مذكرة ماجستير

Texte de la première page
وزارة ا
ا وا
ا
اا 2
آ ام ا وا!
$ار"#
1859م
1859--1849
"$آ
ة " !"#دة ا
ا ر ا
*)(' ا #و"! ا ! %وا,رة ا!
+
إاد ا
:
إ
اف اآر:
س آ ل
) ة )('#
ا ,ا2011/2010،+ 1432/1431:م
ـ اا-2-
آ ا
م ا وا
:ار!
دور ا ّاو! ا( '& %و ا(*ل ا&+
,ـــــ ّاب اّ-ــــــ&
1849م1859-م
6آة 7 ّ4%ــ89 :ــــــدة ا
'& ار!ـــ ا
;ـــــ
@?>= ا%و ا< 7واBرة اAر!
إـ4اد ا:CD
Hس آAل
ا IواC%
إ9اف ا4آر:
,ة !IJ,
أLء 7ا-7
ا
ا@H
2
2
2
ا>+
! '2011/2010 $%&1432 /1431 :
ا ا ا
اهـــــاء
إ ا
ا أ
ار
وا ان
روا*)( '
اءً "#$وا!
)( 0آ-# .ع و'"+ن
وإ 3ر1' 2ن
و ون
" ت ًا"
!" !#ي " ,-أ!*اب ا(' وا&%
ا( ا0آد
(1ؤك 3ة اّآ*-ر "!*:ة !*"'89
**ل،
وإ=ّ ّرس &?*ن
أ =( F8ا Eوا -وا(ن !:A ،BCDاك
اًCG Hا.
إن
ء اH
. :
. :
. :.
. :.
. :
.
:
.! :.
.# :".
.%&' :$
.
:
.$': #
.(& :%
.) :
.% :*
.
:
.+:
RA : Revue Africaine.
S.D : Sans date.
T : Tome.
R.H.M : Revue d’histoire Maghrébine.
R.H.M.C : Revue d’histoire moderne et contemporaine.
ــــــــــــــ
ـــــــــــ
ان
ر $%ر #ا"ا! ووره ة،
%ا' )%:ا/ ،دا-،. ،دس،ه -،% )،*%ا،0.،*1ي:$،
:هة 89أ6ر ا/د وا45رات ا.و -ا@? ا>=<A"= ،$
ا
ا=/Cد ا/- "'%1 E-
9" $-5Bدة 5Fأ9اد أ Hى E
ا -5Bا<Jء ،و )" =ي
9اي L4ر%ة ا $-5Bا"
9" K
E "'%1 Eأم ا/آ Kار ا>=< <- $%د ا Pب،و5-ل ا
نا5دي < C9دي 11م ATا
Sا،$</اي =ه/F $% L
ا آ اW) 9Uن -ا ا ?@ LV9Jا>=< $و C1 $%اP
ا .-
A4Hا
@ذ L V1اول ا / .وا،Jو Y- 8ا =J
وا>رات ا،5آ@ذ $-رن و $1 $-و 1[ -وإرة اواوة إ8
[ ااد ا) ة ا\ 1إ W)- 8ة 1541 $%م _،أ A
، W)9و `آ ا)"<ت آ b
A1ان T Eا! aو 9-ره E
أ d- Lا Cق _،ا /:ت 9ة أ= %1ة آ 1 E-وW9-ز $%إ.ر
Cا ب.
ا<ل ا"ا! ا1830 $% Fم
= L6،ط d- F9ا Cق ) 1837م=،رع ا<Uل إ@1 l)- 8ذ 89 kان 9م
1838م $%،إ.ر د L9ا=' ا=Uري k" -ب ) واJرواس
و<
"ا5ج أ -ي" وا[ Kدا KHا 5Bاء،ا ّ % == 89ق )
" $!9 Eا "1 E-و"W9-ز" "9-" E- FH،و" %ت E-ا)" 8ا<ل W)-ة 1844م.
=ه Lأه Kان $%ا%ع = E9دة ا"ا! و
ّ /أن وAp.
