IFFF 5 ‫ن‬FFF ‫ ا‬YFFF / 4FFF/ ‫ي‬FFF# FFF7‫ج ا‬FFF ‫ ا‬4FFF"
FFFF9 ‫اع ا‬FFFF ‫ل ا‬FFFF FFFF FFFF،‫م‬1821 FFFF 2FFFF% ‫ ا‬YFFFF ‫( إ‬FFFF ‫ ا‬4FFFF# ‫ت‬FFFF7
. ‫م‬1844‫?ل ا ن‬7‫( ا‬# ‫ ا (ب وازدادت <اوة‬2% Y / 1
* #
‫ا‬FFFFFF0 FFFFFF‫ إدار‬FFFFFFs* ‫م‬1844 ‫ أوت‬23 ‫ر‬FFFFFF\‫ أ‬FFFFFF1(4)‫ل‬FFFFFF‫وق دو‬FFFFFF ‫ ا‬FFFFFF‫أ‬
IFFF‫ إدار‬GFFF‫ و‬FFF#( ‫ ا‬dFFF" ‫ا‬FFFf (5)‫س‬FFF D FFFf‫ ا ا‬IFFF0 # 4/،*
*FFF1 ‫ ب ا‬F F*
‫ق‬FFFFg FFFF9‫ل ا را‬FFFF FFFF% ‫اب ا‬FFFF ‫ ا‬FFFF wFFFF7 (6). FFFF‫ه‬S‫ ا‬4FFFF 4 ‫و‬6FFFF FFFF(#‫أر‬
FF1 ‫دس و‬FF#‫ ادي و‬FF ‫ ا‬FF‫ وزر‬FF= ‫ و‬0FF= ‫ي‬FF9 FF1*5‫ و‬FF1/ ‫ي‬FF9 :BFF%‫ن و‬FF ‫ا‬
‫ دي‬FFF ‫ي‬FFF9‫ و‬FFF/ ‫س وا‬FFF D‫ و‬BFFF‫ وا و‬FFF ‫ ا‬FFFhC=‫ و‬FFFQ ‫ وا‬qFFFC ‫وا‬
‫وراس‬S‫ م ا‬FFFF2‫(ة و‬FFFFF ‫ ش وا‬FFFF ‫ وا‬FFFFF* ‫ ا‬4FFFFF/‫ و‬FFFFFg‫= و‬FFFFF9‫ و‬FFFFFD‫ دة و‬FFFF@‫و‬
(7)
.‫و‬57‫وا‬

‫ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ‬
. 02 
 : (1)
+ ( 2007 :E 4. -/. *& =  (2&)'/ E 4. 5" : =2 ;  (2)
.71
. 42 +1 ( * :E 4. )" - & -A ) * ,59 = 6(3)
?<" - E - &   B  )B 8  M  => ?  ;
 :?(4)
.1
F , 2/ )" $ =1859 2B 2B" 1812 2B   8& 74.:8&(5)
jeanne et andré brochier ,livre d,or de
: .-/ = E >
l,algerie(baconnier freres,alger :1937)p287.

 L ) 4  1 -  2B K ' -%6 )'  !  , -  = 44 )/ 59 1(6)
.72+
 M. 2:  .29 ) 4  = # 2 1 $ D -B:D=6O    2# 
(2010 :1 -6" *   CV - 6 -/. ) 1 = <' 4B(7)
  = '" -L9 -B#I -.13R ?'% « =4 8 1 »' 4B: .38+2
.13+(2002) -/ -/ - -B#I ?'%
9

1849 ! ‫"! اة ال ا‬#‫ ا‬$%&‫ار ا
ا
وا
ى وار
 (ن واو‬


 ‫ا ا‬

‫ر‬FFFFFFF YFFFFFFF / ‫ن‬FFFFFFF(1‫ش و‬FFFFFFF ‫ و‬F FFFFF ( ‫ا‬:FFFFFFF% ‫اب ا‬FFFFFFF ‫ت ا‬FFFFFFF7‫ وا‬4FFFFFFF‫و‬
1800 )FFFh FFFg FFF7‫ وا‬FFF‫أ‬،)‫ آ‬FFFv?v YFFF ‫ إ‬4FFF*v‫ ا‬4FFF# FFF ‫"ة‬FFF# 4FFF/ ‫ان‬FFF(‫و‬،‫ا ادي‬
،FFFF 2= 4000 )FFFFh FFFF ‫روع ا‬FFFF ‫ ا‬FFFF7‫ ووا‬،FFFF1 ‫ ا‬4FFFF/ )FFFF‫ آ‬FFFF9  ‫ ا‬F FF# FFFF(‫ و‬FFFF 2=
66000 )FFFh FFF1/ ‫ي‬FFF9 FFF7‫ وا‬FFF‫أ‬، #FFF* FFF2# Y1FFF FFF ‫ ا‬BFFF 5 ‫ي‬FFF9 FFF7‫ووا‬
(1)
. 2=
،FFFF% ‫ اب ا‬FFFF# FFFF2‫ ور‬FFFF‫ا‬0 ‫ن‬F FF
 ‫وراس ا‬S‫و وا‬FFFF57‫ م ا‬F FF2 FFFF‫ا‬
(2)
،FFF1( ‫ ا‬FFF‫ ا او‬FFF@#‫ و‬-FFF* 60  ‫ ا‬F F7‫ و‬FFF 2= 300 )FFFh FFF ‫ان ا‬FFF5 ‫ة‬FFF # FFF@*
BFFF‫ آ‬FFF FFF‫را وه‬FFF%=‫@ ا‬FFF‫ أآ‬FFF ،‫م‬1849 FFF‫و‬1 FFF ‫ارة‬FFF% ‫ دور ا‬FFF@ ‫ن‬FFF‫ آ‬FFF ‫وا‬
FFFFF‫ ا وا‬YFFFFF*z‫ أ‬4FFFFF ^ QFFFFF‫ آ‬FFFFF(‫ و‬FFFFF=  ‫اب ا‬FFFFF ‫ ا‬BFFFFF5‫ دا‬YFFFFF7 ،‫ورة‬FFFFF ‫ ا‬oDFFFFF* ‫ا‬
FFF ‫ و‬FFF 2= 16000 FFF@# FFF ‫ و ا‬FFF 2= 100 )FFFh FFF ‫  ا‬FFFg YFFF ‫ إ‬FFF<‫ إ‬،FFF1
* #
‫ اف واد‬F F7 YFFF / FFF 2= 28000 )FFFh 0FFF= ‫ي‬FFF9 FFF1*5 ‫أ‬،FFF 2= 10000 FFF@# FFF7‫ا‬
4FFFF ‫دت‬CFFFF9‫ ا‬FFFF1/ FFFF‫?ت وزوا‬fFFFF( FFFF‫ آ‬FFFF‫ وه‬4‫آ‬FFFF9 1100  ‫ ا‬FFFF7‫ب و‬FFFF( ‫ا‬
Y /،FFF= FFF  FFF #‫ و‬FFF= 4FFF#‫ ا‬FFF f/ FFF 0FFF= 4FFF# FFF\= 4FFF# dFFF
‫ ا‬FFF XFFF#‫روا‬
FFFFF‫ان وزاو‬FFFFF2# ‫ري‬FFFFF‫ ه‬FFFFF‫ وزاو‬FFFFF1*2 ‫‚ ا‬FFFFFC FFFFF( FFFFF=7 ‫ ا‬F FFF‫ ا او‬bFFFFF"/
G‫ه‬FFF9 FFF@1
FFF;‫ آ‬FFF/‫ ا‬FFF FFF ‫ ا‬J‫ء‬FFF*#‫ج وأ‬FFF ‫ ا‬4F F# ‫دق‬FFF ‫ ا‬wFFF7 4FFF9
.‫ م‬1858 ‫ و‬1849  ‫?ن ا @د‬/‫ إ‬
‫اع‬FFF ‫ ا‬dFFF# FFF 2= 1700 -‫ إ‬FFF@* oFFF )FFF FFF 2= 7000 )FFFh GFFF=" FFF= FFF‫أ‬
‫دس‬FFF#‫ و‬FFF1 ‫ت‬FFF7‫ وا‬YFFF ‫ إ‬FFF<‫ إ‬،FFF=‫ ا و‬IFFF‫ر‬# FFFf ‫ه‬FFF 4FFF" ‫ء‬FFF ‫ ا‬YFFF /
1200 YFFFF ‫ إ‬FFFF<‫ إ‬4‫آ‬FFFF9 1100 FFFF@# ‫ة‬FFFF5S‫ ا‬JQFFFF‫ ادي ه‬F FF ‫ ا‬FFFF‫ وزر‬FFFF7 FFFF‫وزر‬
‫ى‬FFF" ‫ ا‬FFF‫ وا‬FFF / ‫ ذ‬F FC* ‫وا‬،(3)‫ب‬FFF( ‫ وادي ا‬qFFFC wFFF7 qFFFC ‫ ا‬YFFF ‫ إ‬- F F\‫ و‬FFF 2=
4FFFFF#‫ اƒ وا‬FFFFF/  ‫ ا‬4FFFFF#  F FFF\ ‫د‬-‫ أو‬4FFFFF FFFFF1( ‫?ت ا‬fFFFFF( ‫ وا‬FFFFF=7 ‫ وا‬FFFFF\* ‫آ‬
‫د‬-‫ أو‬YFFF ‫ى إ‬FFF5S‫ ا‬FFF‫ ه‬GFFF< FFF1 ‫و‬FFF57‫ أ‬BFFFf Y7‫و‬،FFF ‫ق‬FFF ‫ر‬FFFD‫ ا‬FFF ‫* ف‬FFFg
‫ ن‬DFFFF ،‫ ب‬FFFF‫د أ‬-‫ أو‬FFFF@"  FFFF 2= 3000 )FFFFh FFFF7‫ دي وا‬F FF ‫ي‬FFFF.(4) F FF\
4‫ ر‬FFFFF0‫ى  د‬FFFFFF1 ‫) ا‬FFFFFF‫ أه‬4FFFFFF‫ و‬YFFFFF/ 4FFFFFF# ‫ ن‬FFFFFF9 ‫د‬-‫ن وأو‬FFFFF7 ‫ ا‬FFFFFF/ ‫د‬-‫و‬WFFFFF#
‫و‬FFFF5 FFFF7‫وراس وا‬S‫ م ا‬F FF2 FFFF?/ GFFFF=‫ آ‬FFFF‫و‬،‫ ا ة‬FFFF( 1 ‫ وا‬FFFF1 ‫ وا‬4FFFF9‫و‬
(5)
./0‫
 اد وا‬#‫ة وا‬D‫ و‬% ‫ اب ا‬#

(1)-Delartigue (L.C) monographie de l’Aurès, document sur Batna et sa région
(Constantine, 1904) p06.

. -  2# 6 %  = ;43 - 4 $ D 19D(2)
(3)-Delartigue, op, cit, pp 19-22.

* 9 )1871 1844 <
9 K: 2B E 4. 2 % ?<">  )" 1  8B ! '(4)
. 319 +( 2006 :F  "6 2. -/.
-".>  -'">  - * &" 2 % /"> 1"B = 8 > 44  (5)
.6865 + ( 2005 :E 4. -;  ) / ." 1 1939 1837
10

1849 ! ‫"! اة ال ا‬#‫ ا‬$%&‫ار ا
ا
وا
ى وار
 (ن واو‬


 ‫ا ا‬

0FFF= ‫ي‬FFF9 FFF1*5 YFFF ‫ إ‬FFF ( ‫ ا‬4FFF )FFF‫ آ‬100 ‫ ل‬FFD YFFF / FFF FFF% ‫ اب ا‬FF ‫إذا‬
‫أ‬FFFF»‫ زوزو‬FFFF ‫ ا‬FFFF/ ‫آ‬QFFFF ‫ون‬FFFF 5 4FFFF#‫ ا‬4FFFF/ ?FFFF1=‫و‬،(1))FFFF‫ آ‬50 YFFFF ‫ إ‬30 ‫ض‬FFFF(#‫و‬
oDFFFFFF*# FFFFFF/‫ ا را‬oDFFFFFF* X F FFFF2 wFFFFFF7 ‫و‬FFFFFF57‫ ا‬BFFFFFF0 ‫ ح‬CFFFFFF9 FFFFFF*/ ‫اء‬FFFFFF ‫ا‬
‫وط‬FFFF2 4FFFF/ ‫رة‬FFFF/ FFFF‫ وه‬FFFF ‫ ا‬FFFF# FFFF% ‫  ا‬FFFF% ‫ ا‬FFFF@f0 FFFF FFFF@
‫و‬،/ ‫ا‬
‫ت‬7FFFF ‫ ا‬JQFFFF‫ ه‬d 1*،‫=ت‬FFFFhC ‫ ا‬FFFF@ GFFFF FFFF ‫ ا‬GFFFF ‫ت ا‬FFFF / 4FFFF/ „FFFF= FFFF9
20 FFF(# YFFF / ‫او‬FFF ‫ ا‬FFF1
* ‫ ا‬JQFFF‫ ه‬YFFF / oFFF
‫ و‬FFF/  FFF\ oDFFF* YFFF ‫ء إ‬FFFg
FFFg ‫ب‬FFF( ‫ واد ا‬YFFF ‫"ة إ‬FFF# 4FFF FFF‫˝و‬FFF% ‫اب ا‬FFF ‫)˝ا‬FFF9‫و ا‬FFF57‫ ا‬BFFF0 4FFF )FFF‫آ‬
FFF@  FFF ‫ ا‬FFF
‫ت ا‬FFF‫ة آ‬FFF ‫ رة‬F F# IFFF2 B@FFF9 ‫وه‬،FFF# *0 tFFF  XFFFg YFFF ‫وإ‬
(2)
.« ‫ر‬%g B0‫وراس و‬S‫ل ا‬0 4 X@ ‫=@ـرا ـ‬S‫"ـ ا‬g
‫(ر‬FFFF9-‫) ا‬FFFF9‫ ا‬FFFF1‫ و‬FFFF% ‫اب ا‬FFFF ‫) ا‬FFFF ‫ن إ‬FFFF )FFFF9‫ ا ا‬wFFFF7 4FFFF FFFF‫أ‬
 ‫ ا‬F FFFFFFF# I7FFFFFFFFF ‫ر‬FFFFFFFFF1 ‫م‬1905، 1902،1887 ،1863،1862 FFFFFFFFF FFFFFFFFF5‫ر‬6 ‫ا‬
FFFFFF(# ‫ل ا‬FFFFFF ‫ ا‬4FFFFFF ‫ر‬FFFFFF* ‫اوي ا‬FFFFF ‫ ) ا‬FFFFFFS‫ ا‬FFFFFF FFFFFF ‫ر و‬FFFFF"‫ ه‬635،243
35،34 ‫ض‬FFF/ FFFf‫ دا‬4FFF# ‫"ة‬FFF# 4F F/ )FFF‫آ‬80  ‫ ا‬F F# FFF( FFF ‫وراس ا‬S‫ت ا‬FFF(C
 FFFg ‫ء‬FFF0 YFFF ‫) إ‬FFF e‫ا ا‬QFFF‫) ه‬FFF1*‫ و‬.FFFg ° 06،05 ‫ ل‬F FD FFF
5 4FFF# ‫ و‬-FFFg °
4‫آ‬FFFF‫ب أ‬FFFF FFFF/‫ ا را‬FFFF<‫را‬S‫ت وا‬FFFF7‫ ا ا‬qFFFF(# I
FFFF9  FFFF9‫ وا‬B@FFFF9 4FFFF/ ‫رة‬FFFF/،
BFFFF9? # FFFF
‫ و‬FFFF# ‫ ا‬FFFFC;‫ * ب آ‬FFFF# FFFF=v FFFF1
*‫و‬.‫"ن‬FFFF # FFFF ‫ أه‬FFFF‫ وه‬JFFFF ‫ا‬
XFFFF= dFFFF7 ‫ة‬FFF0 FFFF@/‫ وزرا‬FFF5 IFFFF# ‫ ن‬FFF"‫ و‬،‫ن‬FFF‫ ا د‬JFFFF oFFFD 4FFFF/ FFF  ‫ا‬
FFFF%/ BFFFF‫درا آ‬FFFF= -‫ث إ‬FFFF - FFFF FFF‫ وه‬FFFF‫ر آ‬FFFF
W# FFFF# ‫ء وا‬FFFF% ‫ء ا‬FFFF0 ‫ اذا‬،‫ي‬FFFF ‫ا‬
.t  Xg */ @ z‫* ات و*@  أ‬9
FFFF/ ‫د‬-‫د زرارا وأو‬-‫أو‬:)FFFFh IFFFF== " ‫ن‬FFFF ‫ ا‬4FFFF1
* ‫?ل ا‬FFFF5 4FFFF FFFF% ‫اب ا‬FFFF ‫إن ا‬
FFF ‫ ن‬FFF%( BFFF7‫ ر‬BFFFf )@FFFh(#،‫ ا اد‬FFF‫ وزر‬FFF7‫ ا‬FFF‫دس وزر‬FFF#‫ و‬FFF1 ‫ وا‬FFF= ‫و‬
‫ ر‬FF FF‫ وه‬،(3) =FFF ‫ ا‬#FFF
‫ء وا‬FFF9S‫ ا‬4 FFF7 ‫ن‬FFF ‫ ا‬FFF ‫ون‬1FFF FFF ‫م وا‬FFF2 ‫ا‬
‫ ش‬F F ‫ وا‬FFF1/ ‫ي‬FFF9‫ و‬FFF\ ‫ي‬FFF9 IF F‫ ا‬# 4FFF .0FFF= ‫ي‬FFF9 FFF1*5‫ و‬FFF1/ ‫ي‬FFF9 4FFF#
.(4)
qC ‫
ر وا‬1 ‫ وا‬B‫ وا و‬Q ‫ = وا‬4/‫و‬
‫ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ‬
(1)-Hubert Cataldo Biskra et les Ziban (collection Français d’Afrique,France ; 1988)
p16.

. 36  35 +
 M.  8 3 44 (2)
(3)-Etude sur les ressources hydraulique du zab chergui, op, cit, p 20,21.
(4)-http:/www.liana.dz.com, 27/04/2011 , 22 :13.
:: 
htt.//amar62.blogspot.com.27/04/2011. 22.30

11

1849 ! ‫"! اة ال ا‬#‫ ا‬$%&‫ار ا
ا
وا
ى وار
 (ن واو‬


 ‫ا ا‬

-.
%
‫ ا‬-8‫ ا
ا‬G
%
‫ ا‬:

‫ا
 ا‬
wFFFF7 ،‫ ب‬F FF* ‫ل وا‬FFFF% ‫ ا‬4FFFF# FFFF(
‫ ا‬FFFF ‫اء وا‬FFFF ‫ ا‬FFFF/ ‫"ة‬FFFF# FFFF(
)FFFv FFFC2 ‫د‬FFF" YFFF7 ‫رج‬FFF ‫ ا‬FFF QFFF5W‫وراس و‬S‫ل ا‬FFF0 FFF/ FFF# ‫ ا‬FFF@@0 4FFF ‫ر‬FFF*
BFFF ‫ ا‬4FFF# BFFF\‫ و‬FFF1 7 ‫ة‬FFF
*1 ‫ ا‬FFF( wFFF7 FFF% ‫ ا‬FFF@ ‫ ا‬FFF ‫ع‬FFFC‫ر‬-‫ ا‬FFF QFFF5W‫و‬،@s
FFF‫ ا ر‬FFFh@ ‫ ا‬FFF@* Y /،FFFhC2* ‫او ا‬FFF ‫ة ا‬FFF/1 ‫ ا‬YFFF / FFF1‫و‬.(1)‫اء‬FFF ‫وا‬
‫ات‬FFFg6 FFFh2،‫م‬200 F F / YFFF / FFF ? ‫ ا‬FFFh@ ‫ره ا‬FFF YFFF /‫و‬،‫م‬400 F F / YFFF /
FFF@ ‫ ا‬FFF ‫اوي‬FFF ‫ ا‬bFFF DS‫ ا‬BCFFF9‫ ا‬1،‫اء‬FFF ‫ ا‬FFF#‫ ا‬# FFF‫ره‬/# ‫ ب‬F F* ‫ل وا‬FFF% ‫ا‬
(2)
.‫ اء‬% ‫ا‬
‫اء‬FFF ‫ ا‬4FFF< FFF0  ‫ ر ا‬F F( ‫ ا‬FFF/ FFF5* ‫ات‬FFF FFF1
* ‫@ت ا‬FFFg FFF‫و‬
‫ة‬FFFFFh2 ‫ وا‬JFFFFF # ‫ة‬FFFFF/ GFFFFF=‫اء آ‬FFFFF ‫ أن ا‬FFFFF‫آ‬6 ‫ر‬FFFFFv{‫ت وا‬FFFFF9‫  را‬،‫ى‬FFFFF" ‫ا‬
‫م‬1845 FFFF ‫و‬FFFF57‫ وا‬FFFF% ‫اب ا‬FFFF ‫(ر ا‬FFFF9-‫و ا‬FFFFz FFFFz Y iFFFF،(3)‫ت‬FFFF=‫وا  ا‬
FFFF‫ر‬1 # ‫ز‬FFFF fFFFF ‫خ ا‬FFFF*   /‫و‬،‫و‬FFFF57‫ل أ‬FFFF# ‫ ل‬FFF GFFFF ‫ د زا‬FFF9S‫ ا‬GFFFF=‫آ‬
(4)
.‫@  ا *ر وه  ا ء‬9‫  رأ‬2* ‫ ا اء أن ا‬B‫ ^ ( أه‬Q ،‫ف‬C ‫وا‬
FFF(D ‫ ن‬F F/ B"FFFg YFFF / F F@s ‫ل‬FFF ‫ ا‬FFF ‫ ص‬F F ‫او‬FFF ‫ ا‬FFF‫ود‬S‫ ا‬JFFF
‫م‬FFFFs=‫و‬،(5)‫ي‬FFFF0 ‫ واد‬FFFF‫ود‬S‫^ ا‬FFFF  4FFFF‫ و‬،‫ت‬FFFF7‫) ا ا‬FFFF‫ أه‬F FF@ / GFFFF FFFF‫ر ار از‬FFFF# ‫أو‬
‫) أن‬FFFFz‫ر‬،(6) ‫وراس‬S‫ ا‬FFFF\5 FFFF
 ‫ل ا‬FFFF ‫ ا‬IFFFF# ‫ د‬F FF FFFF# XFFFF ‫ن‬FFFF # ‫ن‬FFFF ‫ا‬
‫"ة‬FFF# ‫اري‬FFF ‫ى ا‬FFF ‫ ا‬FFF‫أ‬،‫*
ة‬1 # ‫ل‬FFF ‫ ا‬F F‫ ه‬FFF‫ آ‬FFF 1=-# FFF FFF1
* # ‫خ‬FFF* ‫ا‬
FFFFF* ‫ة ا‬FFFFF ‫ ا‬YFFFFF / v6FFFFF FFFFF،)  200 ‫ى‬FFFFF( - XFFFFF ‫( وا‬7)FFFFF0‫ در‬06  ‫ ا‬F FFF
(8)
.B2* ‫ت ا‬7‫ ده وا‬B#1 #، W ‫ا‬

.146 + 
 M. K ' 2/ (1)
. 04  03 +
 M. 4 (2)
9 -& ." )" (1ّ&) 6.M"J K ' "N .(3)
. 76 +( 1961:* M4" 
. 129 + F% (4)
:E 4. -/ -/& (1& )-'"  -9 -/& - :E 4. -B 0. 2 # (5)
.70 +( 1962
(6)- Masque ray, le djebel Chahar, R A, tx x III, Alger, 1879, p 56.

. 39  38 +
 M.  8 3 44 (7)
.119 +( 1952 :E 4. -/ -/& (2& )E 4. &# -B 0. 2 
B" (8)

12

1849 ! ‫"! اة ال ا‬#‫ ا‬$%&‫ار ا
ا
وا
ى وار
 (ن واو‬


 ‫ا ا‬

FFFFF@7‫ وا‬4FFFFF‫و‬،(1)FFFFF?D‫ إ‬FFFFFf‫ت ا ا‬FFFFF7‫@ ا ا‬FFFFFg‫ ب وأ‬F FFF* ‫ ا‬F FFF"  ‫"ة‬FFFFF#‫و‬
‫ش‬FFF‫ وأو‬FFF 5 ‫ي‬FFF9‫?ل و‬FFF0 ‫د‬-‫ وأو‬4FFF9‫ي وا و‬FFF( ‫ وا‬FFF1 D‫= و‬FFF% ‫ و‬FFF1/ ‫ي‬FFF9
bFFFFF DS‫  ا‬FFFFF 9 4FFFFF< ‫ورة‬FFFFF ‫ل ا‬FFFFF ‫ ا‬IFFFFF# ‫ د‬F FFF FFFFF YFFFFF / FFFFF(‫( و‬2)،‫ل‬-‫وأور‬
oFFFF%‫ اط و‬F FFzS‫ ا‬4FFFF oFFFF
* ‫ي‬QFFFF ‫ي ا‬FFFF0 ‫ واد‬FFFF@* ،‫اب‬FFFF ‫ل ا‬FFFF0 YFFFF7‫اوي و‬FFFF ‫ا‬
‫وراس‬S‫ل ا‬FFF0 4FFF ‫ى‬FFF5‫وأ‬، tFFF  XFFFg FFF FFF@* ‫?ل‬FFF0 ‫د‬-‫ وأو‬FFF 5 ‫ي‬FFF# ‫ن‬FFF ‫ا‬
‫ واد‬FFF@‫ه‬W ‫ ب‬F F* ‫ ا‬4FFF FFF‫ب أ‬FFF( ‫ة وواد ا‬FFF
*1 ‫ وا‬FFF ‫ي وواد ا‬FFF/ ‫ اد‬F F‫و آ‬FFF57‫وا‬
(3)
.t‫ر‬
FFF\5 FFF# ‫ ا‬FFF FFF )‫ه‬FFF9 ،‫=ت‬FFFhC ‫ ا‬YFFF / )fFFF1 ‫ن ا‬FFF‫ن ا د‬FFF0 ‫م‬FFFs= ‫إن‬
QFFFF5W ‫ي‬FFFF0 ‫ اد‬F FF ،(4)tFFFF  XFFFFg FFFF*/ FFFF@s( FFFF FFFF@* FFFF@=‫) أ‬z‫ر‬،FFFF% ‫ اب ا‬FFFF#
bFFFFC= FFFF*/ FFFF@* FFFF# ‫اب ا‬FFFF ‫ اط وا‬F FFzS‫ وا‬FFFFC  ‫ ا‬FFFF/ ‫ ر‬F FF/ ‫ل‬FFFF0 4FFFF J‫ا‬FFFF
4 FF" FF )‫ه‬FFF9 FF ،‫ ب‬FF* ‫ ا‬YFFF‫ أ‬4FF ‫دم‬FFF1 ‫ر ا‬FFz‫ اد ار‬FF ‫ل‬FFF ‫ ا‬FF‫آ ه‬،dFF ‫ا‬
FFFF= FFFF# FFF‫ وه‬،YFFFF7‫ر و‬FFFFhz‫ و‬BFFF‫ ر‬4FFFF FFFF‫ت اآ‬FFF1D FFFF@، FFFF# ‫ ا‬FFF/ =
‫ ر وا{زوت‬CFFFFFF9 C ‫ ا‬qFFFFFF7 4FFFFFF ‫ت‬FFFFFF‫ آ‬YFFFFFF / ‫ ي‬F FFFF‫ و‬FFFFFF ‫ Š وا‬FFFFFF# FFFFFF*z
)‫ه‬FF ،FFD 4FF IFF 1* FF‫ و‬FF‫ود‬S‫=ت ا‬FFh ‫ج‬FF= FF‫ى ه‬FF5‫ت أ‬-FF7 ‫و‬،‫ م‬FF9  ‫وا‬
FFFFF1/ ‫ي‬FFFFF‫آ‬،% ‫اب ا‬FFFFF ‫ارع ا‬FFFFF‫ت و‬FFFFF7‫ار وا‬FFFFFz YFFFFF /(5)FFFFF7?C ‫ر ا‬FFFFF‫ ازده‬FFFFF
(6)
.1*2 ‫وا ر وا‬


.186 185 + 
 M. E 4. )" 2  (1)
.119 + 
 M. -B 0. 2  (2)
(3)-Masque Ray, op ,cit. p 56.

. 146 + 
 M. "N (4)
. 5 + 
 M. 4 (5)
. 146 + 
 M. "N (6)

13

‫ا ا 
‬

‫ار ا
ا
وا
ى وار
 (ن واو&‪ $%‬ا‪ !"#‬اة ال ا ! ‪1849‬‬

‫ا
 ا

‪:‬ا‪
1‬ر ا
ي‬
‫ا
 اول‪:‬ا
!‪ %‬ــ‪8‬ــــ‬
‫‪z Y /‬ار ا *
‪ 1‬ا ر‪g  #‬ل إ‪ 1‬ن ‪"9‬ن ا ا‪  f‬ا  ‪## d‬‬
‫و‪/‬ب‪ B(C#،‬ا @ات ا ‪ %‬وا وات ا‪ (،*0S‬ا ‪ C‬ا‪  ?9e‬ا ‪1‬ن ا ‪#‬‬
‫ا ?دي ا‪ G 19‬ا *
‪ 1‬هات أ‪5‬ى ‪ *# Bf 4‬ه?ل  ا ‪1‬ن ا دي ‪w7 ،%/‬‬
‫‪( t #‬اده) ‪ 7‬ا  ‪ v?v‬و‪ v?v‬ن أ ‹ ‪ ) 9 *# 4 33000‬و‪ 7‬ا  ‪ 9‬وأر‪ 4(#‬أ ‹‬
‫‪،B1( *# 4 46000‬و‪ 7‬ا  ‪ n‬و‪ 5‬ن أ ‹ ‪ *# 4 150000‬ه?ل‪،‬أي   ‪4/‬‬
‫‪ n‬أ ‹ ‪9 ، 200000‬ه‪ B"%  G‬ا آ ا‪ /0-‬وا   *
‪ \5 1‬‬
‫‪g‬ل ا اء ‪ 1  w7‬ا اب ‪5 7W#‬و وا‪S‬وراس‪،‬و‪@s‬ه‪Q‬ا ا زج ‪  0 B"%#‬‬
‫ا اب ا ‪ %‬و‪ 7‬اف أ‪5 7‬و وا‪S‬وراس)‪.(1‬‬
‫‪"9‬ن ‪"#‬ة ‪ 4‬ا  ‪ 4‬و‪ Bf @ 7‬ا ‪\ 4#‬را واوة)‪،(2‬وا‪ \S‬ل‬
‫ا ‪ %‬وا (ا=  ا اب *@  ( د إ ‪ *# Bf Y‬ه?ل و‪ ) 9‬ا (‪ (# #‬ه@ ‪4‬‬
‫‪ Ig‬ا ة ا (‪ #‬و إ ‪?# Y‬د ا ب ا‪ ،?9e‬و‪/ @=
# 4‬وان ‪ / 4#‬و‪4#‬‬
‫)‪(3‬‬
‫‪?/ 4# b‬ن و‪D‬ود ‪، b 4# )@ 4#‬وأو‪-‬د ‪?0‬ل وا ‪h‬ك وآ‪.‬‬
‫أ ا وق دول *‹ ‪"9‬ن ا ن ‪ (#‬ا‪?7‬ل ا *
‪ 1‬إ ‪ 4 h7 Y‬أه‪B‬‬
‫ا *‪ /‬وا رة وا ‪ 7?C‬وا  )‪،‬و\*‹ ‪# 5‬و ر‪/،(4)B7‬رة ‪ 4/‬أ‪/‬اب (‪d‬‬
‫ا 
ة ‪z Y /،(5))@ /‬ار أو‪-‬د ‪?0‬ل وأو‪-‬د ‪ 99‬و‪9‬ي ‪  5‬وأو‪-‬د ‪7‬آت‬
‫وا  از و=س ا ‪ %D/‬وأو‪-‬د زآي وأه‪ Y / *# B‬و‪z‬ة وا ‪ %‬وا ري)‪(6‬وأو‪-‬د‬
‫‪/‬وأو‪-‬د‪7 #‬وا ‪Q2‬ران وأو‪-‬درس وأو‪-‬د ‪ #‬را وأو‪-‬د \ ‪.‬و‪/S @ ?5 4‬اش‬
‫ا "ى ‪"#‬ة ه) ‪ *#‬إ‪#‬اه) و‪z‬ة وأه‪  / *# B‬وأو‪-‬د \  وأو‪-‬د ‪9‬ي \ـ ـ ‬
‫وأو‪-‬د ‪9‬ـي ‪;/‬ن وأو‪-‬د زن وا  ا وأو‪-‬د =‪f‬ـ‪C# B‬ـو‪@/‬ـ))‪.(7‬‬
‫‬
‫)‪-/& (1&)= -B 0. 2B -  1830 ? ;&" L"W9 E 4. -  2 # (1‬‬
‫ ‪.213 +(1972 :E 4. 2<H %   -/‬‬
‫)‪+2005 -.19621954 1 -> K L9 =L9 81 -> =;. -(2‬‬
‫‪. 14‬‬
‫)‪. 43 + 
 M. : = 2 (3‬‬
‫)‪R: 2'#" ( F B%B 8" ) F  1844 1 ?<" / ?
 ?(4‬‬
‫ ‪. 42 +
 M. 1 ?<" 2 : =4‬‬
‫‪(5)-Bouaziz Ben Gana, le Cheikh el Arabe, étude historique sur la famille Ben Gana‬‬
‫‪(Alger, 1930) p 88.‬‬
‫‪(6)-Soroka (C), le sud Const, op.cit. , p 519.‬‬

‫)‪. -%' 17 = 1942 ?B 4 5" Samsoen =   ?E 8 L #" (7‬‬

‫‪14‬‬

1849 ! ‫"! اة ال ا‬#‫ ا‬$%&‫ار ا
ا
وا
ى وار
 (ن واو‬


 ‫ا ا‬

 FFFF‫ وأه‬GFFFF#v ‫د‬-‫ أو‬YFFFF ‫ إ‬FFFF<‫إ‬، #‫ ورا‬FFFF 5‫ي و‬FFFF‫ وزآ‬FFFF99 ‫د‬-‫ أو‬4FFFF/ ‫دة‬FFFF‫ز‬
(2)
.‫و‬% ‫ ا‬4 @ z‫ز ا  أ‬S‫اش ا‬/S‫ ا‬4/ s* ‫ ا‬q# ،(1)‫ ف‬9
‫ة‬FFF<7 0FFF= ‫ي‬FFF9 FFF1*5 ‫ار‬FFFz YFFF / ‫ه‬FFF<‫ ا‬7‫ و‬FFF@7‫ ا‬# FFF@* BFFF‫ز آ‬FFF‫و‬
FFFF‫ا‬0 XFFFF‫ و‬FFFF% ‫ن ا‬FFFF ‫ ا‬FFFF1
*# FFFF ‫ي‬QFFFF ‫ ا‬FFFF5S‫ا ا‬QFFFF‫ه‬. FFFF% ‫اب ا‬FFFF ‫ا‬
:‫آ‬Q= @ f )‫ أه‬4‫وراس و‬S‫و وا‬5 7‫ اف أ‬# 2‫ور‬
،(4)FFFF=‫ وا (?و‬FFFFg‫~ وا ار‬FFFFg ‫د ا‬-‫ أو‬4FFFF،(3)FFFF‫دة دو‬FFFF ‫ ا‬FFFF%* ‫ ا‬BFFFFf
4FFFF FFFF0‫ا‬#‫ راغ و‬FFFC ‫د‬-‫ أو‬fFFFF%/‫ و‬B@FFFF ‫د‬-‫  وأو‬FFF# ‫د‬-‫ وأو‬FFFF(‫ و‬FFFF## FFFF*#‫و‬
FFFFFFF/0-‫ت ا‬FFFFFFF?( ‫ ا‬wFFFFFFF7 ‫ان‬FFFFFFF/ ‫د‬-‫ش وأو‬FFFFFFF%( GFFFFFFF#v ‫د‬-‫
ن وأو‬FFFFFFF9 ‫د‬-‫أو‬
YFFFF ‫ إ‬FFFF<‫ إ‬،FFFF% ‫ اب ا‬FFFF# ‫و‬FFFF5 FFFF7‫وراس وأ‬S‫ ا‬X#FFFF FFFF ‫ ا‬FFFF* ‫د ا‬FFFF-‫وا‬
FFFFF/ ‫د‬-‫وأو‬،(5)*7‫ا‬FFFFF ‫ وا‬FFFFF% ‫ ن وا‬FFFFF9 # ‫د‬-‫ وأو‬4FFFFF"  FFFFF*#‫ ل و‬F FFF  FFFFF*# BFFFFFf
FFFFFF / ‫ج‬FFFFFF ‫د ا‬-‫د زرارا وأو‬-‫ وأو‬YFFFFFF/ 4FFFFFF# ‫ ن‬FFFFFF9 ‫د‬-‫ ب وأو‬FFFFF‫د أ‬-‫ن وأو‬FFFFF7 ‫ا‬
oDFFF* ‫اش ا‬FFF/‫ أ‬YFFF ‫دة إ‬FFF‫ز‬. ‫* ي‬FFFg 4FFF#‫د ا‬-‫ وأو‬FFF*0 ‫اب‬FFF/‫ وأ‬FFF7 FFF*# BFFFf ‫د‬-‫وأو‬
‫ة‬FFF\* ‫د داود وا‬-‫ة وأو‬FFF( ‫ وا‬FFF=0‫ و‬FFF*#‫ و‬FFF=‫ج وزا‬FFF ‫?وة وا‬FFF/ ‫د‬-‫و‬WFFF‫ آ‬.FFF  ‫ا‬
‫وز‬FFFFFFF/ ‫د‬-‫ وأو‬46FFFFFFF ‫د‬-‫ش وأو‬FFFFFFF%( ‫ وا‬BFFFFFFF< ‫د‬-‫  وأو‬FFFFFFFh ‫د‬-‫ وأو‬FFFFFFF ‫د‬-‫وأو‬
(6)
.‫د زن‬-‫* ح وأو‬#‫ي و‬/ ‫د‬-‫وأو‬


:‫"ة‬# ،C ‫
( ا‬،=‫ و‬2 ‫ )ا\ارات ا ( ا‬B2* ‫"ة ا‬# €‫ ر‬4 ‫ة‬Q=  B 2 ‫ ا‬C ،‫ر‬5 7‫أ‬-(1)
. 21 ،20 ‫ (ص‬2008
. 49 ‫ص‬،o# ‫ ا‬0 ‫ا‬، ‫وراس‬S‫ا‬،‫ زوزو‬:s=‫ أ‬،)* ‫ ا‬/‫و را‬% # *(-(2)
،*
* (0،/0e‫(@ ا ( م ا‬،( 0  9‫ق) ر‬% ‫ ^ ا‬# ‫ ا آ‬9S‫ا‬، ‫  (ش‬0-(3)
:f‫ا ا‬، ‫ )دار ه‬1830 ،1514 ‫?ل ا ") ا آ‬5 f‫ا ا‬،(‫د‬/ ) \:^ Q‫آ‬s=‫ أ‬.33 ‫ص‬،1991
. 299 ‫ (ص‬2005
. 63 ‫ص‬،o# ‫ ا‬0 ‫ا‬،‫وراس‬S‫ا‬،‫ زوزو‬-(4)
.50 ‫ ص‬،o# ‫ ا‬0 ‫ ا‬،( ‫ آب ا‬،‫ ون‬5 4#‫ ا‬-(5)
)@ \W،*7‫ وا ا‬% ‫;*ء ا‬9i# ## ‫ أ\ ل‬Y ‫وراس إ‬S‫و وا‬57W# 1# ‫ ا‬Bf1 ‫ ا‬d z‫ أ‬d*-(6)
@0 4 ‫وراس‬-‫و وا‬57W# % ‫رط ا اب ا‬e ‫و وا (ب وا  ا‬% ‫) ا‬h 0= ‫ي‬9 1*5‫و‬،#/
‫ن آش ب‬7 ‫ ا‬/‫ ن و‬9 #‫
ن و‬9 ‫د‬-‫* أو‬/  ‫ي ا‬# 7‫ أ‬0‫و و‬،‫ى‬5‫@ أ‬0 4 ‫ اء‬#‫و‬
€‫
‹ ا *ن  ر‬،#‫;و‬7  ‫ ا‬:s=‫أ‬.‫ي  دي‬# ‫ ج‬# ‫ زاو ا دق‬w7 ،‫د أ ب‬-‫أو‬
.15‫( ص‬2000:   4/ ،‫ا ن )دار ا @ى‬