أام ا<Uل ا"ا! =،اء إ" a1 8ا 9 Jا
در" <H Eل "اE-
9وز" و" %ت E-ا)" و" 5ا E- PBأ E -ا5ج" أوإa1 8
"ا5ج أ -ي" إ1848 [ 8م ،ر #ا=)< - bا=)<م ا$% J
1847م L6،د أه Kان
وت أ Hى ر<< 4%ل و== bاC
ا
! 89ا>-دة وا/1ك ا
ت،وا C Fوع ا
و ا89،.
[ ار
و ا1848 $% C.9م1849-م 9-ا-" #Cزن"وا$
أ-ت Ht E9ه ا،/)
1و Aرؤوس د E،/أ Kأن
8رؤوس
ا"ا! ،9% Eإ
a1 8وت أ Hى /% 9ا
= _،هA
اوا l)
-وا/" $% %د ا
و وا /ا<Uل،آ
و ااب ا$ C
ا $ده " 9ا v@5ا
"$م ااو ا 1849 $%
- 1م د9
و ا
L6،C.9و اBدق E -ا5ج
م ااو ا 1و#:
أ
ــــــــــــــ
زاو =ي Bدي 1858 E-م1859 -م.و إن
و 8
أ Hى Eر،/وه Tع ا:_5دور ااو ا
$% 1و
ا<Uل ا@ - $)1اب ا1849 $ Cم1859-م.
أ
ب ار ا
ع:
B EWه $%أ=ب 9Tوأ Hى ذا :/
- .1أن أ[ aارا=ت ا
ا اJآد ا $وT Aع
ا
و ا
- Cان،رآت
89و ا،C.9ودون أي
K
V9 Eا C.9ا $را
و ا
w%،ن ه kا HJة /:ت
وت أ Hى E /V K L،ا _5ا $اJآد،$آyاث أوUد <ل $%
1847م وا
1849 $%م و=ي Bدي 1858 $%م1859-م وا ي
1876 $%م K4@-،اور ا"/دي اي bاوا ،
-و 89رأ=/
ااو ا 1ا $آ- / ) Aاو ا ج و
.وااو ار
yوUد <ل و 8زاو ا=- K/دة و=ي =- Lادي،أ -ابا "% $ Cزاو ا
و=ي Bدي K-،و KFإ /9:إ 8ا"
ا- $)1زر و،@1وآن Eأ -ز
$ا
ا 1ا= Eها $%
ا
و ا- .اب ا $ Cا 9 #Cا v@5ا
$م ااو ا 1
وا #CاBدق E-ا5ج
م ااو ا )- 1ي Bدي. - .2ا $اJاث ا")م $%ر #ا"ا! LV K،ارا=ت "b
% 51ة ز Bة ر[ $% /V9 Lر #ا"ا! ،إ Uأن =" Kا
و
ا Cا) 5و Eوراءه اور ا"/دي وا FHا
ا 1
ان <Hل ا
ن ا=' < C9دي19م U-هم وا._59- - .3ري Eأ-ء ا
$1w%،أ Kر[ ذا $%ا"1زK9
$9أآد ،$ز )ه ا
$%ا"/د ا $.و / 54ا")م E
أ= Kدة و
ت ا"ا! -،ا E9أي إ أو /أو Aأو@.9
ذا @ = $1J..ف ا "/ 9ر 9آ=yس -ر اJو8
Fل
5ار ا" دة را>Wن $%ها ا._5
- .4إ 1WاFل إ 8ا 0!6وا=ا<H E 9
- /ل
اB Uل Y-ا!<ت وا"ت واوا واWت واp/ت ا HJى
ا 89 % $دة ر YP-،ا E9 VاJر S:واBدروا ا' ا HJى وآT- 0 Kع.