15

1849 ! ‫"! اة ال ا‬#‫ ا‬$%&‫ار ا
ا
وا
ى وار
 (ن واو‬


 ‫ا ا‬

FFFF‫ا‬0 (2)‫وراس‬S‫ ا‬FFFF‫( و‬1)‫و‬FFFF57‫ أ‬FFFF DFFFF1 FFFF% ‫اب ا‬FFFF ‫ن ا‬FFFF FFFF /
‫أ‬،FFFF/0-‫د وا‬FFFF-‫ت ا‬FFFF?( ‫اش وا‬FFFF/S‫ وا‬BFFFFf1 ‫?ل ا‬FFFF5 4،FFFF%#‫ و‬FFFF2‫ور‬
FFF% ‫* وا‬7‫ا‬FFF ‫ وا‬FFF9‫ ن وا  ا‬FFF9 F F*# ) FFF@ ‫ى‬FFF" ‫و ا‬FFF5 F F7‫اش أ‬FFF/‫ وأ‬BFFFf
4FFFF# ‫ ن‬FFFF9 ‫د‬-‫ش وأو‬FFFF‫ن آ‬FFF7 ‫ ا‬FFFF/ ‫د‬-‫د زرارة وأو‬-‫ ب وأو‬FFF‫د أ‬-‫) وأو‬FFFF"  FFFF*#‫و‬
(3)
.(  *#) @g‫ا‬/‫آ أ‬W ~= % ‫ ة‬# ‫( أ‬Y/
‫اء‬FFFFF ‫"ن ا‬FFFFF9 ‫ ع‬FFFF 4FFFFF I=،FFFFF=C ‫در ا‬FFFFF ‫ءات وا‬FFFFF7e‫ ا‬dFFFFF7‫و‬
)@*FFFF،‫ن‬450000 FFFF= ‹FFFF ‫ ن أ‬FFFF5‫ و‬FFFFn FFFF#‫ ا  أر‬FFFF7 )‫ده‬FFFF/ t FFFF ‫ وا‬FFFF% ‫ا‬
FFFF‫ و‬FFFF* 4FFFF(#‫ أر‬YFFFF / ‫ ن‬F FF/‫ن  ز‬FFFF # ‫ن‬90000 FFFF= ‹FFFF ‫( ن أ‬FFFF  ‫ ا‬F FF7
(4)
.‫ش‬/‫ون   و‬%/‫و‬

‫ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ‬
. 89 -/9 L 8/ " K  F"" ?. :6(1)
1 - "  . -4  1 9   -4 -9 6 >9 -9 6 - " =:8 3 (2)
;& :  .=  -# 6  -4  R  ?  X 9 *  2LB - . L% N
-. « 1879 1837 =  1"% X M" =# 2 % ?<"H ?<6 8 3 -# » 4
. 29 + ( 1986 -. ) - " )L9   1 RC "
=JL  )19161844 -E 4. K ' 2B - % - =6    1 (3)
.09+(2009:-
(4)-

Delartigue (L.c), op, cit, p 02.

16

1849 ! ‫"! اة ال ا‬#‫ ا‬$%&‫ار ا
ا
وا
ى وار
 (ن واو‬


 ‫ا ا‬

K
!L‫
دي وا‬6!A‫
ط ا‬J
‫ا‬:

‫ا
 ا‬
BFFFF ‫ د‬FFFF5 ‫?ل‬FFFF7-‫اة ا‬FFFFz FFFFf‫ ا ا‬FFFF ‫ و‬/FFFF0-‫دي وا‬FFFF-‫ط ا‬FFFF%* ‫إن ا‬
FFF ‫او‬FFF ‫ن ا‬FFF ‫ ا‬GFFF9W FFF1 ‫ن‬FFF # FFF‫أ‬.(1)dFFF=‫دة ا  ا‬FFF( ‫ ا‬FFF@s* YFFF /
wFFF7 ،(2)FFF*‫ب أ‬FFF9S ‫ت‬FFF7‫ ا ا‬XFFF9‫ ار و‬F F9S‫ ا‬FFF@# XFFF ‫@ ل‬FFF ‫ ا‬FFF ‫ل أو‬FFF ‫) ا‬FFF
FFFFF1 D ‫ت‬7‫ووا‬،‫ل‬FFFFF% # ‫ة‬FFFFF
*1 ‫ وا‬FFFFFD ‫(و‬3)‫"ة‬FFFFF# ‫ت‬FFFFF7‫ وا‬FFFFF/ ‫"ن‬FFFFF ‫ ا‬FFFFF
~= F F%‫ش و‬FFF ‫ و‬FFF1/ ‫ي‬FFF9 ‫ت‬FFF7‫ ووا‬،‫ ب‬FFF# FFF 5 ‫ي‬FFF9‫ و‬4FFF9‫?ل وا و‬FFF0 ‫د‬-‫وأو‬
‫ دي‬FFFF ‫ي‬FFFF9‫ و‬FFFF/ ‫(ة وا‬FFFF ‫ ش وا‬F FF ‫ وا‬FFFF‫ وا ا‬I=FFFF9‫ و‬FFFFD‫ و‬IFFFFg‫و‬
‫ي‬FFFF9 FFFF1*5‫ و‬BFFFF‫س وا و‬FFFF D‫ و‬FFFF= ‫دس و‬FFFF#‫ و‬qFFFFC ‫ وا‬FFFF‫ وا ر‬FFFF ‫ ا‬FFFFhC=‫و‬
‫وراس‬S‫و وا‬FFFF5 7WFFFF# IFFFF‫ ا‬7‫ و‬FFFF% ‫ اب ا‬F FF# ‫(ف‬FFFF‫ أو‬،‫ق‬FFFF% # ‫ان‬FFFF5‫ و‬0FFFF=
(4)
.‫ * ب‬# z‫ت ا  ا وا وا‬7‫ وا‬Y ‫إ< إ‬
1FFFF ‫ا‬FFFF;‫ آ‬4FFFF" ‫ ب‬F FF* ‫ل وا‬FFFF% ‫ ا‬4FFFF# BFFFF\‫ة و‬F FF‫ ه‬BF FF7 ‫اب ا‬FFFF/S‫ ا‬FFFF(‫و‬
‫اف‬FFFFgS‫ ا‬YFFFF /  FFF\ ‫د‬-‫رات أو‬FFFFz FFFF@*(5)،dFFFF%( ‫ء وا‬FFFF ‫اع ا‬FFFF\ ‫اء‬FFFF0 ‫رات‬FFFF ‫ا‬
‫رت‬FFFh ‫ة‬FFF5S‫ ا‬JQFFF‫ه‬، ‫"ة‬FFF# FFF ‫ ر‬F F( ‫رات ا‬FFFz‫ز و‬FFF"/ # 4FFF#‫ ا‬FFF= ‫د‬-‫رات أو‬FFFz‫و‬
F F‫ و‬،‫ء‬FFF ‫ رأس ا‬FFF*/ 4FFF ‫ وا‬FFF‫ ا آ‬4FFF ‫ء ا‬FFF*# FFF(# YFFF7‫ و‬.‫و‬F F ‫(وا‬6)‫ك‬FFF ‫ ا‬4FFF
)@*FFF ،‫ء‬FFF ( ‫ء وا‬FFF@1C ‫ ا‬FFF ‫ق‬FFFC-# 1FFF FFFf FFF9*‫ ه‬FFFs= ‫"ة‬FFF# FFF ‫اك‬FFFS‫م ا‬FFF‫أ‬
FFFF/ 4FFFF# ‫ت‬FFF‫آ‬# €FFFF% ‫= وا‬FFFF ‫( د ا‬FFF ‫ ا‬FFFF €FFFF% ‫ري وا‬FFF1 ‫ ا‬4FFFF ‫ ا‬4FFFF# FFFC 5
FF FF\5 BFF2* ‫ ن وا‬FF ‫ ا‬FF/‫( ا زرا‬FFg 4QFF ‫ا‬،~##‫€ د‬FF% ‫ وا‬46FF ‫ ا‬FF/ 4FF# ^FF  ‫ا‬
(7)
.‫ي‬# \ @/

:E 4. ANEP * 9 )? .M"L"I E 4. ) /"> ? 8 *B(1)
.56 +(2005
M4" 9  - & -9 (2&)2 I/ L/ 2B -0 *< ?<6 = E 4. 2 >(2)
. 27 +(1981:E 4.
/"> ?N" 1  4 *  2" Vessera -# -  -  = 1 ?09"(3)
. 8 &6 =: ) 4 2B 2 
5" 2B 7'   / = 2  ; D::  .27+
 M. ?<"> 2(4)
. 343+(2007 :E 4. - " * 9  ) / ; D = 2 <. .?/"7 K '
:E 4. )" - & -A ) +'  - 2 & # 2 ,9 )3 2:#  / # (5)

#"63  5"  ?:B 2B  3 -;4  2 <" = :F D );,  F% ;31+(1988
. 111  110 +( 1908 :E 4.  " B ) ) 9 2 = 
. L"   . ? 6360 2  = MB C1 ="" =" (6)
.21 20 + 
 M. 6 (7)

17

1849 ! ‫"! اة ال ا‬#‫ ا‬$%&‫ار ا
ا
وا
ى وار
 (ن واو‬


 ‫ا ا‬

‫ أن‬-‫ إ‬،FFFF ‫ ور‬YFFFF ‫ إ‬FFFF7‫"ة ورو‬FFFF# YFFFF ‫" إ‬FFFF/ BFFFF\‫ و‬FFFF‫ ا آ‬FFFF ‫) أن ا‬FFFFz‫ر‬
‫ن‬FFFF" ‫ ن وا‬F FF ‫  وا‬FFFF# ‫ة‬FFFF5‫ زا‬GFFFF=‫ آ‬FFFF1 ‫"ة‬FFFF# FFFF‫أ‬،‫وة‬e‫دون ا‬6FFFF- ‫?ل‬FFFF0 ‫د‬-‫أو‬
،‫ب‬FFF ‫ن ا‬FFF BFFFh‫ أ‬GFFF# YFFF7، 4FFF ‫ م وا‬F F ‫ ل وا‬F F1 ‫ وا‬FFFh2 ‫ وا‬IFFF‫ اآ‬C ‫ء وا‬FFF* ‫وا‬
GFFF  ،BFFF( ‫ وا‬FFF/‫ وا را‬FFF/‫ ا ا‬4FFF# ‫وراس‬S‫و وا‬FFF5 FFF7‫ اف أ‬F F7 GFFF=‫ ^ آ‬QFFF‫وآ‬
FFF# ‫ اب ا‬FFF# FFF 5 ‫ي‬FFF9 FFF FFF\5 FFFf‫ ر‬FFF
‫( و‬1)‫ج‬FFF FFF  YFFF ‫ إ‬FFF1
* ‫ا‬
4FFF/ FFFs* ‫ ا‬qFFF# (2)،‫ب‬FFF( ‫ وادي ا‬wFFF7 FFF% ‫اب ا‬FFF ‫ة ا‬FFF<7 0FFF= ‫ي‬FFF9 FFF1*5‫و‬
wFFFF7، FFFF 5 FFFF* ‫م ا‬FFFF1‫ي و‬FFFFh5-‫ وا‬FFFF1 D FFFF‫?ل زوا‬FFFF5 4FFFF FFFF1; ‫ر ا‬FFFF‫زده‬-‫ا‬
‫ى‬FFFF#‫ أ‬FFFF‫(و‬3)،‫رات‬FFFF ‫زات وا‬FFFF0e‫ت وا‬FFFFC 6 ‫ت وا‬FFFF" ‫) وا‬FFFF ( ‫ي وا‬FFFF"C ‫(ع ا‬FFFFge‫ا‬

FFFF FFFF‫ره‬/# ‫م‬1844 ‫"ة‬FFFF# ‫?ل‬FFFF7‫ ا‬FFFF(# ‫ن‬FFFF ‫ ا‬FFFF1
*# IFFFF#/‫ل إ‬FFF‫وق دو‬FFFF ‫ا‬
FFFC ‫ة‬FFF;‫ آ‬FFF(D ‫وات‬FFFv YFFF / ‫ ي‬F F‫ و‬FFF ‫
ا‬FFF9 4FFF/ ?FFF  FFFC FFF9g FFF ‫ر‬
(4)
.=C ‫د ا‬-‫ا‬
‫س‬FFFFF/ 4FFFFF#‫ ا‬FFFFF‫ زاو‬w7،FFFFF  ‫ ا‬BFFFFFf1 ‫وراس وا‬S‫ة ا‬FFFFF<7 FFFFF(* GFFFFF=‫اذا آ‬
BFFFFFFF0 BFFFFFFFf1 FFFFFFF* # 0FFFFFFF= ‫ي‬FFFFFFF9 FFFFFFF1*5 ^ QFFFFFFF‫آ‬،‫رة‬7 FFFFFFF*# FFFFFFF f/‫ و‬FFFFFFF‫در‬1 ‫ا‬
4FFF# ‫ ر‬FF/ FFF
 FFF@= ‫ آ‬dFF=0 YFFF ‫ إ‬FFF@ ‫ة‬FFF
*1 ‫ ا‬FFF‫ أ‬،FFF% ‫اب ا‬FFF ‫ وا‬FFF%* ‫روا‬%g
، FFF(‫ن و‬FFF‫د ز‬-‫ح وأو‬FFF FFF*# 4FFF ‫ورة‬FFF ‫ ا‬BFFFf1 ‫ة ا‬FFF<7 FFF@ BFFF ‫اء وا‬FFF ‫ا‬
FFFf FFF9‫‹ و‬FFF ‫ أ‬4FFF# FFF (5)De neveau F FC=‫ دو‬X#FFFh ‫ ا‬dFFF7 ‫"ن‬FFF ‫د ا‬FFF/‫ر‬1‫و‬
‫د‬FFFF/‫ء و‬FFFF7‫ أ‬FFFFv?v YFFFF / ‫ ن‬FFFF/‫  ز‬FFFF= 1800 FFFFf=v‫‹ و‬FFFF ‫ وأ‬1650 4FFFF5‫و‬
‫ت‬FFFF‫ و‬FFFF@( # FFFF@*" ، 4‫آ‬FFFF9 1200  ‫ ا‬FFF7 ‫أي‬،FFFF(*# -FFFF* 150 ‫ى‬FFFF( - ‫زل‬FFFF* ‫ا‬
FFFFs ‫ )ا‬FFFF‫ن زواه‬FFFF، ‫اوي‬FFFF ‫وراس ا‬S‫ة ا‬FFFF<7 FFFF1*2 ‫أا‬،‫ي‬# FFFF7S FFFF ‫ا‬
150  ‫ ا‬FFF# (6)Herbillon FFF#‫ره) ه‬FFFF 4QFFF ‫"=@ ا‬FFFF9 ‫د‬FFFF/‫ @ و‬FFF9‫ (و‬FFF\* ‫وا‬
1200‫ و‬FFFFF#/1650 )@*FFFFF ‫ل‬FFFFF* 400 FFFFF‫( ذآ‬7)Carrette GFFFFF‫ آر‬FFFFF*# ،4‫آ‬FFFFF9
IFF ‫ إ‬dFF‫ي ذه‬QFF ‫ح ا‬FF
‫ ا‬bFFC= FF‫وه‬،1839 FFf‫اء ا ا‬FF ‫ ا‬4FF/ IFF9‫ درا‬FF ‫ي‬FF##
YFFF ‫ إ‬150 4FFF# FFF1*2 ‫زل ا‬FFF* ‫د‬FFF/ ‫ أن‬FFF/‫ي ا‬QFFF ‫( ا‬8)Desmaret ‫ري‬FFF ‫ دي‬X#FFFh ‫ا‬
.‫م‬1845  ‫ *ل‬200

. "- " 29/ : 29 28 +
 M. 26  (1)
. 63 +
 M. 8 3 44 (2)
.30 +
 M. 2 (3)
. 2826 +
 M. ?<"> 2 (4)
1 $ ? - 2B 9 =, &: =:De neveau % (5)
. 18491848 -9&4 $ -  '  , ?   : Herbillon ;(6)
. 1878 * 1808   ? - 1 ::Carette *(7)
.-#&  $ 1845 bedeau  &: - 2B 9 &::Desmaret  (8)

18

1849 ! ‫"! اة ال ا‬#‫ ا‬$%&‫ار ا
ا
وا
ى وار
 (ن واو‬


 ‫ا ا‬

‫ اب‬FFFFFF# ‫ف‬FFFFFF( ‫أو‬،FFFFFF% ‫اب ا‬F FFFF ‫ ا‬FFFFFF ‫وراس‬S‫و وا‬FFFFFF57‫ م أ‬F FFFF2 FFFFFF‫أ‬
1200 FFFF% ‫ وا‬FFFF= 2430 IFFFF# ‫ ن‬FFFF9 F FF# ‫ش‬FFFF/ FFFF@* ،‫اوي‬F FF ‫ وا‬FFFF9‫ورا‬S‫ا‬
 ‫ ا‬FFFFF FFFFF%* ‫أ ا‬،FFFFF= 624 ‫ ب‬F FFF‫د أ‬-‫وأو‬،FFFFF= 880 ‫ن‬F FFF7 ‫ ا‬FFFFF/‫ و‬FFFFF=
)@C*FFFF‫ده) و‬FFFF FFFF*#،‫م‬1845 FFFF ‫"ة‬FFFF# ‫دي‬FFFF= ‫ءات‬FFFF7‫ إ‬dFFFF7 FFFF= 16800
(1)
.‫ي‬##‫ و‬#/ 4# 58000  ‫ ا‬7 Y ‫ إ‬G‫آر‬
YFFFF ‫ ا‬FFFF z‫ آ‬500 )@*FFFF FFFF= 3549 4FFFF# ‫"ن‬FFFF ‫اد ا‬FFFF( ‫"ة‬FFFF# FFFF* FFFF‫أ‬
FFF ‫ وا‬o FFFC ‫ب ا‬FFF#‫ار و‬FFF ‫ب ا‬FFF#‫ خ و‬FFF2 ‫ب ا‬FFF#) FFF‫ءه‬7‫ أ‬YFFF / ‫ ن‬/‫ ز‬،FFF= 8149
.( 1 ‫ب ا رب و ش و*~ ورأس ا‬#‫ و‬g‫وا‬
‫ ن‬F F  =FFF;( ‫ ا‬FFF@( ‫ ا‬FFF5‫ أوا‬tFFF # ‫ي‬FFFf‫ق ا ا‬FFF% ‫ ا‬BFFF‫"ن آ‬FFF9 ‫د‬FFF/ ‫) أن‬FFF ( ‫ ا‬FFF
4FFF? FFF(#‫ر‬W# )‫ره‬FFF1 FFFz ‫ = ا‬F F7 FFF‫أ‬،(2)Pellissier F F # dFFF7 ‹FFF=‫و‬
FFF0 5 ‫ان‬FFF7 FFF‫أ‬،(4)4FFF? FFFv?v YFFF ‫ إ‬Yacono ‫آ‬FFF dFFF‫ ذه‬FFF*#،(3)‹FFF ‫ أ‬FFFn ‫ن‬FFFv‫و‬
(5)
.4? ‫ة‬%/  ‫ ا‬# f‫ ا ا‬B‫"ن آ‬9 ‫د‬/ ‫ر‬1
YFFF / ‫ز‬FFF"/ #‫ و‬FFF= 4FFF#‫  ا‬fFFF/ 4FFF# ‫اع‬FFF ‫ن ا‬F F ‫?ل‬FFF7-‫ ا‬BFFF‫ ا‬/ dFFF=0 YFFF ‫إ‬
‫دي‬FFF-‫ور ا‬FFF ‫ ا‬YFFF / FFFv‫ي أ‬FFF# FFF7‫ج ا‬FFF ‫در وا‬FFF1 ‫ ا‬FFF/ FFFS‫ ا‬4#‫و‬،‫ب‬FFF( ‫ ا‬2FFF%
FFF/‫ زرا‬wFFF7 ‫رة‬FFF ‫ وا‬BFFF2* ‫ ا‬FFF ‫اء‬FFF; ‫در ا‬FFF ‫ن‬FFF ^FFF ‫) ذ‬z‫ر‬،FFF1
* /FFF0-‫وا‬
‫م‬1844 FFFF FFFF 2= 113109 FFFF@# ‫"ة‬FFFF# FFFF7‫ ا‬،‫ر ا ;ة‬FFFFgS‫ ن وا‬F FF ‫ وا‬BFFFF2* ‫ا‬
FFFF=7 ‫ ا‬FFFF\5‫ة و‬FFFF( ‫ ا‬FFFF‫ زواه‬YFFFF ‫ إ‬FFFF<‫إ‬،‫ر‬e‫‹ وا‬FFFF ‫^ وا‬FFFF  ‫ ا‬FFFF"  4FFFF#
‫ د‬F F@ ?FFF 12 FFF@# ‫ري‬FFF ‫@ ا‬DFFF%*# ‫@ت‬FFFg‫ ا‬FFF ‫ ا‬FFF1*2 ،„ ‫ ا‬JFFF# FFF@
‫و‬،
(6)
.g‫ ا  ا‬#‫  و‬1 ‫ ا ف ا‬Y ‫إ< إ‬،
C= ‫"ن‬9 Y7 B1‫و‬

. 84  83 +
 M.  8 3 44 (1)
(2)-Pélissier(R de), Annales Algériennes, T3 (Dumaine, Paris:1854) p 288, 289.
(3)-abdjalil Temimi ,le Beylik de Constantine et Hadj Ahmed Bey 1830,1837 (R.H.M,
Tunisie : 1978) p 57.
(4)-Yacono(x), peut on évaluer la population de l’Algerie vers 1830, R.A 1954, p p 277307.