ب
ــــــــــــــ
ا :
إن .اTع اي ول دور اوا ا
$% 1و
ا<Uل ا@ - $)1اب ا1849 E- $ Cم1859-م aا9Uد 89
:E"/
)(1
أو :ا }/ار $اJ :$@Fن .اTع @ ض
أ= اض اJاث ار و) ة ا
و ودور اوا و
KW- /
@ $% /Fا.ره ا $وا.$1W
)(2
:ا }/ار $ا :$5إن دور ا`رخ 9 $/ Uا) د
وا SFا" د اث و' ادة ار K- ،درا= /و /5و
1ه
و
رF،(3)/1ل إ )@ 8ر C $
(4)$ح أ=ب ا<HUل و0
5
ا ا-،ا E9ا Sوا S 5وااة واا ا@ K-،.ا/ف ه
اFل إ 8ا
5ار.
إ"! ا :
=ه
Aان ا<ل ا"ا! و=
ط ا1830 $% Fم
و) 1837 $%م /" $%د ا
و ا _،.وت ا
$% /)@1
ا /ا<Uل -ااد ا@ذ ا@ $)1ا=Uري إ 8ااب -ا E
1838م L6،ا<ل W)-ة 9م 1844م A4@1%.ا
=اء $%رآب ا J
9ا
درأو ا5ج أ -ي == EW،ا=Uر ا
! 89ا
' وا هa
وا>-دة / Eو== %ق ) / Eأ Hى /9 A9،اpCم E-
ا!<ت ا
$%ااب " $!9 E- FHا "1 E-و"W9-ز"/1 U،ض
رل ا
و Eورا! /اوا ا 5Bآ
ا 1وا- #Cزن
Kو ا9 C.9م 1849م،وا $آ / aا 9V@ \Wا>-دة ا$ ،/ ATو /أاث أوUد <ل 9م 1847م،وواا ي 9
Uم
1876م.إ Uأن
ااب ا1 $ Cذ
و و) Jاث
) ة=،ه /% Aاوا ا l)
- 1وا<H E %ل اور اي ّ
bم
) 9-(1ا ا،$Wآ -ا5ث و 0
5ا).ط1؛دار ا E-م -،وت(2001 :
ص،23أ V1آ<F:dح ا : Eوخ "/،ا _5ا )$دار ا/Cب (2003 : -،ص.149
) 5-(2ن ، 9ا _5ا b/ $و
)bط4؛دان ا9ت ا"،ا"ا! (1983 :ص.87
)9- (3دل ر }/،ا _5ا 6Jي و ر)$ط1؛ دار ا@ Wا -،$1وت (1995 :ص.125
)9- (4دل ) ،L[ Eل 5د " }/ $% ،ا _5ار)$ط3؛ دار ا %ا"،اW=Uر:
(2007ص.94أ= 5 L=: V1ن @)% ،ار)#ط1؛`=) أم ا
ى واز'،اBرة:
(2005ص.154
ت
ــــــــــــــ
ااو ا =
- 1ي $1ا 9" #Cا v@5ا
"$و
م ااو
ا )- 1ي Bدي ا" #CاBدق E-ا5ج" 1849 $%م و E-
1859-1858م،وه Tع ا،_5ا=م ب" دور ا ّاو ا ّ$% 1
و ا<Uل ا@ - $ )1اب ا 1849 E- $ Cو1859م"<H E.ل
@) K ّ5ا
ا 1أ9ء ا
و ا .واHره ا SBا$.
ور Y%ا<Uل وآ Kإ[ اءا - FH bاب ا $ Cو Eوراءه زواه
و
- /ر[ LاBر ا)-
-دة ا=Uر<H E،ل ول
و /%و / @Hوأ= /-وأا /6واC1ره و /"!1وا $أراه إW:
..آ Sوذا أHت ااو ا - 1اب ا C /
9 89 $ Cوع
ا
و ا.؟ .وا= $ف 51ول ا><H E /9 -ل ا)ؤUت ا:
ه
$ان و ه إ.ره ا" Pا $%وار K $ا<Uل
ا@ " $)1ا! ؟و ه $أو /9Tا 9ا<ل ا1830 $% Fم و-
=
1837 $% ) /.م؟و ه $اJوTع ا\
%ا)!ة Kا<Uل؟
و ه H $اوا ا Cة -ن و- FHاب ا$ C؟و ه $أوb
ا)ه اJو $%ا
و ا
- .؟.