( 2005:E 4. ANEP * 9 )4 2/ .!" /"
"1G  -.6 =I = = (5)
1 4 -/& )2. / ."18681867 -B N -I ' 2 <. :: .13 +
. 344+ (2008 :E 4. ANEP =;.
8 " E 4.
9  *< 1: , ..77+
 M. 8 3 44(6)
.20 19 + (* :- &  C/  ) 2 % ?<"> -  2 I/ L/ 6 

19

1849 ! ‫"! اة ال ا‬#‫ ا‬$%&‫ار ا
ا
وا
ى وار
 (ن واو‬


 ‫ا ا‬

‫ن‬F F ‫ ا‬G‫ه‬FFF9 1،‫ق‬FFF% ‫^ ا‬FFF  FFF FFF ‫( ا‬1)df‫ا‬FFFh ‫?ت ا‬FFF9 JFFF‫آ‬6 FFF ‫وه‬
‫اض‬FFFFFFzS‫ ا‬FFFFF2 ‫?ل‬FFFFF7-‫ ا‬BFFFFFF(C# GFFFFF  FFFFF ‫وا‬،(2)^FFFFFF # B5‫ا‬FFFFF ‫ر‬FFFFF‫ ازده‬FFFFF
(3)
.‫ة‬Q* ‫ت ا‬n@ ‫?ت وا‬f( ‫اء ذ) ا‬g‫@ و‬1 ‫ ا‬G،=
9-‫(ر ا‬9-‫ا‬

‫ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ‬
- & -A )2 1'/  -I 1"% E 4. 5" 2B C *  2 / = ' (1)
1"% 2B E 4.
9 -.6 1." 4 2/  :  . 214 +( 1988 :E 4. )"
. 70 67+ (1984 :E 4. )" - & -A (2& )18301792 = 
  (1&) 2 I/ L/ 2B E 4. 5" 2B C * -E 4. *2 / = ' (2)
. 117 + ( 2000 :* 2<H )0
+ (*:E 4. -/. "& = )19301830 = &"   B = E 4.  ! '(3)
.274

20

1849 ! ‫"! اة ال ا‬#‫ ا‬$%&‫ار ا
ا
وا
ى وار
 (ن واو‬


 ‫ا ا‬

‫
ر ا
!
ر 

ن‬1‫ ا‬:

‫ا
 ا‬
- +M
‫ ا‬-8 ‫ ا
!
ر‬G
%
‫ ا‬:‫ا
 اول‬
BCFFF9S‫ي ا‬FFF ‫ ا‬FFF( ‫ ا‬YFFF ‫ إ‬1 ‫درا‬FFF ‫ ا‬FFF(1)‫"ة‬FFF# YFFF ‫رة إ‬FFFge‫ ا‬FFF0
ŠFFF2 FFF FFF‫(أ‬3)،FFF 1 ‫رة‬FFF7‫;ت و‬FFF YFFF / FFF@#;/ FFF ‫(ا‬2)FFFg YFFF ‫ إ‬FFFg‫ أ‬wFFF7
‫وره‬QFFFF0 FFFF@ ‫ى‬FFFF5S‫ ا‬FFFF‫ ه‬FFFFC1 ‫رة ا‬FFFFh ‫ن ا‬FFFF XFFFF9‫و‬S‫) ا‬FFFF1 ‫ي ا‬FFFF ‫ ا‬FFFF( ‫ا‬
‫أ‬،wFFF ‫ي ا‬FFF ‫ ا‬FFF( ‫ ا‬4FFF/ FFF ;‫او أ‬FFF ‫@م ا‬FFF ‫ رؤوس ا‬FFF( w7،FFF1
* #
(4)
.1
* # €‫  ا ر‬1# ‫ اه‬g @ ‫ز*س‬# ‫ ر‬
‫د‬FFFF-‫ ا‬FFFF@‫ أه‬GFFFF ‫"ة‬FFFF "FFFF( ‫ ا‬FFFF‫ه‬S‫ن ا‬FFFF =FFFF‫ ا و‬FFFF@( ‫ ا‬FFFF
‫ا‬FFFF:‫ ب‬GFFFF/ wFFFF7،(5)bFFFF ‫ ا‬XFFFF5 4FFFF< "FFFF/ *FFFF7 FFFF‫ره‬/# FFFF9 ‫وا‬
‫ ب‬FFFFFFFFFFF* ‫ وا‬FFFFFFFFFFFF  ‫ل ا‬FFFFFFFFFFFF% ‫ ا‬4FFFFFFFFFFFF# )FFFFFFFFFFFF‫ه‬S‫ره ا‬/#،FFFFFFFFFFFF
 ‫ أي ا‬Vescera
(6)
.# * ‫ ا‬#‫ ه ا  ا‬45‫ر‬6 ‫ وا‬4‫ ا ا‬4 ;" ‫ ا‬d،‫ا اوي‬
‫"ة‬FFFFF# ‫ اد‬F FFF  FFFFF% ‫ ا‬FFFFF7* ‫ ا‬FFFFF ‫ت‬FFFFF ‫  وا‬1FFFFF ‫رة ا‬FFFFF ‫ ا‬FFFFF1# ‫إن‬
‫دس‬FFF#‫ و‬FFF@ ‫ر إ‬FFF% ‫ ا‬FFFg ‫ن‬FFF FFF% ‫اب ا‬FFF ‫أ ا‬،FFF1
* # )FFF1 ‫ ا‬FFF ‫ ا‬YFFF / ‫رات‬FFFg‫إ‬
)FFF1 ‫ر€ ا‬FFF ‫ ا‬FFF FFF‫ أه‬FFF@ FFF‫(  ا‬7)‫ دة‬FFF@‫ش و‬FFF ‫ و‬FFF1*2 ‫ وا‬FFF1/ ‫ي‬FFF9‫ و‬FFF*0‫و‬
.=‫رة ا (ا‬h ‫وا‬
FFFF = FFFF" v‫ آ‬C1FFFF9‫ أ‬4FFFF‫*م˝ أو‬FFFF#˝ 4FFFF ˝‫ا‬FFFF˝ FFFF ŠFFFF2 FFFF FFFF‫أ‬
‫رخ‬6FFFF ‫˝وا‬St .Gsell˝‫ال‬FFFFz ‫ن‬CFFFF9 wFFFF7 ‫ ا‬IFFFF ‫ إ‬dFFFF‫?ف وه ذه‬FFFF5‫ ا‬I،*F FFh #
FFFFF=( ‫ت ا‬FFFFF ‫ ا‬FFFFF*( ‫*م‬FFFFF#‫ا و‬FFFFF ‫@ أن‬FFFFF،˝ Ch.tissot˝ F FFF ‫رل‬FFFFFg
(8)
.‫"ة‬# *# f G ‫ره زا‬v‫ا و= وا  أ‬
‫ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ‬
-> =   =4 -  -' vescera -# -  -  = 1 ?09"(1)
. 2008 * K'D ) - 33  1E  12 :" 2 21.5068 L" =722274
.  08  1 -  = /" 29 ) 4  1(2)
(3)-M. dalloni, note sur la classification du pliocène supérieur de l’Afrique bullde la soc,
geo et archeol D’oran,T.L vxi 1940, p29 .
(4)-G. camps, la civilisation préhistorique de l’Afrique du nord et de Sahara, ed doin,
(Paris : 1974) p222.

$ = -/ *"  ?".  -  -." - R< =' 2;:8 &6(5)
2 # 20 5" X L : ‫أ‬. ' ) .  2" ?9 = &6 ?&
.193+ (1995:E 4. -& -E 4. -A ) 2<> !"% $ 5" .B ,  : 
(6)- P. Salama , les voies romaines de l’Afrique du nord Alger 1951, p p 22-30
' 4B : .E 4. ? 2B -<D - -9#  $ ; 4 ;4 -</ I C(7)
. 151 –148 + (2008 :E 4. M4"  9  9) UI F" 2  ; 4 ;4
(8)- St, Gsell, Atlas archeologique F/N 37.
-A )  / ." 3 #B 2N ?9 2B *   C<I =" ; =B X ; : , 
. 108 + ( 1980 :E 4. M4"  9  - &
21

1849 ! ‫"! اة ال ا‬#‫ ا‬$%&‫ار ا
ا
وا
ى وار
 (ن واو‬


 ‫ا ا‬

،FFF‫ ا ر‬FFF
 ‫ ا‬FFF*( FFF@=‫ى أ‬FFF ‫أي‬FFF، FFF ‫ ا‬BFFF\‫ ل أ‬FF7 -FFF0 ‫ح‬FFFD FFF FF‫وه‬
YFFFF / FFFF ‫ء ا‬FFFF ‫= وا‬FFFF( ‫ ا‬FFFF* ‫م وا‬FFFF ‫ ا‬FFFF*( FFFF ‫ان ا‬FFFF#‫د‬W# FFFF@
# oFFFF‫و‬
FFFF@*# BFFFFC ‫ة‬FFFF‫ و آ‬IFFFF# YFFFF ‫إ‬.‫"ة‬FFFF#  FFFF‫ه‬S‫ ا‬qFFFF(# )FFFF1‫و‬،4  ‫م ا‬FFFF7 ‫ار‬FFFFz
‫ واد‬:)FFF9# ‫ت‬FFF0‫ و‬FFF=‫ ا و‬Xf‫ا‬FFF2 ‫ ا‬FFF‫و‬.(1)^ QFFF‫أي آ‬FFF ‫ا ا‬QFFF‫ون ه‬FFF 5 4FFF#‫ ا‬FFF6‫و‬،‫أ اد‬
FFF‫أ‬.‫"ة‬FFF# )FFFv FFF#( # GFFF/ FFFC ‫ ا‬FFF(#‫و‬،‫^ ا * ي‬FFF  ‫= ا‬FFF; ‫ ا‬FFF#  FFF@/ FFF ‫در‬FFF1 ‫ا‬
(2)
.‫"ة ?وة  ره‬9 4 ‫"ة‬# ‫ أن‬:‫ أ اهي‬d7‫"=@ و‬9 d z‫* ا‬/ f% ‫ا‬

‫ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ‬
. 05 + 
 M. -& 4(1)
(2)-htt.//ar.wikipedia.org/wiki/biskra. 12/06/2011 10. 10
22

1849 ! ‫"! اة ال ا‬#‫ ا‬$%&‫ار ا
ا
وا
ى وار
 (ن واو‬


 ‫ا ا‬

-)
‫ و أدب ا‬O8P‫ر‬Q
‫ان ا‬8. ( ‫ة )ا

ن‬C9# :

‫ا
 ا‬
FFF9 ‫ن ا‬FFF1 ‫ ا‬FFF FFF#( ‫ت ا‬FFF#" ‫ ا‬FFF ‫ت‬FFF‫"ة ذآ‬FFF# ‫ أن‬FFF#( ‫ ا‬B/FFF9‫آ إ‬QFFF
FFFFf1 ‫ه ا‬FFFF5‫ ا‬FFFF ‫ وا‬FFFF zS‫ اƒ ا‬FFFF/ FFFF#‫ أ‬FFFF< ‫ن‬FFFF ‫ رة ا‬F FFv ‫?ل‬FFFF5 4FFFF ‫?دي‬FFFF
FFF‫وه‬، ‫"ة‬FFF# @FFF/‫ة و‬FFF;‫ن آ‬FFF FF@ ‫ رة‬FF‫"ة آ‬FFF#...»@CFFF ‫ي‬FFF" ‫ ا‬FFF‫(أ‬1)،FF0C5
‫ق‬FFF*5 FFF@ / ‫ رة‬F F FFF* FFF‫ر وه‬FFF; ‫*ف ا‬FFF\‫ ن وأ‬F F ‫ وا‬BFFF2* ‫ة ا‬FFF;‫آ‬،‫ آة‬FFF*
‫ة‬FFFF‫ آ‬FFFF#z FFFF FFFF‫وه‬،‫ آ;ة‬4FFFF# FFFF@ 7‫ت و‬FFFF7‫ة و‬FFFF;‫ آ‬0FFFF‫ و‬FFFF0 FFFF@#‫و‬
4‫ـ‬F F‫و‬،‫ =
ـ س‬4F F#‫ـ و‬F F ‫ـ و ــ‬F F1 D‫ـ و‬F F= 0: FFF* @=FFF 4FFF‫ل و‬FFF‫ أ‬FFF9 ‫اره‬FFF1
.(3)
« ..(2)‫ ن‬%  ‫"ة‬# ‫ى‬
‫ ن‬FFFF7 FFFF@ 7‫ة و‬FFFF‫ آ‬FFFF*» FFFF@=W# @CFFFF ‫ر‬FFFF9-‫ب ا‬FFFF‫‹ آ‬FFFF 6 FFFF‫أ‬
^ QFFFF‫آ‬.(4)«...FFFF@# IFFFF;" BFFFF2* ‫"ة ا‬FFFF# ‫ف‬FFFF(‫@ و‬FFFF/ FFFF‫ة وه‬FFFF/ ‫ى‬FFFF‫ة و‬FFFF;‫آ‬
FFF@*# ‫اب‬FFF ‫ ا‬7‫ ا‬FFF= 4FFF ‫ ب‬FFF# ‫ة‬FFF # ‫ف‬FFF" ‫ ا‬FFF"# ‫"ة‬FFF#»‫آ‬QFFF ‫ ي‬FFF ‫ ت ا‬FFF
d‫ه‬QFFF YFFF / ‫ء‬FFF / @ ‫وأه‬،FFF 7 FFF*D 4FFF#‫ و‬FFF@*#‫ن و‬FFF 7 ‫د‬FFF7 FFF*# FFF(  4FFF#‫و‬
.«(6)B2* ‫"ة ا‬# ‫(و(ف‬5)،  B0 @#‫و‬،* ‫ ا‬B‫أه‬
FFF@*‫و‬،‫ة ا اب‬FFF/ ‫"ة‬FFF# FFF*» FFF‫ (ه‬F F# ‫( ا‬FFF9 4FFF#‫ ا‬YFFF ‫= إ‬FFF/ ‫و اذا‬
^ QFFF‫ وآ‬،(7)« FFF ‫ @ ا‬FFFg FFF‫و‬...FFF#‫ و‬b= F F FFF<7 YFFF ‫ إ‬FFF ‫*ف ا‬FFF\‫ أ‬dFFF 
‫اب‬FFF FFF‫ آ‬FFF FF* 4FFF7 FF‫ وه‬،‫ن‬FF 7 ‫"ة‬FFF# 4FFF7 YFF ‫وس إ‬FFF1= 4FFF» FF‫در‬e‫ا‬
‫دس‬FFF# 4FFF7 4‫و‬،FFFCD‫ و‬FFFz BFFF‫ آ‬FFF ‫ ا‬4FFF FFFh‫ أ‬IFFF‫رة و‬FFF/‫ ق و‬F F9 IFFF#‫ل و‬FFF/
.(8)
«‫ أوراس‬B0 ‫ف‬D BC9‫وه  أ‬
^FFF  ‫ة‬FFF/ FFF‫ وه‬،‫ب‬FFF ‫رض ا‬WFFF# ‫اب‬FFF ‫?د ا‬FFF# 4FFF»FFF@=‫ى أ‬FFF ‫ي‬FFF ‫ ا‬FFF‫أ‬
‫ء‬FFFF ‫ ا‬FFFF"# ‫"ي‬FFFF ‫»ا‬D FFFF ‫آ ا‬QFFFF‫ و‬،(9)«...BFFFF2* ‫ة ا‬FFFF;‫ة وآ‬FFFF‫ آ‬FFFF‫?د وه‬FFFF ‫ا‬
‫"ة‬FFF# YFFF ‫ إ‬FFF* ‫ ا‬JQFFF‫ ه‬،‫اء‬FFF ‫ ا‬FFF‫ه‬5 FFF ‫ و‬FFF @ ‫ ا‬4FFF ‫" ن ا‬FFF9‫ة و‬FFF7‫ ا‬# FFFD 1* ‫ا‬
.(10)
«‫?د ا ب‬# 4 ‫ ة‬# ‫وه‬

. 148 ‫ص‬،o# ‫ ا‬0 ‫ا‬،‫ ا اء‬،#( ‫ ا‬-(1)
. ) ‫ آ‬25 ‫ـ‬# ‫"ة‬# 4/ (،  ‫ =~ ا‬%  # ‫ه‬:‫ ن‬% -(2)
") ‫د?ن‬. ،^  ‫ آب ا  ^ وا‬4،‫ وا ب‬1‫?د ا‬# ‫ا ب  ذآ‬،‫ اƒ ا "ي‬/ #‫أ‬-(3)
. 53 ،52 ‫ (ص‬1857 :f‫ ا ا‬، " ‫ا‬
. 173 ‫ص‬،o# ‫ ا ر ا‬،‫ر‬9-‫ا‬،‫@ ل‬-(4)
.  ‫ *) ا‬B0 @#‫و‬، 7 D 1
*-(5)
.422 ‫( ص‬1995 :‫وت‬# ،‫؛ دار \در‬2‫ ) ط‬1 „ ‫ () ا  ان ا‬،‫ ت ا  ي‬-(6)
. 126‫ (ص‬1982:f‫ ا ا‬،‫ت‬/ 
 ‫؛ د ان ا‬2‫)ط‬#( ‫ ا‬B/9‫ا‬. ،‫آب ا ا‬،# ‫(ا‬9 4#‫ا‬-(7)
. 64 ‫ (ص‬1957 :f‫  وا اء ) ا ا‬% ‫ ا‬1‫و\‹ ا‬، ‹% ‫در ا‬e‫ا‬-(8)
:‫وت‬#،‫؛ " *ن‬2‫س) ط‬/ ‫ن‬7‫إ‬. ،‫
ر‬S‫ ا‬5  ‫ا وض ا (
ر‬،‫ ا *() ا ي‬/ -(9)
.114 ،113 ‫ (ص‬1984
‫؛ دار‬1‫ ا () ط‬/ ‫ف‬g‫ ا ( وأ‬/ 7‫أ‬. ،‫=ب‬S‫ ا ب   ا‬d ،D  ‫ ا‬4 ‫?ل ا‬0-(10)
.128 ‫ (ص‬1991:‫وت‬# ، ( ‫ ا‬d" ‫ا‬

23

‫ا ا 
‬

‫ار ا
ا
وا
ى وار
 (ن واو&‪ $%‬ا‪ !"#‬اة ال ا ! ‪1849‬‬

‫وإذا ر‪ *(0‬إ ‪ Y‬ا ‪ g‬ى ا (وف ‪9 4##‬ه زاد‪"#»:I 1# J‬ة ‪ "#‬ا ء‬
‫ا  ‪7‬ة و‪ @C# B‬و‪ "9‬ن ا ‪ 4‬ا @  وآف وراء @  وهء‪ ،‬وه * ‪5 4‬‬
‫)‪.(1‬‬
‫ا ;= ‪ 4‬ا ‪   ،‬ا ب ا‪S‬و‪ X9‬وه ‪/‬ة ا اب‪،‬و‪"#‬ة ‪?#‬د ذات =‪«B2‬‬
‫وآ‪ ^ Q‬ا ‪ 4‬ا زان ذآه‪ 1/ *»:‬أ‪*# /‬ءه  د‪ G 5‬ا  ش ا‪?9e‬‬
‫إ ‪ Y‬إ‪ 1‬وه ا{ن ‪/‬ة‪،‬و‪ 9‬ره ‪ 4‬ا‪ 0S‬ا *‘‪،‬أ ا "ن ‪6‬د‪ #‬ن "*@) ‪1‬اء ‪S‬ن‬
‫أرا<@) ‪ „* -‬إ‪ -‬ا  ر‪،‬و (‪ )"7 Y / d‬ه‪ JQ‬ا * رؤ‪9‬ء آ;ون‪(<5 G="،‬‬
‫  ^  =‪ Y7 b‬وة ا  ^ ‪;/‬ن‪; ،‬رت ‪(i#‬ز ‪ 4‬إ@ ا ‪Q‬ى =‪ IC= d‬أا ‪ @ /‬و )‬
‫
  ^  =‪ b‬ا‪ Q* @/09‬ذ ^ ا ‪ @ ;"،4‬ا (‪1‬رب ا  ‪،-7 @( B1‬و ‪^ Q‬‬
‫)‪.(2‬‬
‫دره ا "ن  ا ‹‪5 )@"   ? ،‬ر‪« = @g Y7 @0‬‬
‫واذا ‪ =/‬إ ‪ Y‬ا *ي ‪Q‬آه <‪ 4‬ا   ا * ‪ Y /‬ا اب ‪  »:I 1#‬أ‪G /‬‬
‫ا  ش ا * إ ‪ Y‬ا اب =@ وأ=
‪= GC‬ر ا ‪ 4C‬ا  أآ‪ @h(# B‬و=@‪ / G‬ن ا‪zS‬ض‬
‫)‪.(3‬‬
‫وه‪ ^  Y / G‬ا ?د و
‪ ^  G‬ا @ت ا‪  -/‬ا @د‪«...‬‬
‫وآ‪ ^ Q‬ا ر?= ذآ‪"#‬ة ‪»:I 1#‬هة ‪ s/‬ا *ن‪ z،‬أن ا * ا ‪ 1‬‬
‫‪ d# G#5‬ا ‪ *C‬ا  و(‪ @="9 4# G‬و‪ w7، @"7‬ا=‪ 1‬ا ‪ Y /‬أ=‪ )@C‬وأد‪ 5‬ا‬
‫ا‪S‬اك إ @ ‪ %‬ا أه @ و أ‪ )@ z‬إ ‪5 Y‬رج ا * ‪،‬و ‪ @ *#‬ا‪S‬اك ‪40#‬‬
‫‪،4"/‬أ‪7‬ه دا‪ B5‬ا * وا{‪5 5‬ر‪ * Y / @0‬ا ‪ J‬ا  د إ ‪Y‬‬
‫ا *«)‪.(4‬و‪Q‬آا (وا= ان ‪"#‬ة ه ‪"9‬ة‪(5)،‬وا (‪?5 4 g‬ل ر‪oD  I 7‬‬
‫)‪(6‬‬
‫‪ /‬د‪ 4 I‬ر‪  7‬ا „‪،‬وآ‪ ^ Q‬أ‪ #‬ا ‪C‬ا ا ‪*%1 1‬ي و‪z‬ه)‪.‬‬
‫‬
‫)‪-(1‬ا‪ 4#‬زاد ‪9‬ه ا ‪ g‬ي‪،‬أو< ا  ^  ( ا  ان وا  ^‪. ،‬ا @ي ا وا< )ط‪1‬؛دار ا ب‬
‫ا‪# ،?9e‬وت‪(2006 :‬ص ‪. 212 ، 211‬‬
‫)‪ -(2‬ا زان‪،‬و\‹‪،‬ا ر ا ‪،o#‬ص ‪.138‬‬
‫)‪-(3‬ا‪ 4#‬ا ج ا *ي‪ q،‬ا (ب وإ< اح ا{داب  ا آ ا (ة إ ‪ *
* Y‬وا اب‪،‬درا‪ 9‬واع‬
‫‪1g 4# .‬ون ) ط‪1‬؛ دار ا ب ا‪# ،?9e‬وت‪(1990 :‬ص ‪. 436‬‬
‫)‪ 47-(4‬ا ر?=‪،‬ا ‪=، 7‬ه ا‪s=S‬ر  ‪ ) / Bh‬ا ر€ وا‪5S‬ر ) ط‪1‬؛ ‪ ، ==  #‬ا ا‪:f‬‬
‫‪.(1908‬أ=‪:s‬أ‪ #‬ا ‪ (9 )91‬اƒ‪ ،‬أ‪#‬ث وراء  ر€ ا ا‪،f‬ا „ ‪) 5‬ط‪1‬؛ دار ا ب ا‪# ،?9e‬وت‪:‬‬
‫‪ ( 2005‬ص ‪. 180‬‬
‫)‪ / 4#  4# -(5‬ا (وا=‪،‬آب  أ‪5‬ر هة وا‪19‬ار ‪ q(#‬ا ‪ Bf1‬ا (‪  #‬ذآ ا‪ 7S‬ال‬
‫وا ‪ 1‬ت ا ‪ 9‬وا‪ 1
* /0-‬ا ب ا (‪ #‬وأ\ ل ‪ q(#‬ا ن وا ‪1‬ى‪. ،‬أ‪ #‬ا ‪ (9 )91‬اƒ )ط‪1‬؛‬
‫دار ا ب ا‪# ،?9e‬وت‪(1996 :‬ص ‪.301‬أ=‪:s‬أ‪ / ) 9 #‬اƒ ا (‪،g‬ا ‪ " 7‬ء ا  ا‪(9 ."f‬‬
‫أ ‪  <C‬و‪ 9‬ن ا ‪)g1‬ط‪1‬؛دار ا  ي‪( 2006،‬ج‪،2‬ص ‪.413‬‬
‫)‪ -(6‬ا (‪،#‬ا ن‪،‬ا ‪ 0‬ا ‪،o#‬ص ‪.184‬أ=‪s‬آ‪، # :^ Q‬ا ‪ 0‬ا ‪،o#‬ص ‪. 100‬‬

‫‪24‬‬

1849 ! ‫"! اة ال ا‬#‫ ا‬$%&‫ار ا
ا
وا
ى وار
 (ن واو‬


 ‫ا ا‬

‫اة ا)!(ل ا

ن‬+, -.
%
‫
ع ا‬0‫ او‬:"#‫ا
 ا
ا‬
‫  ا

ن‬R
89
‫اع ا‬6
‫ا‬:‫ا
 اول‬
05  (2) ‫?م‬9-‫ (هة ا‬Y / (1)47 ‫ ا (\ و  ا اي‬f‫?ل ا ا‬7‫( ا‬#
7‫وا=ب ا ج أ‬،(3)1837  ‫ق‬% ‫ ^ ا‬# \/ *
* ‫ ط‬19‫و‬،1830   0
‫ي‬# 7‫ر 
ردة أ‬D‫ ا‬،.(5)‫(ري‬9-‫ ا ن ا @ف ا‬G\‫أ‬،(4)‫ ا * ب‬Y ‫ي ا‬#
(7)
.‫ ا * ب ا اوي‬J# (6)‫(ر‬9-‫ ا  ^ ا‬4W‫وراس و‬S‫?ل ا ن وا‬7‫وا‬
‫ ر‬g/ 4#‫ = وا‬4#‫"ز ا‬/ #  ‫?ل‬7-‫ ا‬B( ‫اء‬ze‫ ق  وا‬99 ‫ر‬D‫ إ‬
2% Y / f‫ ا اع ا ا‬،‫?ل‬7-‫ ا‬d=0 Y ‫ة ا ن ا‬9W 4 ‫( و زاد‬8)،‫ زآي‬4#‫وا‬

?&> &" =  - -: UL L9 1830 – 1818 E 4. *  6G :=   (1)
= ) 1830 1500    ? M -.6 E 4. *<44 2: , ' 
. 123 + (* :E 4. *&
- & -9 (2& )2 
B" .!"E 4. 7 9 )# ;4   * ,(2)
1830 1619  B M E 4. * ;/=  ?.: 175 +(1980:E 4. M4" 9 
.350 349 + ( 1987 :E 4. )" - & -A )
E    (2& ) 1 1847 – 1805 #  V  H  / 5"  ) )
(3)
churchill charle (henry), La vie d abd el kader
:  .54 + ( 2004:E 4. )"
(4edit,enal , alger :,1991) p127.

C * 2 / = ' : , .-# 2B X 3  -B'
&  7 -;(4)
. 211209 +
 M. 2 1'/  -I 1"% 
;. 2 & 7" * 9 )'/  C E 4. 5" 2B *  : =  ?.(5)
*  L  ) .  /"> M" ? *  1 *4.  .140 139 +(1999:E 4.
Daumas, desert Algériene. )" Carrette
L/ -  2 I/ L/ -L E 4.
9  - 9 73 2B -& -B 6 2(6)
1832    - & =  B '9 : , .48+( 1999 :E 4. ' / -/&)2 %
. 63 – 61 +(2007 :E 4. X. -/9 -& )  / .!" "1837
(1999:E 4. -/. *& = )-   - & *#" 2B E 4. 5" M44 2(7)
;'" -.58 R-B#I « K '  E 4. ) . = % "; »44 : .66 65 +
.45+(1980* -. U1400=:=/9) 19/ -  -#I  <> 1 4
. 33 +
 M. 2 % ?<"> 2 (8)

25

1849 ! ‫"! اة ال ا‬#‫ ا‬$%&‫ار ا
ا
وا
ى وار
 (ن واو‬


 ‫ا ا‬

FFF/ FFFS‫ ا‬4FFF# ‫اع‬FFF ‫ ^ ا‬QFFF‫ آ‬FFF‫ وراءه‬4FFF‫و‬،(1)‫ز‬FFF"/ #‫ و‬FFF= 4FFF#‫ ا‬FFF9‫ أ‬4FFF# ‫ب‬FFF( ‫ا‬
(2)
.‫ي‬# 7‫در وأ‬1 ‫ا‬
FFFF -(FFFFg‫ ا‬IFFFF‫و‬Q0 ‫ن وازدادت‬FFFF # -FFFF9 4 fFFFF( ‫ ا‬4FFFF# ‫اع‬FFFF ‫ن ا‬FFFF‫ آ‬FFFF ‫و‬
4FF 2FF% ‫ ا‬BFF1= FF(# FF\5 =FF;( ‫) ا‬FF" ‫ة ا‬FF YFF ‫ د ا‬FF( @FFh(# ‫) أن‬FFz‫ ر‬،‫?ل‬FF7-‫ا‬
،‫ق‬FFFF% ‫^ ا‬FFFF # FFFF ‫ي‬FFFF# FFFF7‫) أ‬FFFF"7 FFFF‫ا‬# FFFF FFFF= 4FFFF#‫ ا‬FFFF f/ YFFFF ‫ز ا‬FFFF"/ # FFFF f/
FF7‫ أ‬FF@ FF=‫ ا‬FF ‫م ا‬1831 FF FF‫ ا ز‬FF‫ار (آ‬FFz YFF / ‫ل‬FF1 ‫ ا‬FF7 YFF ‫ رت ا‬FF

FFFFF FFFF ‫ ا‬FFFFF‫و(آ‬،(3)‫ز‬FFFF"/ # ‫( ل‬FFFFF ‫ ا‬4FFFF# ‫ت‬FFFFF7 YFFFF / FFFFF= 4FFFF# ‫ي ول‬FFFF#
FFFh‫ أ‬FFF@ ‫م‬FFF‫ ه‬FFF ‫ة ا‬FFF ‫ ا‬FFF‫( و(آ‬FFF ‫ ا‬4FFF# ‫ت‬FFF7 FFF@ FFF=‫ ا‬FFF ‫م ا‬1831
FFFC 5 ‫وز‬FFF/ 4FFF# 4FFF ‫ ا‬FFF@ ‫م‬FFF‫ ه‬FFF ‫م ا‬1840 F F 9 FFF‫( و(آ‬FFF ‫ ا‬4FFF# ‫ت‬FFF7
(5)
.=  ‹  ‫ = ا‬4# / # ‫( أم‬4)‫در‬1 ‫ ا‬/S‫ا‬


,  L -69 *  ? > X = 4  2 = ?; ' X = -  = (1)
?" F 6 ; -  =   = / = *B   ?4   1821 $ D 1541
M. = 6 59 : , .1842  / = *B1836 2B -  =  
. 42 +

X 3 M ?/" 2B ?9B F >D3 ) $ )0  & U."Z M"    = N(2)
U. ,  N/  $ D *; -/"> 8E = 3 3 ?/B  -B'
& 
8 = - 4 =: 2B $"6 W X =  8 3 =& >    
-E9/ *# >  8 " * ?<"> ?  F */". / 1848 2B " $"-/  -#
;% : ?<6 = M  *#
BG *#&  E 4. 2 / = ' :  R: ?
-: 14 :)" $ D R. =.127 +(2000 :* 2<> )0   (1&) -6"
.( 2010:E 4. -  )18481826 -#-  ?.    
2 & 4 * 9 C - & M9 -19541830 E 4. < -(3)
. 280 +2007 =;. 1 4 -/& 1954 B ? 1I - & - 2B C  * 
[% E  #  3 44 $: . B J ) 4  U4 " 2B -  = L  %" (4)
. 83 +( 2002 :=" 9  =6 = ) UL. F"E 4.
(2009 :E 4. ?  )19301830 -# =  -E ) 4 -#&   4 2/ (5)
- '> « .- & # -9 -L. " 2B FE%6# > L. »44 2: .32 31 +
.02+(1977 *U1397=/9 )-6 -  -  =A9 1 4 ='"-L9-B#I-.48/

26

1849 ! ‫"! اة ال ا‬#‫ ا‬$%&‫ار ا
ا
وا
ى وار
 (ن واو‬


 ‫ا ا‬

‫ت‬FFF7‫ و‬FFF= 4FFF# / FF# 4FFF# bFFF* YFFF ‫ ا‬IF F@0‫ أو‬4FFF FFF;‫ آ‬FFF ‫اع‬FFF ‫ ل ا‬FF
CFFF ‫وا‬،(1)‫ى‬FFF5‫ أ‬FFF@0 4FFF ‫ي‬FFF# FFF7‫دروأ‬1 ‫ ا‬FFF/S‫ ا‬4FFF#‫ و‬،FFF@0 4FFF (FFF ‫ ا‬4FFF#
‫در‬FFFF# FFFF1 ،FFFF1
* ‫ د ا‬FFFF@0 FFFF7  ‫ب‬FFFF7 YFFFF / ‫?ل‬7-‫ ا‬FFFF‫ ه‬FFFF< ‫ا ا‬QFFFF‫ ه‬4FFFF ‫ول‬S‫ا‬
FFF FFF9 ‫ن‬FFF‫م وآ‬1832‫م‬FFF/ FFF1‫ دي رو‬FFFf‫آ) ا ا‬FFF# ‫ل‬FFF-# (FFF ‫ ا‬4FFF# ‫ت‬FFF7
‫ي‬FFF# FFF7‫ أ‬YFFF / dFFF 1=‫ ا‬FFF= 4FFF#‫ ا‬/ FFF# ‫ن‬FFF GFFF ‫ ا‬bFFFC= FFF (2).FFF ( ‫ة  ا‬FFF9W
‫اب‬FFF ‫ ا‬YFFF / FFF= BFFF 4FFF ‫ب‬FFF( 2FFFg 4FFF/ FFF‫ و‬، (3)4FFF=C ‫ ا‬YFFF ‫) ا‬FFFh=‫م وا‬1838
FFFFC 5 ‫ب‬FFFF( 2FFFFg FFFF= 4FFFF# / FFFF# 4FFFF( ‫ر‬FFFF1 wFFFF7،‫م‬1838 FFFF‫ د‬30 FFFF
BFF YFF7 ‫در‬FF1 ‫ ا‬FF/ FFS‫ ا‬FF‫ و‬FF= FF ‫ور‬FF= ‫ي‬QFF ‫ ا‬FF5S‫ا ا‬Q‫ه‬،(FF ‫ ا‬4FF# ‫ت‬FF7C
. (4)‫م‬1842 
BFFFf1 ‫ى وا‬FFF1 ‫ن وا‬FFF ‫  وإدارة ا‬F F 4FFF FFF= 4FFF# / F F# GFFF*" ‫وف‬FFFs ‫ ا‬JQFFF‫ه‬
‫ون‬1FFFFg #‫ش و‬FFFF‫ وأو‬FFFF1/ ‫ي‬FFFF9‫ و‬FFFFg‫ش و‬FFFF  :@7‫ ا‬F FF<‫ و‬FFFF* ‫"ة ا‬FFFF# :FFFF{‫ا‬
FFFFD F FF1#‫ل و‬-‫ وأور‬FFFF‫د‬2‫ة و‬FFFF ‫ ة وا‬F FF ‫روا ج و‬FFFF‫ و‬FFFF%D/ ‫= وا‬FFFF% ‫و‬
FFFF/ ‫د‬-‫ أو‬YFFFF / FFFF= 4FFFF# ‫اص‬2 F FF# FFFFh‫ أ‬4/‫و‬،‫ى‬FFFF5‫ أ‬BFFFFf YFFFF ‫ ا‬FFFF<‫إ‬،‫*
ة‬1 ‫وا‬
(5)
.( ‫ ا‬4# ‫ت‬7 d7\ ‫ زآي‬4#- C 5 ‫ا * ر‬


E 4. 6 #  3 I\ 2B E 4 -%"2  #  > = (1)
. 120 119 + (1903 :- H X. 44 -." -/& )1
- & -9 (3& )?<"> - C E 4. 5" 2B * : / # (2)
.93 92 +(1982 :E 4. 9 
9  - & -9 )-: -.6 =    * ,4 2/ (3)
?6 ? 2B -  1B" / = ! ' ::  .84+(1973:E 4. M4" 
= )44 2.?/"
".- &  5"  L & $ LE<" - &   "
!  .#" !".- &  *." / = : ,.154+(1991:E 4. -/. *&
.96+(1974:E 4. M4"  9  - & -9 ) 
(4)-Bouaziz Ben Gana, op ,cit, p 65.