ه $أW:ل ا Bاع وأ6ر" E- kأ -ي"و"ا 9 Jا
در"،/ E
و" $!9 E-ا "1 E-و"W9-ز" / Eأ Hى؟و ' اوا Eها
ا Bاع -ن؟وآ Sا= /Pا=Uر $%إ.ر == %ق )؟
آ Sأ W)- Aة ا L6ان؟و ه $أW:ل اFUام اJو$
اب ا$ C؟وه $ا=W1ت == ا=Uر 89ا
؟و ه/ $دا
و -ا<ل W)-ة؟و ه $أ -ز dا
وت و Eه Lر /وE
Sوراءه Eاوا؟وه $ا@/ /؟و ه $ود اC1ره؟و
ا=W1ت ا>-دة ا=Uر 89 FHاC.9؟.
ه $وف وأ=ب ا
و $%ااب ا1849 $% $ Cم $% L6
1858م؟وه $أا/6؟و ود اC1ره؟و ه/"!1 $؟و Eه " 9
ا v@5أ
"$و"اBدق E-ا5ج"؟،و دور ااو ا $% 1دL9
ا
و ً -ء
-و ا $% L6 C.9آ Kااب ا $ Cوام اJورا=
وا Hو؟و دور زاو ا
وزاو =ي Bدي؟و أW:ل اE4
ا$.؟و ا=W1ت ا>-دة ا=Uر؟.
وا> E9 -ه kا> W:وا)ؤUت ا@ a 9و 'Tا ا .
ث
ــــــــــــــ
ا'& %ا9:($رة / KB% E9ي أ ول b%ا
- Sان
وإ9ء P 5ا %و ر ' /ا ق إ 8أو /9Tا K
ا<Uل '،ا آ 89ااب ا $ Cو HاC1ر اوا ودوره
،و 89رأ= /ا
ا ' L6 1أوTع ا
= -طا1830 Fم و) 1837م وردود ا@ KاJو $%إ.ر ا
و إ8
a1ا 9 Jا
دروا5ج أ -ي L6،ا<ل W)-ة 1844م -إ/5
@ذ ا=Uري 1838م 9-د == %ق ) " $!9 E-ا"1 E-و"W9-ز" ا C 89 E)%ا ب $%ان،وا=W1ت ها ا Bاع
وا)
1Uم 89ا
و إ6t a1 8ر ا)= ا=Uر 89اJه $وردود
L/%و Eورا! L/ا ّوا FHا
ا <H E،1ل أاث أوUد <ل
1847 $%م أو
و ا1849 $% C.9م.
ا'& %ا*ول:أ ول H KB@- b%اوا -ن و FHا
ا - 1اب ا<H E،$ Cل 5ر E9اوا و * =yااو
ا $% 1ا"ا! واC1ره -ن و %و- /9اب ا=
H $% $ Cي
$1و Hان و 1و=ي Bدي )
،(E= ، Bو 6yه 89ا"
ا- $)1زر و،@1وا ق -Jز :خ ا
ا - 1ن FH
زاو ا ج ا / A9 @ $زوا ااب ا $ Cوأ6ره Lوا@،L/ه kا HJة
Tع ارا= وا._5
ا'& %ا:(+أ ض b%إ 8د L9ااو ا
1و ااب
ا9 $ Cم 1849م 9" 9-ا v@5ا
"$م ا
ا - 1او
ا
د T@1U 9ا،C.9و 9 B: 9 %ا v@5ا
$وآ K
V- 0وف ه kا
و وأ= /-وأا /6واC1ره و /"!1ودورااو
ا /% 1وVه ا E4ا- $.اب ا $ CوHر،bوS
ا!<ت ا
== 89 ،/
-ا
1Uم وا>-دة ا=Uر
@ ض ا،/ E '
- /وا= Y-ا!<ت / Eأ Hى،واS
9أه Lأا،/6وه $آ واد إ -از و
Kا A1= l-4ن وا4رب
ل وف و%ة " 9ا v@5أ
."$
ا'& %ا:+أ ق
و ااب ا1858 E- $ Cم1859-م 9-
"اBدق E -ا5ج"