. 36  35 +
 M. 2 % ?<"> 2 (5)

27

1849 ! ‫"! اة ال ا‬#‫ ا‬$%&‫ار ا
ا
وا
ى وار
 (ن واو‬


 ‫ا ا‬

-MJ
#
‫
 و 
ط ا
وا‬M
‫" ا‬0D
‫ا‬:

‫ا
 ا‬
wFFF7 ‫ا‬FFF%* ‫ن‬FFF‫) آ‬FFF ( ‫أن ا‬،FFF=C ‫ وا‬FFF@* FFF#( ‫ت ا‬FFF#" ‫ر وا‬FFF1 ‫ ا‬FFF‫آ‬6
FFF BFFFS‫ ا‬YFFF /(2)‫?ل‬FFF7-‫ ا‬BFFF ‫ ه‬F F9‫ ور‬FFF‫ (  ه‬FFF@ ‫ى‬FFF1 ‫ وا‬FFFg‫ وا ا‬BFFFf1 ‫ ا‬BFFF‫آ‬
BfFFFFFF9 # IFFFFFFD‫) ار‬FFFFFFz‫(ر‬3)‫(ري‬FFFFFF9-‫ ا‬FFFFFF@( FFFFFF?5، ‫اءة‬FFFFFF1 ‫ وا‬FFFFFF#" ‫Š ا‬FFFFFF2
YFFFFF / ‫ب‬FFFFF( 4" ،‫ارس‬FFFFF ‫ وا‬0FFFFF ‫ب وا‬FFFFF" ‫(وا‬4)FFFFF‫ ا وا‬FFFFF ‫رس‬FFFFF I*" ،
FFFFF ‫ا‬
‫ب‬FFFF‫وه أ‬،BFFFF1( ‫ وا‬FFFF"C ‫^ ا‬FFFF YFFFF / /FFFF - ‫ س‬F FF1D FFFF9‫ت ر‬FFFF96 ‫ ا‬qFFFF(#
‫ع‬FFFFFF
1 ‫ أن ا‬FFFFFF‫آ‬6 FFFFFF 7 ‫ت ا‬FFFFFF#‫(وآ‬6) FFFFFF‫ ر ا @ا‬F FFFF%*(5)،‫ت‬FFFFFF‫ا‬2 ‫ع وا‬FFFFFF ‫ ا‬YFFFFFF ‫ا‬
GFFFF<( FFFF@*" ‫?ت‬fFFFF( ‫ ا‬FFFF‫آ‬S FFFF(# FFFF*‫ د‬FFFF ( ‫ت‬FFFF96 )FFFFh ‫ن‬FFFF‫*
* آ‬FFFF1 ‫ا‬
. (7) B  ‫ @) وا‬
،(1)

‫ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ‬
(1)-Marcel(E), une source pour l’histoire du second empire : les souvenirs du général
desvaux , revue l’histoire moderne et contemporaine, T21 (armand colin,paris ; jan –
mars 1974), pp 27-32.

. 155150+(2004 :- = JL   (2&)C E 4. 5" 2B *  1 : 
(2)-Turin Yvone , Affrontement culturels dans l’Algérie coloniale (Maspero, Paris :
1971) p 127.: 

. 39 +(1965:E 4. - /" -/& (1&)1 - L"I -I E 4. -:L 4 2 
= % - & -A (1&)/"> L K I  6  2B -B#I 1;  4 2/ (3)
L/ 2B E 4. , »<> 2B -&  - X =  $%&': .80+(2005:E 4.
. 23 +(1999 :
9 E9   (1&) . -/. 4 « 2 I/
 -/'  = $ D 9" 2"
9  - #  #BD ?9 2B %" ? - 4 !&'(4)
%  )E 4.  =G#  /  4) : .-  -%E&  K  ?9" C.
. 333331 +
 M. 9/ @ -<> 7/ 1E   ,.27 +(*:E 4.
?" QE 4. 2B  4  2 I#  59 : .232+
 M. 1;  4(5)
. 09+(1998 :- = JL   (1&)'   .
" RD
= 79 2B  L 9  =% =  =  : .2 & # 2:# =% = F' (6)
+(2005 :*2<> )0   (2&) / #  +6" ?/" 7/"->  / $
. 122
148+ ( 2005 :* 2<H )0  (2&)5 3@2B#I E 4. 5" / # (7)
. 403 +( *:E 4. -B/  )19541914 E 4. 2B -I - 8 : .150

28

1849 ! ‫"! اة ال ا‬#‫ ا‬$%&‫ار ا
ا
وا
ى وار
 (ن واو‬


 ‫ا ا‬

‫ا‬FFFF‫ ده‬FFFF / ‫ن‬FFFF‫? آ‬FFFF9-‫ ا‬FFFF#( ‫) ا‬FFFF ( ‫ان ا‬FFFF% @FFFFC= FFFF=C ‫ ا‬ofFFFFv ‫وا‬
‫ارس‬FFFFF ‫ ا‬FFFFF%* wFFFF7، ( ‫= ي وا‬FFFFF; ‫ وا‬f‫ا‬FFFFF#-‫ ا‬FFFFFv?; ‫ ا‬I FFFFF# (1)‫م‬1830*FFFFF9
‫ء‬FFF ( ‫ ا‬FFF%‫ و‬FFFC=‫در@ و‬FFF 4FFF" ،(2)‫ف‬FFF‫و‬S‫ ا‬YFFF / FFF( FFF ‫ وا‬FFF‫ وا وا‬FFF‫وا (ه‬
‫(ر‬FFF9-‫ر ا‬FFF1 ‫رت ا‬FFF FFF‫( و‬3)،‫?ل‬FFF7-‫ ا‬BFFF(C# ‫ ت‬FF )FFF ( ‫ ا‬BFFF(0 4FFF ‫ب ا‬FFF‫وإره‬
‫* ات‬FFF9 FFF%/ FFF(# GFFF(0‫( ن ا‬FFF GFFF # *
*FFF1 ‫ع ا‬FFF
1 ‫ارس ا‬FFF ‫د‬FFF/ ‫( أن‬4)،@FFFC=
FFFF#( ‫) ا‬FFFF ( ‫د ا‬FFFF‫ آ‬FFFF=7 ‫وات ا‬FFFF; ‫ن ا‬FFFF#‫م ا‬1871‫ و‬1857 4FFFF# FFFF‫أ‬،‫ ن‬v?v YFFFF ‫ا‬
‫د إزاء‬FFFF ‫ام ا‬FFFF ‫ ا‬FFFF* ‫ت ا‬FFFF2% ‫ وا‬FFFF‫ ا وا‬q(FFFF# ‫ا‬QFFFF7 FFFF(5)،FFFFC2 ?FFFF9e‫ا‬
FFF1*2 ‫ وا‬FFF1 D FFF‫ت زوا‬FFF" GFFF=‫(وآ‬6).FFF‫و‬1 ‫ ا‬FFF@ FFF# FFF9 ‫ ا‬FFFh1 ‫ ا‬4FFF FFF;‫آ‬
FFFFF7  ‫) وا‬0‫ا‬FFFFF ‫ ف وا‬FFFFF ‫ ا‬FFFFF ‫ت‬FFFFFD
2 ‫ وا‬dFFFFF" ‫ت ا‬FFFFF@‫) أ‬FFFFFh (7)BFFFFF@ ‫وا‬
‫ج‬FFFF2 ‫ أن‬G/
FFFF9‫(وا‬9)،‫زات‬FFFF0e‫* ا‬FFFF‫) و‬FFFF ( ‫رس ا‬FFFF wFFFF7 ،(8)‫ وا{داب‬FFFFC ‫وا‬
(10)
. ‫ي‬h5S‫ ا‬47 ‫ ا‬/ ‫  أ;ل‬1( ‫ ا‬Y7‫  و‬1* ‫  ا ( م ا‬B7

‫ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ‬
18371836 = -"  1K # =  =, =E 4. )/  = .. " = ? )(1)
L. = *  2 ; D : , 2B  ".. % 45 *0 -3 C 2 % X.  F" 
%
. 119 + ( 2007 :E 4. -/. *& = )E 4. )/9
2 I/ L/ 2B 1;4 *  *A " 2B 2<>  LB 2" 8 2;:73 (2)
8  1/" E 4. 2B -B#I *L.  = " =%D: .-/"> 1' *:/" L 
. 127 +( 2007 :E 4. 9  -'#  )18801830 =  -& * 
.22 21 + 
 M. 3 2 @ E 4. 5"  /(3)
* $ R. =.8   /" -  -/: = bedeau  ?  . #" )(4)
234.35 (avenir1-progres le bi-h biskra f d n/)- & -> 79
. 32 +
 M. 3 2 @E 4. 5"   / (5)
2254 R1881/09/03 9 1. -N<" -  # < # =  -  (6)
- 2B * E 4. 5" 2B *&44  : .24 * - &  79
. 180177 + (2004 :E 4. -;  ) 1.
EI K: $ -" 1I  - &
L69 ?L - 4  4" D $ D LB 9 2" 1870 2 %  $ D 2 & #   - 
M4" 9  - & -9 )   2 # 2"E  1871 1I 44 2: .KL
.367 +(*:E 4.
M. 2 K G C /: - -# ? = % &:  - ." - 4 *< 
. 345 +

. 1/ -/" ?L 1 E  = -# 6  -# &(7)
.374 + 
 M. 5 3 @ E 4. 5" /(8)
. 59 )# ;I 4. ? ?;W" 1K% 1L9 -I 14.H (9)
=4  8& = 1 = 1575  1514 = X 2  (10)

29

1849 ! ‫"! اة ال ا‬#‫ ا‬$%&‫ار ا
ا
وا
ى وار
 (ن واو‬


 ‫ا ا‬

‫ق‬FFFF*2 ‫ ا‬oFFFFh YFFFF / BFFFF(،) ( ‫ ا‬FFFF FFFF‫ دورا وا‬FFFF‫ اه‬FFFF( ‫?ل‬FFFF7-‫ن ا‬FFFF‫وآ‬
‫وق‬FFFFF ‫ ا‬dFFFFF7 ‫ب‬FFFFF ‫ ا‬FFFFF  4FFFFF ‫ء‬FFFFF0 FFFFF9‫ ر‬،?9e‫ ا‬FFFFF#( ‫) ا‬FFFFF ( ‫ ا‬YFFFFF /
FFF* ‫ون ا‬6FFF% ‫ ا‬4FFF/ wFFF ‫?ل ا‬FFF5 4FFF ‫(ر‬FFF9-‫ ا‬FFF9 ‫را‬1 ‫ ا‬FFF%‫و‬.(1)‫ل‬FFF‫دو‬
FFF1
‫@ ا‬FFF9‫ رأ‬YFFF / IFFF=‫ أ‬،FFF@‫
ر‬5‫ و‬FFF* ‫ق ا‬FFFC ‫ وا‬FFFf‫ ا‬FFF/0-‫ وا‬FFF9 ‫وا‬
‫دات‬FFF1=‫ ا‬GFFF@0‫ى و‬FFF5‫ أ‬FFF@0 4FFF 4FFF" (2).47FFF ‫ ا‬FFF/ 4FFF# FFF @FFF96‫ و‬FFF=7 ‫ا‬
)@FFF wFFF7 ‫?ل‬FFF7-‫ ا‬BFFF‫= و‬FFF;( ‫ ا‬FFF@( ‫?ل ا‬FFF5 ‫ن‬FFF # FFF ( ‫ ا‬FFF1; ‫( ا‬FFF<
‫م‬FFF‫ل أ‬FFF ‫ ا‬FFF FFF ،‫د‬FFF@ IFFF/
1=- )FFF ( JFFF@“ YFFF ‫ و‬IFFF=‫أ‬،5S‫= ا‬FFF;( ‫ ا‬FFF@( ‫ا‬
GFFFFF/ ‫ي‬FFFFF# FFFFF\ FFFFF 7 ‫ أن‬FFFFFz(3)،‫ ش‬F FFF% ‫ ف ا‬F FFF ‫ت وا‬FFFFF‫ا‬2 ‫( ذة وا‬FFFFF% ‫ا‬
F F1  ‫ ا‬FFF9‫ وا ر‬FFF=" ‫ ا‬FFF9‫ ا ر‬bFFF9‫ أ‬FFF1 ،) ( FFF# (FFF9‫ وا‬FFF‫ واه‬FFF1v ‫را‬FFF‫ازده‬
IFFFF ‫ن‬FFFF‫ وآ‬FFFF‫@ ا وا‬FFFF9‫ رأ‬YFFFF /‫ و‬FFFF1; ‫ وا‬FFFF/0-‫ة ا‬FFFF # )FFFF‫ واه‬FFFFh5S‫ ا‬FFF #
‫ار‬FFFz YFFF / (5)‫ن‬FFF # @FFF96‫ و‬FFF‫ر ا وا‬FFF%=‫ ا‬FFF
5 FFF‫آ‬6‫(و‬4).‫ن‬FFF ‫ ا‬YFFF / vWFFF
FFF ‫او‬# ‫وز‬FFF/ 4FFF# FFF FFF9 ‫ ا‬ofFFFv ‫ف ا‬FFF( wFFF7 ،‫ ج‬FFF# FFF=7 ‫ ا‬FFF‫ا او‬
FFF1
# FFF=;( ‫ ا‬FFF‫وا او‬،(6)‫ ف‬FFF ‫) وا‬FFF ( ‫  ا‬FFF
FFF  YFFF ‫ ل ا‬FFF YFFF7 b‫ر‬FFF ‫ا‬
‫ن‬FFFh‫ ر‬4FFF# ‫دق‬FFF ‫ ا‬FFF‫ وزاو‬FFF 5 ‫ي‬FFF# FFF=‫ ا و‬FFF‫?ل وزاو‬FFF0 ‫د‬-‫و‬WFFF# FFF‫ر‬2 ‫وا‬
‫ج‬FFF ‫ ا‬4FFF# ‫دق‬FFF ‫ ا‬FFF‫ وزاو‬FFF1*2 # FFF\* ‫ وا‬FFF1*2 ‫‚ ا‬FFFC ‫ ا‬FFF/ FFF‫"ة وزاو‬FFF#
‫ور‬FFF ‫ ا‬YFFF /. FFF= ‫ وا‬FFF‫در‬1 ‫ى آ‬FFF5‫ أ‬FFF‫ زوا‬4FFF/ FFFs* ‫ ا‬qFFF#.‫و‬FFF57W# FFF1 #
(7)
،FF9‫ق وا‬FF
= YFF / )FF ( ‫ ا‬FF9‫? ور‬FF9e‫ ا‬FF#( ‫ ا‬FF1; ‫ ا‬FF%= FF IFF# GFF ‫ي‬QFF ‫ا‬
FFFF ( ‫ ا‬FFFF1; ‫ ا‬FFFF< ‫ ا‬4F FF/ ‫ رة‬F FF\ ‫ء‬FFFF
/‫ إ‬FFFF FFFF 7 ‫ت أدب ا‬FFFF#‫ آ‬G‫ه‬FFFF9 FFFF‫و‬
FFFF#( ‫ ا‬FFFF1; ‫دة‬FFFFh ‫(ر‬FFFF9‫ ا‬FFFF99 ‫ج‬FFFF@=‫ ا‬YFFFF ‫?ل إ‬7-FFFF# ‫ا‬QFFFF7 FFFF،(8)‫ن‬FFFF #
(10)
.‫م‬1855 ‫"ة‬# = 9‫ أول ر‬G9W w7،(9)?9e‫ا‬
‫ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ‬
.‫ م‬1844  ‫ ا ن‬Y /   ‫ ا‬f d  b 4#‫ ا‬-(1)
. 367 ‫ ص‬،o# ‫ ا‬0 ‫ا‬،1871 ‫ رة‬v،/ # -(2)
J‫ر‬v‫ و‬IC‫ و ا‬I2g ،‫ م‬1575-1514 ‫ي‬h5S‫ن ا‬7 ‫ ا‬/،/ 9  ‫ا (? ا‬،‫  زي  دي‬-(3)
. 15 ‫ ( ص‬2008 :f‫ ا ا‬،ENAG )
، ‫ وا  ز‬%* 4 ‫@ء ا‬# ‫ )دار‬% ‫ ا هاء‬D . ‫ و‬1، 1792-1771 ‫وف‬x ‫ي‬# \ B9 -(4)
. 32 ‫ص‬،o# ‫ ا‬0 ‫ا‬،‫  ا اث‬، ‫وي‬/ ‫ا
ه‬:s=‫ أ‬،9 ‫ ( ص‬2009 :f‫ا ا‬
.03 )‫ ر‬o  ‫ ا‬s* -(5)
. 35 ‫ص‬.o# ‫ ا‬0 ‫ا‬،*
*1 ‫ذ  ا‬% ‫ ا‬d‫د‬S‫< ا‬1 ‫ ا‬،ƒ‫( ا‬9 -(6)
repertoire 0110\( ‫ ا‬f‫‹ ا ا‬g‫أر‬:s=‫أ‬.22- 20 ‫ص‬،o# ‫ ا‬0 ‫ا‬،‫ ا اب‬1
*،ƒ‫زا‬7-(7)
. 413‫ص‬،o# ‫ا ر ا‬، (f‫  )ء ا  ا‬7 ‫ا‬، g( ‫ اƒ ا‬/ ) 9 #‫ ا‬s* -(8)
96،95‫ (ص‬f‫ا ا‬، ‫وا  ز‬%* *D ‫آ ا‬% ‫؛ ا‬2‫)ط‬f‫ ا ا‬2% ‫  وا‬1 ‫ا ( ) ا‬،‫ آ‬#‫را‬-(9)
%/ 9 ‫ن ا‬1 ‫?ل ا‬5 f‫  ا ا‬/ ‫دة ا‬#-‫= وا‬C ‫) ا‬f‫ا ا‬، ‫ون‬5‫ وا‬9< # ‫ة‬/ #:^ Q‫آ‬s=‫أ‬
‫* وا ; رة‬D ‫  ا آ ا‬w ‫ت وا‬9‫* را‬D ‫ رات ا آ ا‬%*،w *D ‫ر ا‬% ‫   ا‬9،‫?دي‬
.149 ‫ص‬،2007،f‫ا ا‬، ‫ا‬
.197‫(ص‬2009 :f‫ ا ا‬،f ‫؛ ا‬2‫ت)ط‬-1‫?ت و‬W ،ƒ‫( ا‬9 )91 ‫ ا‬#‫أ‬-(10)
30

1849 ! ‫"! اة ال ا‬#‫ ا‬$%&‫ار ا
ا
وا
ى وار
 (ن واو‬


 ‫ا ا‬

-MJ
# ‫
ر‬%!R‫ ا‬-R
8R‫ا)!(ل ا

ن و‬:

‫ا
 ا‬
(‫ة‬C9#)‫ ا)!(ل ا

ن‬-1
4FF BFF‫ آ‬FF= FF IFF  ‫ون‬FF( FF‫و‬،‫ ن‬# ‫ب‬FF( ‫€ ا‬FFg dFF*# FF= 4F #‫ ز ا‬F  )FFz‫ر‬
‫دة‬FFF/ dFFF7 BFFF FFF= 4FFF#‫ل ا‬FFF1=‫ ا‬FFF(# ‫م‬1842 FFF IFFF=‫ أ‬-‫إ‬،(1)‫ ش‬FF
(# 4FFF#‫ش وا‬FFF## 4FFF#‫ا‬
FFFS‫ج وا‬FFF ‫ ا‬4FFF# FFF7‫ أ‬4FFF# FFF ‫ ا‬FFF 4FFF# ‫ق‬FFFC-‫ل وا‬FFF-‫و ا‬،BFFF7 ‫و ا‬FFF ‫ا‬
FFF )‫ه‬FFF9 FFF IFF=‫ ا‬/‫?ل وأ‬FFF7-‫ ا‬FFF@0‫(  ا‬2)،‫ن‬FF ‫ ا‬YFFF / FFFC 5 IFF*/ ‫ي‬QFFF ‫در ا‬FFF1 ‫ ا‬FF/
G 5FFF ،‫ج‬FFF ‫ ا‬4FFF# FFF7‫ أ‬4FFF# F F ‫ ا‬FFF ‫ و‬FFF= 4FFF# / F F# 4FFF# ‫ت‬FFFg‫وث *و‬FFF7
Paraguey,d,hillieersIFFFFFF ‫ي د‬FFFFFFz‫ا‬# ‫ال‬FFFFFF* ‫ ا‬oFFFFFFD 4FFFFFF/ FFFFFF0 4FFFFFF FFFFFF=
FFF@=‫) أ‬FFF ( ‫ ا‬FFF(3)،FFF ‫ ا‬FFF1
* ‫ف‬QFFF7 FFF(# FFF= 4FFF#‫ ا‬FFF@ )"FFF FFF ‫ ا‬oDFFF* ‫دت ا‬FFF7‫و‬
‫اب‬FF ‫دات ا‬FF ‫ز‬FF#‫ أ‬4FF F ‫* ف وه‬FFg 4FF# ‫ي‬FF# FF7‫) أ‬FFh=‫ ا‬FF(#‫ و‬،?FF\‫ أ‬b= F  FF FF1
FFF1 ‫ ا‬YFFF / ‫
ة‬FFF ‫"ة وا‬FFF# ‫ ل‬F F5‫ د‬4FFF FFF5S‫ ا‬4FFF" F F ‫ ا‬FFF YFFF ‫ ا‬FFF% ‫ا‬
FF5‫= و‬FF7 ‫ون‬FF%/‫ و‬FF9‫ ر‬4FF%/ FF= 4FF#‫ ا‬FF1 FF(#،S‫ ا‬YFF ‫
 ا‬FF ‫دت ا‬FF(
‫ي‬QFFF ‫*
* ا‬FFF1# FFF= 
FFF9 YFFF ‫ ا‬FFF= 4FFF#‫ ا‬FFF1 ‫?ل‬FFF5 4FFF FFF0 ?FFF0‫ ن ر‬F F(#‫وأر‬
4FFF FFF=C ‫ة ا‬FFF* ‫ ا‬FFF D ،FFF ‫ ا‬FFF ‫
ة‬FFF9 GFFF ‫ن‬FFF ‫ ا‬F F  ? F F@ I*FFF<
(4)
. 5 9 / ‫ ا‬Iv ( ‫?ل‬5
*FF9 ‫ون‬FF%/‫ و‬FF*v‫وز ا‬FF )FF FF‫ وه‬dFF  b FF :‫ ل‬FF#‫ ا ا‬4FF#-‫ل ا‬FF‫وق دو‬FF ‫ر ا‬FF
FFF‫اء و‬FFF ‫وراس وا‬S‫  ا‬FFF #‫ن و‬FFF ‫ ا‬YFFF / ‫
ة‬FFF ‫ ا‬FFF FFF= ‫اف‬FFF‫ أه‬oFFF1
YFFFF / ‫ء‬FFFFh1 ‫وا‬،‫م‬1844 FFFF#‫ ر‬FFFF ‫دة‬FFFF( ‫ ا‬FFFF@;(#‫ و‬1#FFFF ‫ ا‬FFFF%"9-‫ت ا‬FFFF9‫ا را‬
FFF=C ‫ ات ا‬F F1 ‫ ا‬GFFF‫آ‬،‫ي‬# FFF7‫ أ‬FFF‫ أ‬CFFF‫ و‬FFF/ 4FFF# FFF7‫ أ‬JFFFf‫ و‬FFFS‫ ا‬FFFC 5
"FFFFF/ ‫ـا‬FFFFF‫ـ آ‬FFFFF*# G‫ـ‬FFFFF‫م وأ‬1844 ‫ـي‬F FFFC 08 QFFFFF* ‫ل‬FFFFF‫ دو‬FFFFF1 dFFFFF7
.(5)
‫ـاد‬e‫ وا‬4‫  ـ‬

‫ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ‬
20 ‫ ص‬،o# ‫ ا‬0 ‫ ا‬،‫ر‬5 -(1)
‫?ل‬5 4 f‫ح ا ا‬C‫آ‬،/ #  :^ Q‫آ‬s=‫وأ‬. 69 ‫ص‬،o# ‫ ا‬0 ‫ا‬،‫@ت‬0 4 ‫ ت‬،9 -(2)
. 56 ‫ ( ص‬1986 :f‫ ا ا‬، ‫* "ب‬D ‫ ا‬96 ‫ )ا‬ofv ‫ا‬
(3)- Bouaziz ben Gana, op, cit, p83.
. 49 ‫ ص‬، o# ‫ ا‬0 ‫ ا‬،‫"ة‬# ‫?ل‬7‫ ا‬، 9 -(4)
(5)- Rapport du 22 mars 1844 du duc d’aumale , R A, N° 29, 1885, pp 13-27

31

1849 ! ‫"! اة ال ا‬#‫ ا‬$%&‫ار ا
ا
وا
ى وار
 (ن واو‬


 ‫ا ا‬

FFF= 4FFF#‫ب ا‬FFF( ‫€ ا‬FFFg 4FFF BFFF0 ‹FFF ‫ ل أ‬FF\‫ر و‬FFFs=‫ ا‬FFF ‫ي‬FFF*0 ‫ف‬-‫ ا‬FFFv?v 4FFF ‫ ن‬FF"
‫ أن‬FFFFz، ‫ة‬FFFF
*1 ‫ ا‬FFFF )@FFFF<‫ا‬/‫ ا‬F FF‫و‬C  ‫ ا‬FFFFh5S‫
ن وا‬FFFF9 ‫د‬-‫ت أو‬-‫و‬FFFF )FFFFz‫ر‬،
FFFFF17?‫ و‬oFFFFF
‫ ا‬4FFFFF# Gobar‫ر‬FFFFF#  FFFFFf‫‹ ا ا‬FFFFF ‫ آ‬Buttafaco ‫آ‬F FFF # FFFFF1( ‫ا‬
4FFFFF )FFFFF@# oFFFFF ‫ي ا‬QFFFFF ‫ ا‬Sillague ‫?غ‬FFFFF9 ‫ال‬FFFFF* ‫ ر ا‬#FFFFFD dFFFF=0 YFFFFF ‫ ا‬4FFFFF<( ‫ا‬
‫ي‬FFFFC 25 FFFF ‫ن‬FFFF ‫ ا‬YFFFF ‫ ا‬FFFF@1D FFFF  ‫ت ا‬QFFFF5‫وأ‬،‫م‬1844 ‫ي‬FFFFC 18 FFFF ‹
FFFF9
‫وق‬FFFFFF ‫ أخ ا‬Montpensier IFFFFF= =  4FFFFFF ‫ازرة‬6FFFFFF# ‫ل‬FFFFFF‫دة دو‬FFFFFF GFFFFFF ‫م‬1844
G FFFF\‫ و‬YFFFF7 (1)،BFFFFf1 ‫ ا‬FFFF‫ وا‬oFFFF
‫ ا‬4FFFF Mac-Mahon ‫ه ن‬FFFF" FFFF1( ‫وا‬
FFFF(#،‫م‬1844 ‫رس‬FFFF 04 FFFF ‫"ة‬FFFF# BFFFF5‫( ود‬2)‫م‬1844 ‫ي‬FFFFC 29 FFFF ‫ة‬FFFF
*1 ‫ ا‬YFFFF ‫ا‬
FFFF ‫اءة ا‬FFFF1 IFFFF=‫ ا‬/‫ أ‬IFFFF0 ‫^ و‬FFFF# ‫ل‬FFFF‫وق دو‬FFFF ‫م ا‬FFFF1 ،FFFFS‫ ا‬FFFFC 5 FFFF‫دره‬z
dFFFF1* ‫ وا‬De neveau FFFC=‫ دو‬dFFF1* ‫ وا‬Thomas ‫س‬FFFF D FFFFf‫*@) ا ا‬FFFF، IFFFF9‫ودرا‬
FFFFFFF< FFFFFFF#1/ ‫اءات‬FFFFFFF0‫ذ إ‬FFFFFFF2‫وا‬،FournierIFFFFFFF=‫  ر‬dFFFFFFF1* ‫ وا‬Desveau FFFFFFFC‫د‬
FFFn ‫ـ?ث‬F Fv ‫ـ‬F F*0 ‫ـ‬F F(# (4)،‫ـ‬F FC*/ FFF‫و‬1 GFFF@0‫ وا‬BFFFz  ‫ت ا‬-‫و‬FFF 4FFF" (3)،4‫و‬FFF1 ‫ا‬
Petit ‫ون‬FFF ‫ـ‬FFF‫ـ‬# ‫ـ?زم‬FFF ‫ ا‬X‫ـ‬FFF#h ‫ـ ا‬FFF
9 G‫ـ‬FFF ‫ـ‬FFF1 ‫ـ ا‬FFF ‫ـ‬FFF ‫ه‬S‫ ا‬4‫ـ‬FFF
Thomas‫ س‬D ‫ـ‬f‫(ـن ا‬h2‫( و‬5)‫ـ€ ا (ـب‬g‫ و‬grand
.‫ة‬C9# ‫ ا)!(ل‬+%# ‫
ر  ا

ن‬%!R‫ ا‬-R
8R_2
FFFF1
* ‫ ا‬YFFFF / IFFFF‫ض إراد‬FFFF YFFFF ‫"ة ا‬FFFF# ‫?ل‬FFFF7‫ ا‬FFFF(# FFFF=C ‫?ل ا‬7-‫درا‬FFFF#
4FFF‫?ك ا ه‬FFF‫ أ‬FFF#،‫م‬1844 ‫رس‬FFF 25 FFF @ ‫ء‬FFF@=‫ ا‬FFF(# FFF( ‫اءات‬FFF0‫ذ إ‬FFF2#
YFFFF ‫  @) ا‬FFF‫@) و‬FFF7‫ و‬4zFFFF% ‫ ا‬YFFFF / qFFF1 ‫ء ا‬FFFF1 ‫وإ‬،4‫ ا  ز‬4‫و‬FFFF1 ‫ ا‬FFF(‫و‬
qFFFF#S‫ اد ا‬FFF# FFF7‫ أ‬FFFF*# BFFFFf‫ =~ و‬FFF% ‫ة‬FFFF # YFFFF / ‫ م‬FFF@ ‫) ا‬FFFFv ،(6)*
*FFFF 4FFF9
‫م‬1844 FFFF ‫ت‬FFFF7‫ور وا ا‬FFFF ‫"ن وا‬FFFF ‫ب ا‬FFFF< FFFF FFFF# ‫د ا‬FFFF( ‫ ا‬YFFFF/‫(ل أ‬FFFF9#
‫ج‬FFF ‫ ا‬4F F# ‫دق‬FFF ‫ ا‬4FFF# )‫اه‬FFF#‫ وإ‬FFF ‫ ا‬FFF FFF/# FFF‫و‬1 ‫ن ا‬FFFh7‫ ا‬FFF@ FFF#1/
. (7)
)‫ه‬z‫و‬
‫ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ‬
(1)- Charle Feraud, les Bendjelleb, op ,cit. , p 470,471.

. 63 ‫ ص‬، o# ‫ ا‬0 ‫ ا‬، €‫ ر‬h 4 ، 9 -(2)
"  ‫ =» =ع ا‬9 47 7‫ا‬:h‫ا‬s=‫أ‬. 47 ،46 ‫ ص‬،o# ‫ ا‬0 ‫ ا‬،=C ‫?ل ا‬7-‫ ا‬،9 -(3)
*D ‫  ا آ ا‬w ‫ت وا‬9‫* را‬D ‫ا آ ا‬،06‫ع‬،‫ « ا در‬. 1871-18304f‫ر ا‬1( ‫ا‬
.120‫(ص‬2002) ،f‫ا ا‬،1954 = ‫ رة اول‬v‫و‬
. 47 ‫ ص‬، o# ‫ ا‬0 ‫ ا‬، ‫ ا اب‬1
* ، ƒ‫زا‬7-(4)
.48 ‫ ص‬، o# ‫ ا‬0 ‫ ا‬، =C ‫?ل ا‬7-‫ ا‬، 9 -(5)
. 64 ‫ ص‬، o# ‫ ا‬0 ‫ ا‬، h 4 ، 9-(6)
(7)-Rapport du 22 mars 1844 du duc d’aumale dans R A, N° 28,1884, pp467-478

32

1849 ! ‫"! اة ال ا‬#‫ ا‬$%&‫ار ا
ا
وا
ى وار
 (ن واو‬


 ‫ا ا‬

‫ه‬FFF(#،‫ي‬# FFF7‫ أ‬FFF7‫ و‬FFF*# FFF‫ آ‬YFFF / )@‫ر‬FFFz ‫اء‬FFF0 ‫
ن‬FFF9 ‫د‬-‫ او‬FFF( )FFFv
FFh ‫) ا‬FF9 ‫ض ا‬FF wFF7 (1) Thomas‫س‬FF D FFf‫
 ا ا‬FF9 GFF ‫"ة‬FF# GFF‫آ‬
FFFF1*2 ‫  وا‬FFF\ ‫د‬-‫ أو‬YFFFF / FFFF% ‫اب ا‬FFFF ‫ ا‬YFFFF / ‫رة‬FFFF # @*FFFFg‫ ود‬،^FFFF= 150000 ‫ب‬
.1 ‫ة *ء ا‬2 ‫وض ا‬
FFFFFF= ‫ م‬FFFFFF@ FFFFFF0 4FFFFFF ‫
ن‬FFFFFF9 ‫د‬-‫ض أو‬FFFFFF( ‫م‬1844 BFFFFFF‫ أ‬25 FFFFFF
FFFFF 4FFFFF" FFFFF(# 4FFFFF" ،(2)F FFF17? ‫ي‬FFFFF# FFFFF7‫ وأ‬FFFFF1 FFFFF1
* ‫ ا‬GFFFFF<(، 9‫آ‬
‫ل‬FFF‫وق دو‬FFF ‫د ا‬/، FFF9# FFF‫و‬1‫ و‬FFF0= FFF
2# FFF0 4FFF ‫"ة‬FFF# ‫ك‬FFF"‫ ا‬4FFF FFF ‫ا‬
FFFF FFFF‫?ه‬5‫ أ‬FFFF(#،‫م‬1844 ‫ي‬FFFF16 FFFF "FFFF/ ‫ ة‬F FF1# ‫"ة‬FFFF# YFFFF ‫ ا‬FFFF=; ‫ة ا‬FFFF
dFFFF@* ‫ب وا‬FFFFz-‫ ا‬GFFFF9‫(ر ر‬FFFF9-‫ ات ا‬F FF1 ‫ أن ا‬-‫ إ‬، FFFF‫ه‬S‫ ا‬YFFFF / FFFF 5 FFFF ‫ا‬
YFFF / X FFF‫ و‬FFF= 4FFF#‫ ا‬FFF9‫وا‬،9‫ ا ا‬FFF1 ‫?ك وا‬FFFS‫ ا‬FFF7‫ و‬BFFF1 ‫ت وا‬FFF ‫^ ا‬FFF‫وه‬
‫"ة‬FFFF# FFFF" ‫ت ا‬FFFF1#  ‫ ا‬4FFFF‫ و‬،(3))FFFF s ‫ اع ا‬FFF=‫ أ‬YFFFFg ‫"ة‬FFFF# YFFFF / ‫ض‬FFFF‫  و‬FFFF‫ه‬S‫ا‬
0FFF ‫ ا‬FFF ‫ ل‬F F2 ‫ ا‬XFFF#‫) ور‬FFFs/S‫ ا‬FFF ‫ ا‬dFFF2‫س و‬FFF* ‫ ت ا‬F F# FFF ‫آ‬FFF( ‫ ا‬FFF‫إ‬
FFF‫اش آ‬FFF/S‫ وا‬FFF‫دات وا وا‬FFF1 ‫ ا‬4FFF# FFF ‫ق‬FFF FFF99 dFFF=0 YFFF ‫( ا‬4)،FFF2 ‫ب ا‬FFFg‫و‬
‫ي‬FFFFF# FFFFF7‫ أ‬4FFFFF#‫ و‬،‫ب‬FFFFF( ‫ ا‬2FFFFF% YF FFF / ‫ز‬FFFFF"/ #‫ و‬FFFFF= 4FFFFF#‫  ا‬fFFFFF/ 4FFFFF# ‫ث‬FFFFF7
FFFFFh‫ ا ا‬FFFFF‫ وا وا‬FFFFF*0 ‫ ا‬FFFFF<‫ ا و‬FFFFF‫ ا وا‬4FFFFF#‫ و‬FFFFF1
* # ‫ ذ‬F FFFC* ‫ ا‬YFFFFF /S‫وا‬
FFFF/  ‫ ا‬FFFF% ‫ اب ا‬FFFF# 47FFFF* ‫ ا‬FFFF@/C#  F FF\ ‫د‬-‫و‬WFFFF‫اش آ‬FFFF/S‫ ا‬4#‫و‬،FFFF‫و‬1 ‫ا‬
(5)
.(#  ‫ ن‬9 *#‫ و‬#‫اش ا واودة ا  ا‬/‫ أ‬4#‫و‬،‫* ف‬g 4#‫اƒ وا‬
‫س‬FFFFFF D FFFFFf‫ ا ا‬IFFFFFF0 # 4FFFFF/ ‫م‬1844 ‫ي‬FFFFF 23 ‫ار‬FFFFFF ‫ور‬FFFFF\ IFFFFF1/‫أ‬
:{‫ ا * ا‬Y / @1‫"ة و‬# Y /Thomas
FFF‫اء و‬FFF ‫ ا‬YFFF / FFFC 2 # IFFFC= dFFF1 ‫ و‬FFF= 4FFF# / FF# :‫ب‬FFF( ‫€ ا‬FFFg ‫دة‬FFF
:(6)@*   11 %/ ‫ى‬7‫ إ‬Y / I
9

‫ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ‬
(1)- Rapport du 22mars1844du duc d’aumale, RA, N°29,1885, op, cit, pp13-27
. 66 ‫ ص‬، o# ‫ ا‬0 ‫ ا‬، h 4 ، 9 -(2)
.15 ،14 ‫ ص‬،o# ‫ ا‬0 ‫ ا‬،‫ر‬5-(3)
d(% ‫ب ا‬7 ‫ت‬/ 
 ‫?ل‬5 4 ‫(ر‬9-‫ ا‬9 ‫ ا‬،/ #  :h‫ا‬s=‫أ‬.17 ‫ص‬،0 ‫ ا‬bC= ،‫ر‬5-(4)
. 95 ‫( ص‬1995 :f‫ ا ا‬،( ‫ت ا‬/ 
 ‫ )د ان ا‬1954-1830 ‫ي‬f‫ا ا‬
. 38 ‫ ص‬،o# ‫ ا‬0 ‫ ا‬، 1‫ع‬، ‫  ا اث‬، ‫وي‬/ ‫ ا
ه‬-(5)
‫ ص‬،(2009 :f‫ ا ا‬، 1 ‫)دار ا‬1913-1830 =C ‫ (و= ن و*ون  ا ~ ا‬،‫وي‬#  ‫  ا‬-(6)
. 126