م ا
ا - 1او =ي Bدي )
، B
=،(Eوآ V- 0 Kو /%وأ= /-وأا /6واC1ره و،/"!1و%
ج
ــــــــــــــ
ول$ Cاب ا- 1 ج" ودور ااو ا5 اE- دقB اB: 9
ل !ه9 ا رك و وف اLة وأه9 اKو ' ا،وH وراس وأJا
-
ا!<ت اSو،$. اE4ه اV 89 ،b %وو
.=رUدة ا->
م وا1Uر == ا6وأ،/
./ اKF ا!} اE E9 رة9 $/%:,-أ ا
0ا12
$ ا$)1 @<ل اU
و ا$% 1 ع "دور اوا اT إن ول
@:رJ ادة ا89 د9U اa ."م1859-م1849 E- $ Cاب اa W وا$)1 @ط ا" ا4 ا=<تE9 رة9 /[ أ$% $ ه$وا
8 إ%T إ،اثJ وا اF9ا أوC9 E
ا- خ ا ب: و- ا
ج-
و- 1 ااو اFH وا- /[أ،ت. E aآ
=دة- K/د <ل واUوy- دي وارB و=ي$1
=يHو
E- اL اه-> a) /،*1- @1 زر و8و،ادي- L= و=ي
"و م456 ا78 (0
ى$ ( ا0 4:ان";! ا- ج5 اE - دقBا
م1976 ،60-61 ادانFJ " ا$% b
- "د- ا
در ز9"اآر
"
( ا&دق >= اجb- آ$%" E= ا ن9" 4 أbر إ:وأ
.ج5 اE- دقB" ا!ل%وط"آ،م1859-1844 ى1 !ا' ا
"(>1"ا ن ا:/ 9 وا. ا$
اv@5 ا9 و`@ت
E- ر:9 # Cوآب "ا،م1849 از- آ واد اa
9 #C اE9 درBا
اف" اي1K* = ا4اف و
ا1"L&ة اN %O0 P$N اف1"L" "ر ا5
F وااو اE)5 اE- ! ا$!ش اW اdآ،م1914 $% '.
C9 E\ ا
ن ا8 إ/% K")واي آ ة ر ' ا،
ا" وا
ت واورت وا
ءاتK!= اE9 V اYP-،م18<دي
.
1 درا= ر8ج إ5 /W،1ارات وارات اا5وا
:/ ىHت أ- آ8 إ%Tإ
♦ Ben gana Bouaziz, Le cheikh el arabe: étude historique sur la famille Ben
gana Alger-1930.
♦ Rinn Louis, Marabout et khouin:étude sur l'islam en Algérie. Jourdan
libraire éditeur Alger-1884.
♦ Depont(0) et Coppolani(x), les confréries religieuses musulmanes en
Algerie-1897.
♦ Artigue(J,F),monographie de l'Aurés Constantine 1904.
♦ Matrthe et Edmond gouvion, Kitab A'ayan el maghariba, imprimerie
orientale, Fontana-1920.
ح
ــــــــــــــ
YPا E9 Vآ-ت،Charles Féraudوآ dا Soroka l-4وا$ه $% $أ[ "- /ا>،revue africaine
%زدة E9ا
ر وارا=ت
:/
Etude sur les ressources hydraulique du Zab chargui:service de la carte géogra
phique. Objet Zab chargui-1925.
دون إه ل ا وات ا،@Cوه $% $أ[ /أ:ر :ارE9 6
اJاث و Y-ا
ءات ' ا@Jد واCخ 8
EW،اJر S:ها =Jس،
FHأر" S:ا"ا! W)--)-ة."*1 -
>
6Rت ا .-1إن .اTع اي ول":دور ااو ا
$% 1و ا<Uل
ا@ - $)1اب ا1859-1849$ Cم" a .ا>م -ق ا واوا
واBف ،/ Eوا
و ا .و== ا<Uل <Hل ا
ن19م / E
أ Hى YP-،ا lT E9 Vو 5ا>.ر ا" Pا $%وا.- $
-2ا )ع
ااب ا $/%،$ Cى 100آ U. Lو80آ،T 9 Lإ8
a1اا KHا" Pا $%وا $9Uوا\
$%واBUدي E-ااب ا$ C
وا Hو واUوراس%،او ا
E9ا
W)-ة ب100آ،Lأ
زاو B
$و =
% Eن !1
-و و 9ة 5ج إ? B 8
ا $و= )-رة 89 L6اJام )9ت،و آن $ا Cف أن أآن أول
_ KBإ،/أ %وع زواه H '
/V%رج و W)- Uة8 K-، اب ا.$)1 -3اBدر وا ا' ا $% BBاTع $%إ.ر kا" Pا$%
وا $و -FاFل إ 8ا.ت وا \W%،0!6ا 5ل ا9د
إ 8روات @:أو ر Y%ا<.Uع "5- /9أو Hy-ى،أواB5ل 89
ور
ت V-م ا
و5و bا _5و %ض و V1 /آa) K
ر[ .b
E -4ا وات ا: E- @Cخ اوا وا@Jد ل اTع
اا،و 4رب اار #واJاث E-اBدر وا ا'،وآ\ ا اKH
ا Wات . .=J-
-5اTع U" aأو=' Fل إ 8آ KاJ- 0!6ر S:اا$H
وار
% ،)1 @- FH $ر أه ا $% "/ا _5اa b1% ،$
آ dا Bوا@.$1
خ
'1849
" #$ %& ! "
ا ا
ار ا
ا
وا
ى وار
(ن واو& $%ا !"#اة ال ا ! 1849
ا
اول:ا
را
ا
ن.
ا
اول :ا و
ا ن.
ا
ا
:ا ا ا ن و"#ة )ا اب ا .(%
ا
ا
:ا ( ) ا ا ا (.
ا
ا
:ا
را
ي.
ا
اول :ا (.
ا
ا
:ا *%ط ا-دي وا./0-
ا
ا
:ا
را
!
ر
ن.
ا
اول:ا ( ) ا ر 2ا .1
ا
ا
:ا ن و"#ة ان ا 6ر 45وأدب ا .7
ا
ا
ا :"#او
0ع ا
+, -.
%اة ا)!(ل و ردود ا
&.$%
ا
اول:ا اع ا 9ا ن.
ا
ا
:ا < ا ; 1و=%ط ا وا .1
* #
ا
ا
:ا?7ل ا ن و 99ا(9-ر .1
* #
ا
ا
ا :"#ردود ا B(Cاه@ )ا 1و ا .(*D
2
1849 ! "! اة ال ا# ا$%&ار ا
ا
وا
ى وار
(ن واو
(1)
ا ا
ر ا
ا
ن1ا: ا
اول
56
ا++7 و-8 9!