33

‫ا ا 
‬

‫ار ا
ا
وا
ى وار
 (ن واو&‪ $%‬ا‪ !"#‬اة ال ا ! ‪1849‬‬

‫ وا‪"# 7‬ة‪  
9 G:‬ا  ‪1 #  / 4#‬وم ‪ = 4#‬و ‪ )1‬ا ‪ G9 Y‬أ‪7‬ء‪.‬‬‫ ا اب ا ‪@s‬اوي‪1g # :‬ون ‪،‬ر‪،‬ا ج‪،=% ،‬ا ‪.1 D،%D/‬‬‫ ا اب ا ‪ : 1‬أور‪-‬ل‪  ،‬ة‪2،‬د‪ D 4#،‬س‪،  ،‬ا او‪*،‬ه ‪، 1#،‬أوش‪،‬ا ة‪.‬‬‫ ا و وا{‪ :45‬ر‪ B7‬ا * ب‪/،‬ب ا ‪%‬ا‪/،‬ب ا ا‪،#‬أو‪-‬د ‪9‬ي \ ‪.‬‬‫ دة ‪1 9‬ان‪ :‬أو‪-‬د ‪1 9‬ان ‪ :‬أو‪-‬د ‪ #  9‬ج‪ ،‬ا ‪،*h‬أو‪-‬د دراج‪ ،‬أو‪-‬د‬‫زن‪ *# ،^ 9 *#،‬ح‪،‬أو‪-‬د ‪ *9‬ن‪،‬ا ‪
*1‬ة‪،‬ا ا=‪،b‬ا ري‪،‬وآل‪ ،‬أو‪-‬د ‪/‬ي‪،‬‬
‫‪9‬ي ‪،B 5‬ا روع‪.‬‬
‫ دة ا اب ا ‪ 4# ):%‬ا ‪ 4/C‬ا *‪ 4 4‬أو‪-‬د \  وه ا  ‪ /‬اƒ وا‪4#‬‬‫)‪( 1‬‬
‫‪ *g‬ف‪.‬‬
‫إ ‪ d=0 Y‬ا ( ت وا ?ت ا (" ‪ Y /‬ا * ب وا * ب ا ‪ 7 @* ،%‬‬
‫رو=ون ‪ 4#‬أ‪1844 B‬م و‪1845‬م ‪  Y /‬و‪ 9‬ق أهاس ورا ‪ 1
* #‬و‪ 7‬‬
‫دول ‪ Y /‬ا‪S‬وراس)‪(2‬وأ‪57‬و ‪1844‬م‪،‬وأ‪5‬ى ‪ G‬دة ه‪ #‬ن  ‪1846   0‬م‬
‫و‪  7‬آ =و‪#‬ر  ي و‪ 0‬ان ‪1848‬م ‪،‬و‪ G=9  7‬أر=  ي و‪ 0‬ان ‪1848‬م‪)v،‬‬
‫)‪(3‬‬
‫‪ 4#‬أ‪ B‬وي و‪ 0‬ان ‪1850‬م ا ‪ Y‬ا‪S‬وراس و‪ *#‬و‪"#‬ة وا *‪ %‬و‪.‬‬
‫أ ا اب ا ‪( G<( %‬ة ‪ /‬ت ‪ "/‬ا‪، @0 4 /?
9‬و ‪X‬‬
‫ا *‪ C‬ذ وا @* و ا‪S‬ه  و‪ B‬روح ا ‪1‬و ‪ @0 4‬أ‪5‬ى‪z Y /،‬ار ‪ /‬ت ‪G=9‬‬
‫‪0‬ن ‪ Saint germain‬و‪ G=9‬أر= ‪ Saint Arnaut‬وا ‪ D X#h‬س ‪Thomas‬‬
‫وه‪ #‬ن ‪ Herbillon‬وا *ال ‪ C‬ر ‪57W# Levasseur‬و وا ‪ 1*2‬ا  (<‪G‬‬
‫)‪.(4‬‬
‫ا ‪1846 ( ‹ Y‬م‬
‫"ر  أو‪-‬د ‪?0‬ل ‪/‬م‪1847‬م وأدى ا ‪ 19 Y‬ط ا (‪%‬ات ‪ 4‬ا ‪@%‬اء ‪4 W#‬‬
‫ا *ال ه‪ #‬ن‪ 4 Herbillon‬أ‪ B0‬ض ا @* ‪ B1 #‬وا ‪ 1‬وا‪1=-‬م ‪ 4‬ا ‪1‬و‪4‬‬
‫وو ا‪S‬ه  وا=@ج ‪ 99‬ق ‪ *#،‬آ=‪ G‬ا ‪1‬و ‪ (5)،1‬و‪G  B#1 #‬‬
‫‪ q(#‬ا (‪?f‬ت وا ‪2%‬ت ا * ا (‪ Y / 1‬ا‪/-‬د 
ة ‪ Y /‬ا *
‪z Y / 1‬ار‬
‫ ‪ 4#‬ا
‪ d‬ا‪9 4#‬ي =‪،1*2 #(6)،0‬إ< ا ‪ Y‬دة ا اب ا ‪ %‬ا 
 ‪= 4##‬‬
‫)‪(7‬‬
‫وا‪e‬دارة ا‪(9-‬ر ‪ 4‬أو‪-‬د \  ‪ :@/C#‬ا  ‪ /‬اƒ و ا‪ *g 4#‬ف‪.‬‬
‫ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ‬
‫)‪ ،h 4 ،9 -(1‬ا ‪ 0‬ا ‪ ،o#‬ص ‪. 71 ،70‬‬
‫)‪ -(2‬ا‪0‬ح ا‪S‬وراس وأ‪57‬و ‪< %/‬ط ‪ 4#‬ي و‪ 0‬ان ‪1845‬م‪ .‬أ=‪s‬ا‪/: h‬وي‪ ،‬ا ‪ 0‬ا ‪، o#‬‬
‫ص ‪. 44‬‬
‫)‪/-(3‬اوي ‪ 4 ،‬ر€ ا ا‪ f‬ا ‪ ، w‬ا ‪ 0‬ا ‪ ،o#‬ص ‪. 96‬‬
‫)‪ -(4‬ا= ا و‪ G=9 ،‬أر= أو ا ‪%‬ف ا ‪7.،fh‬ج ( د‪ .‬و‪.‬أ‪)  "# 7‬دار ا ‪ ،1‬ا ا‪:f‬‬
‫‪ ( 2007‬ص ‪. 322 ،321‬‬
‫)‪ ، 9 -(5‬ا‪?7-‬ل ا ‪ ، =C‬ا ‪ 0‬ا ‪ ، o#‬ص ‪.56‬‬
‫)‪ -(6‬زوزو ‪ ،‬ا‪S‬وراس ‪ ،‬ا ‪ 0‬ا ‪ ،o#‬ص ‪. 134‬‬
‫)‪ ، 9-(7‬ا‪?7-‬ل ا ‪ ، =C‬ا ‪ 0‬ا ‪ ، o#‬ص ‪. 55‬أ=‪s‬ا‪<:h‬ة ‪ D
2‬ه ا اهي "**‬
‫*@ ‪ /‬ا  ) \‪.‬‬
‫‪34‬‬

1849 ! ‫"! اة ال ا‬#‫ ا‬$%&‫ار ا
ا
وا
ى وار
 (ن واو‬


 ‫ا ا‬

(-8JD
‫ ا‬-.‫
و‬M
‫
)ا‬S‫
ه‬7‫ ا‬$%&
‫ردود ا‬:"#‫ا
 ا
ا‬
:-8
‫ او‬-.‫
و‬M
‫_ا‬1
‫ أن‬-‫ إ‬،4=‫و‬FFF( ‫) ا‬FFF‫اء ذ‬FFFg‫ و‬4FFF<‫?ل (ر‬FFF7-‫ ا‬FFF‫"ة و‬FFF# ‫?ل‬FFF7‫) ا‬FFFz‫ر‬
~= FFFFFFFF% FFFFFFFFF‫ (آ‬FFFFFFFFF@ ‫آن أو‬،‫"ة‬FFFFFFFFF# ‫ ار‬FFFFFFFF0 FFFFFFFFF ‫ت‬FFFFFFFFF%=‫(ا‬1)FFFFFFFFF‫و‬1 ‫روح ا‬
FFF*# BFFFFf FFFF7 FFFF FFFF ‫ ا‬FFFF FFFFS‫ ا‬FFFFC 5 4FFFF wFFFF7 ‫م‬1844‫رس‬FFFF15
4FFFF# )‫اه‬FFFF#‫ دة وإ‬F FF7 ‫ان‬FFFF1‫€ أ‬FFFF% ‫ =~ ا‬F FF%# FFFF=7 ‫م ا‬FFFF1 )@FFFF9‫ رأ‬YFFFF /‫(و‬2)FFFF7‫أ‬
‫ أن‬-‫إ‬،FFFFF 1; ‫  ا‬FFFFF9S# ‫ة‬FFFFF  ‫ دك ا‬FFFFF ‫?ل‬FFFFF7-‫ ا‬FFFFF%7‫) و‬z‫ور‬،‫ج‬FFFFF ‫ ا‬4F FFF# ‫دق‬FFFFF ‫ا‬
IFFF GFF<( ‫ي‬QFFF ‫ر ا‬FF ‫) ا‬FFFz‫ل ر‬FF‫اف دو‬FFF‫ل دون أه‬FF7 FFF@ ‫ أه‬FF‫و‬1‫ و‬FFF1
* ‫= ا‬FF7
(4)
Boraud ‫ون‬FFF# X#FFFh ‫*@) ا‬FFF ‫ د‬FFF*0 FFF9 ‫(ري‬FFF9-‫~ ا‬FFF ‫ ا‬FFF1 FFF‫(و‬3)،FFF7‫ا ا‬
(5)
.‫@ا‬g %/ (#‫ ا هون أر‬1 *#
FFFF*# )FFFF ‫ إ‬FFFF "FFFF( ‫ ا‬FFFF‫) ا اآ‬0FFFF@ ‫
ن‬FFFF9 ‫د‬-‫ أو‬BFFFFf GFFFF=‫ آ‬BFFFF#1 #
)@‫و‬FFFFF1 ‫اء‬FFFFF0 ‫(ري‬FFFFF9-‫م ا‬FFFFF1=? )@FFFFF</ FFFFF،‫ ا ن‬YFFFFF / XFFFFFh ‫‹ ا‬FFFFFC2
‫ل‬FFF FFF‫ و‬/ FFF ‫ ا‬FFF%* FFF= B"FFFg FFF1 FFF ‫ ا‬FFF FFF‫ أ‬،‫ي‬FFF# FFF7S )@FFF7‫و‬
‫ ن‬F FF5 ‫ و‬FFFFn )@*FFFF IFFFF0‫رس و‬FFFF 500 FFFFn bFFFF5 IFFFF FFFF Y7،‫د‬FFFF@ ‫ ع‬F FF
 ‫ا‬
)FFF FFF FF‫وه‬، ‫"ة‬FFF# FFF YFFF / ‫
ة‬FFF "FFF/ FFF
5 4FFF< ‫?م‬FFF9? FFF9‫ ر‬150
‫م‬FFFFF1=-‫اء ا‬FFFFF0 ‫
ن‬FFFFF9 ‫د‬-‫ أو‬YFFFFF / XFFFFFh ‫‹ ا‬FFFFFC2 ‫م‬1844 ‫ي‬FFFFF 12 FFFFF BFFFFF(C #
FFFf1 ‫دة ا‬FFF GFFF ‫دى‬FFFz 4FFF# FFF7‫ أ‬F F‫ ا ه‬FFF1 ‫م ا‬FFF‫ ا‬FFF / ‫وأس‬،‫(ري‬FFF9-‫ا‬
‫د‬-‫
ن وأو‬FFF9 ‫د‬-‫ أو‬FFF( ‫ل‬FFF‫وق دو‬FFF # ‫ب‬FFF( ‫€ ا‬FFFg oFFF ‫ ا‬FFF(# (6)،FFF  4FFF# FFF /
Petit ‫ون‬FFF FFF#‫ و‬Crochard ‫ر‬FFFg‫ آو‬X#FFFh ‫ ا‬FFF1 ‫م ا‬FFF‫ ا‬FFF BFFF1،‫ ن‬/ #
.(7)
Pelisse b # ‹( ‫*  ا‬# 4 9‫ أر‬d
‫ وا‬grand
‫ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ‬
h5S‫
ن وا‬9 ‫د‬-‫ أو‬4 ‫ رس‬600 Y  w7 ‫*
ة‬1 ‫ ا‬oh */ ‫و‬1 ‫ ا‬G=‫?ل ا ن آ‬7‫ ا‬B -(1)
.56،57‫ص‬،o# ‫ ا‬0 ‫ا‬،=C ‫?ل ا‬7-‫ا‬،9: s=‫أ‬. = 4#   /‫و وإ‬1 ‫و ا‬C  ‫ا‬
(2)- Seroka (c), le Sud Const, R A, N° 56, 1912, op, cit, p 329,330 .Voir aussi Charle
Féraud, les Bendjellab, R A, N° 28,1884, op, cit, p 475.

. 33 ‫ ص‬.o# ‫ ا‬0 ‫ا‬، 2‫ج‬، ‫"ة‬# 4 ‫?م‬/‫ أ‬، ‫  دي‬-(3)
. ‫ ز‬7  Raffet ‫= را‬C ‫م ا‬9 ‫ ه ا‬5 -(4)
. 44 ‫ ص‬، o# ‫ ا‬0 ‫ ا‬،‫"ة‬# ‫?ل‬7‫ا‬، 9 -(5)
. 11‫ ص‬،( 2004 ‫ )د‬، 3‫ ع‬، =‫ و‬2 ‫( « ا‬% ‫و ا‬1 ‫  
ت ا‬C‫ رة » و‬4#- C 5 -(6)
‹g‫ أر‬:^ ‫ ذ‬s=‫ أ‬، 4‫ ر‬b )/‫ ا‬4/ ‫ و‬d1( @ ‹ 2 ‫ة روات‬/ J‫  ار‬/ ‫ ل‬7 G= -(7)
. ‫م‬1844/05/12  ‫  س‬1 :‫"ة‬#

35

1849 ! ‫"! اة ال ا‬#‫ ا‬$%&‫ار ا
ا
وا
ى وار
 (ن واو‬


 ‫ا ا‬

4" ،‫و‬FFFF57‫ وأ‬FFFF1/ ‫ي‬FFFF# ‫وم‬FFFF1 ‫ج‬FFFF ‫ ا‬4FFF# ‫دق‬FFFF ‫ن ا‬FFFF‫ آ‬GFFFF ‫ ا‬bFFFFC= FFFF
FFF‫أ‬،‫م‬1844 ‫ي‬FFF 18 FFF FFF=; ‫ة ا‬FFF ‫ل‬FFF‫ دو‬FFF@ 5‫ د‬FFF(# 7FFF9? GFFF<( ‫"ة‬FFF#
‫ل‬FFFF FFFF1
* ‫م‬1844 FFFF  08 ‫ و‬1844 ‫ ان‬F FF0 30 4FFFF# )0FFFF‫ ه‬FFFF1 FFFF ‫ ا‬FFFF
FFFFFF  08 FFFFFF FFFFFF1/ ‫ي‬FFFFFF9 B5‫ود‬،‫رة‬FFFFFF dF FFFF / FFFFFF‫ (آ‬GFFFFFF(‫ و‬w7،‫روع‬FFFFFF ‫وا‬
B"FFFFg FFFF(# FFFF#‫واودة ا  ا‬FFFF ‫(ل ا‬FFFF9# ‫م‬1844 FFFF  0 25 FFFF FFFF1*2 ‫) ا‬FFFFv،‫م‬1844
FFFFFF 4=‫و‬FFFFFF( ‫ خ ا‬FFFFFF% ‫ ا‬4FFFFFF FFFFFF1
* ‫Š ا‬FFFFFF 5‫(و‬1)،FFFFFF1
* # FFFFFF*‫ و‬FFFFFF/  ‫ن‬FFFFFF
FFFF0@‫د و‬FFFF@ ‫ اء ا‬F FF FFFFg * ‫) ا‬FFFF91 # 4FFFF# FFFF7‫‹ ا‬FFFF% ‫ ا‬FFFF‫ ر‬FFFF FFFF*‫ا‬،‫?ل‬7-‫ا‬
.‫م‬1846 # ‫ن  أآ‬0 G= ‫ ا ("ي‬B5 ‫ ا‬- (2)،= ‫دس و‬#‫ و‬1*2 ‫ا‬
‫( روح‬3)‫ (ة‬FFFF# fFFFF; ‫ ل ا‬FFFF\‫ر و‬FFFFv‫ أ‬FFFF1 ‫?ل‬FFFF0 ‫د‬-‫ وأو‬FFFF 5 ‫ي‬FFFF9 FFFF7= FFFF‫أ‬
4FFFF# ‫ت‬FFFF7 4FFFF# ‫ي‬FFFF# FFFF / ‫ازرة‬6FFFF FFFF(#،‫ @د‬FFFF‫(اد ا او‬FFFF9‫ وا‬FFFF1
* # ‫د‬FFFF@ ‫ا‬
‫ ن‬FFF9 ‫ن و‬FFF*v‫ ط ا‬1FFF9 ‹FFF 5 ‫ ن‬F F#‫ ه‬4FFF WFFF# ‹FFF1 ‫ة‬FFF  ‫ ا‬GFFF<(،‫( ; رة‬FFF ‫ا‬
(4)
.‫@ا‬g
‫ن‬FFF7 ‫ ا‬FFF/ ‫د‬-‫ش أو‬FFF/ ‫ش‬FFF‫ أآ‬FFF FFF*/ FFF ‫ ا‬FFF0‫ و‬FFF1 ‫ي‬FFF# FFF7‫ أ‬FFF‫أ‬
‫ي‬FFF# FFF7‫) ا‬FFF/‫ ا‬FFF(# (5).IFFF‫ج و زاو‬FFF ‫ ا‬4F F# ‫دق‬FFF ‫ ا‬wFFF7 ‫ ب‬FF‫د أ‬-‫ أو‬4FFF ‫ب‬1 FFF#
FFFF(*# ‫ول‬S‫ا‬،‫وراس‬SFFFF# ‫ج‬FFF # FFFF7‫ن ا‬FFF7 ‫ ا‬FFFF/ 4FFF# FFFF ‫ ا‬FFF FFFFS‫ ا‬FFFC 5‫و‬
FFF ‫رة وا‬FFF7 4FFF#‫ ا‬FFF f/ FFF*/ =; ‫وا‬،FFF‫در‬1 ‫ ا‬FFF‫ ا او‬d7FFF\ ‫س‬FFF/ 4FFF#‫ ا‬FFF f/ FFF*/
)‫(اده‬FFF9‫وراس ا‬S‫ ا‬BFFF‫ أه‬4FFF /‫"ة أ‬FFF# ‫?ل‬FFF7‫ ا‬FFF(#‫ و‬،FFF=‫و‬6 ‫ة وا‬5QFFF ‫ا‬FFF‫ آ‬GFFF=‫آ‬
(6)
.* ‫و و  ا‬1
‫?ل‬FFF7? FFFC 2 ‫ ا‬FFF/‫ ا‬1 ‫ب ا‬FFFh FFF‫
ن وا اآ‬FFF9 ‫د‬-‫دة أو‬FFF GFFF=‫ آ‬BFFF#1 #‫و‬
FFF7‫وراس وراء أ‬S‫اش ا‬FFF/‫ت أ‬FFF7  FFF(#،(7)‫ن‬FFF ‫ =~ وا‬FFF% YFFF / ‫ء‬dFFF( ‫‹ ا‬FFFC2
(8)
.‫م‬1844 B‫?ل رس وأ‬5 ‫ل ا وا‬0‫ي و ا  ور‬#

‫ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ‬
. 43 ‫ص‬، o# ‫ ا‬0 ‫ ا‬، ‫وي‬/-(1)
.99 ‫ ( ص‬2004 )3‫ ع‬، =‫ و‬2 ‫ ا ن « ا‬1
*# (% ‫( ا‬% ‫?ل ا‬5 4 ‫و‬1 ‫ » ا‬،‫ دة‬1C \ -(2)
 I7‫ا‬9 o D‫) أ‬v 49‫ و‬B1/‫ا‬،‫م‬1820  ‫  ا‬4 ƒ‫ ا‬/ 4#‫ وا< ا‬4#‫ اƒ ا‬/ 4#  ‫ه‬: ‫ (ة‬# -(3)
.85 ‫ص‬،o# ‫ ا‬0 ‫ا‬،1954-1830 f‫?م ا ا‬/‫ا‬/ 9 :s=‫أ‬.‫م‬1852
. 218 ‫ ص‬، o# ‫ ا‬0 ‫ ا‬، ‫ ا اب‬1
* ، ƒ‫ز ا‬7 -(4)
. 136 ، 135 ‫ ص‬،o# ‫ ا‬0 ‫ ا‬، ‫ن‬#‫وراس ا‬-‫ ا‬، ‫ زوزو‬-(5)
. 121 ، 120 ‫ ص‬،o# ‫ ا‬0 ‫ ا‬، ‫وراس‬S‫ ر€ ا‬،  = ‫( أول‬0 ‫ إ=ج‬-(6)
. 122 ‫ ص‬، IC= -(7)
. 43 ‫ ص‬،o# ‫ ا‬0 ‫ ا‬،‫وي‬/ -(8)
36



Partager ce document

مذكرة ماجستيرfichier-pdf.frPDF240 pages

Vos contacts verront cette carte, avec la première page en image.

QR Code de ce document
Sur un téléphoneScannez le code pour ouvrir le document.Enregistrer le QR Code

Télécharger le fichier

Première page du document
Téléchargement gratuit

مذكرة ماجستير.PDF

PDF 1.49 Mo240 pages

Faire un lien vers ce document

Lien permanentpour un message, un forum, un réseau social
Lien courtpour un SMS ou un profil
Code HTMLpour un site ou un blog

Du même auteur

Sur le même sujet

Les mots qui reviennent le plus dans ce document. Chacun lance une recherche dans les fichiers publics.

Commentaires

Pour voir les commentaires déjà publiés ou ajouter un commentaire, Connectez-vous ou Créez un compte.