ا:ا
اول
:-
_ا
اب1
FFFFF@*" ،
ا ابFFFFF FFFFF2 ا ر0دروا اFFFFF ا4FFFFF FFFFF( اGFFFFF *وFFFFF1
BCFFFFF9ان أFFFFF@= «نFFFFF اب اFFFFF » اFFFFF( "يFFFFF،JرD إFFFFF وI
FFFFF< FFFFF GFFFFF*
FFFF اF FF(وه2) ن زابF FF 1 ءFFFF ن اQFFFF )@FFFF/ وFFFF# زوا4FFFF FFFF@ 7 FFFFات وFFFFC ا
كFFF FFF7W# ابFFF
اFFF X#FFF يFFF ت اFFF FFFأ،(3)FFF1S )5FFF وف واFFF( ا
FFF ^ QFFFآ.(4) FFF اFFF\ FFF # واFFF# GFFF9،أ=@را (اقC7 يQF F اYاFFF1 س اFFFC ا
رFFFF@=S ا4FFFF FFFF@ 7 FFFF YFFFF و،اتFFFFC اFFFF7*# انFFFF@= نFFFF# ا اFFFF( بFFFF( ن اFFFF
(5)
. ا ا اب1 ا ءGQ7 و " ن،# وا#
ابFFFF وا،ى0 ءFFFF و اFFFF# هBFFFF= أي اFFFF# »زاب زوXFFFF س اFFFF1 اFFFF ءFFFF0و
FFF@= وXFFF9 راء وواF F 4FFF# FFF@= وBFFF#رS# FFF@= وBFFF\ # FFF@= FFF@*، أو آ رةb FFF=S#
FFFو،ن# ل ا اF F1 FFF( وا،ن# ا اBFFF\Sن أواFFF# ا اFFF رة وهF F آFFF@* BFFF آYFFF/ وIFFF#1#
(6)
.«.(0 هC7 سC ^ وزاب،#=@ر ا واS ا4 @ ا7
B"FFFFFg FFFFF FFFFF0 دFFFFF@= FFFFF روا4FFFFF FFFF@، ?FFFFF9eرف اFFFFF( ة اFFFFFf داdFFFFF7 و
GFFF=آ،(7) *FFFh ) اiF F# FFF= روFFF* @FFF7 ZABIFFF#ن زاFFF بFFF اFFFو،#زوا
(8)
. ا ?ديb2 ن ا1 اC19 أ1
. 01
: (1)
+ (1983 :*)" (3& ) # $%&'.!"1 (2)
&&6)4 1 5" +6 )3 2 1,"0 $#/ - . :, .692
.02+' -"
.8 " 7/ (3)
:*)" (2&) /%'
"%/: "9 *(4)
)4 < 5" $#"« )4 < 5" »;4 /:, .330329+(1986
.03+19891 -> =;. -
.319+ (1995 :*' ) 3@ )/ = = = ?. ?:% (5)
+ (1996 :*' (5&) - -A 2B C" )".!"& 8#4%(6)
.122
. - F ; =E4. D: - :(7)
=6G % *I -/ $D F# 10 @ -<H 7/ 1E=6G6 24 9(8)
.;/ 318 +1997
3
1849 ! "! اة ال ا# ا$%&ار ا
ا
وا
ى وار
(ن واو
ا ا
FFFn اoDFFF* اYFFF/ oFFF
و،نFFFد زFFFC ابFFF ا:IFFF FFF#( اB/FFF9 إFFFأ
XFFF ابFFF
اFFF نFFF oFFF9 FFF(و1).FFFودS ا واF F اFFF@2 وBFFF2* ا4FFF#
FFFF\ FFFF5 FFFF< أرا4FFFF I"FFFF% FFFF وFFFFودSر واFFFF@=S ا4FFFF# رةFFF اoDFFFF* #
4FFF FFFد1 اFFFودSج اFFF= @FFF<راW، ا نFFF1
* آFFFg YFFF/(2)ار1FFF9- واFFF/ را
.(3) وواد ا (بq#Sي وا ادي ا0 آ اد، ا ورةoD* ا
:
)(> –ا
اب ا2
)FFF إXFFF< وFFF 4FFF" ،(4) "ةFFF# FFFن هFFF أن اFFF;" ن اFFF أذهYFFF در إFFF FFF
FFFF ا اIFFFF دFFFF "يFFFF،(5) 45ر6FFFF وا4اFFFF ا4FFFF# ?فFFFF5 اIFFFF ابF FF ا
لFFFFF0 YFFFFF إFFFFF<e#،# وFFFFF اYFFFFF7 FFFFFو،f اFFFFF% اFFFFF# * اFFFF1
* #
. (7)
49 و@ دة وا و1 D(و6) *D I= 4# 4 و%* وراس واSا
FFF@ FFF fFFF/( وFFF9ر واFFFs=ة وFFF آFFF*»FFF@ رFFF9-ب اFFF آFFF FFFأ
ةFFF; و آFFF@f ه اFFF7 FFF ،FFF ?د اFFF# FFF اءFFF ف اFFFD Y/،روا ( نFFF@=S واJFFF ا
زرFFFF"ة وFFFFF# نFFFFF FFFFF( ^FFFFF ذ4FFFFF FFFFF(# ي أFFFF ت اFFFFF dهQFFFFF و،« (8) FFFFF@2=
اوFFFF م اF FF2 اYFFFF/(9) tFFFF?د رFFFF#دس وFFFF#اوة وFFFFC= وFFFFC وFFFF1 D*
* وFFFFو
.(10)
ا) ا اب4<
. 142 + (1983:E4.)" - & -A) LE&9 J K'2/ ?D(1)
.03 + ( 2000 : -/& (1& ) =4 5" 2B C' (2)
(3)- Service de la carte géologique, étude sur les ressources hydraulique du Zab
Chergui (Alger: 04 avril 1925) p 03.
M.-<H 7/ 1E: =4 * ; 2;E4. ) . - - 1(4)
. 637 636 +
IO 2B( 19 N". - ) 29 )4 -#& 2B -I3 / )&(5)
. 23 + 2009 2008 1:6 -/.-'
. - -#& :- &(6)
. 692 +
' (7)
.171 + ( 1985 :K: ) ?N4 . !"'3 )E. 2B '">?L.(8)
. -6 2 /" 1 ) . M#" 2" 3:P <(9)
.326 +
' (10)
4
1849 ! "! اة ال ا# ا$%&ار ا
ا
وا
ى وار
(ن واو
ا ا
FF FF@ 7 FF"ة وFF# FF1
*# ابFF ) اFFن إ،?FF9eرف اFF( ة اFFf داFFو
)FFF آ4FFF2 اYFFF إ4FFF(#رS ا4FFF# FFFب وFFF اYFFF ق إFFF% ا4FFF )FFF آ4FFF5 وFFFn اF F#
?دFFF# 4FFF ابFFF، FFF%ارى ا اآQFFF/ 4FFF# اYFFF إFFF*n0 و اذا.(1) بF F* اYFFF ل إFFF% ا4FFF
ابFFF اF F( ه2) FFF ?د اFFF# YFFF إb#اFFFD 4FFF وYFFF/Sاب اFFF اF Fت هFFF@ YFFF إFFF ا
. (3) BC9Sا
"ةFF# FF ا اQFF»ه: لF 1 "ةFF# FF مFF1 اIFF بFFD يQFF ون اFF5 4FF# اFF?( اFFأ
FFF * رFFF Y إ، بFFF# 4FFF9 ا وFFF 4FFF FFF@( ا اQFFF@ ابFFF ا4FFFDة وFFF/ FFFه
، ابFFF# FFF@* BFFFف آFFF( ورةFFF ىFFF BFFF% FFF آ4FFFDاب وFFF وا،قFFF% # دسFFF#و
J دFFFF@ "ة وزابFFFFF# ( وزاب5)FFFFF ) زابFFFFFv FFFFF1 D ) زابFFFFFv 4FFFFF9 زاب ا وFFFFF@ وأو
.(6)
«ى1 اJQ"ة أم ه#و،دس# وزاب
4FFF FFFوره0 FFF"ة وFFF# FFF1
* FFF@# GFFF/ ابFFF ن اF F،#( اB/FFF9 إdFFF7و
@ لFFF9 BFFF% wFFF7 FFF وFFF2 ا رFFF*D FFF* dFFF=0 YFFF ان إFFF# وFFFg@@@ى واA
IFFFF*" ، (7)FFFF*Dة وFFFF1 FFFF هbFFFFDx FFFF# * ح اCFFFF اYFFFF/ FFFF(=@ ا اF FF* وFFFFh ا
@ لFFFF9 4FFFF# FFFF\C ل اFFFF ح اCFFFF9 FFFF*/ FFFF FFFFz ودFFFF ادFFFF اYFFFF/ ا{نoFFFF
(8)
."ة# ة ا اب ه/* وا اء وh ا
(4)
. 313 +
M.3 @-<> 7/ 1E (1)
. )4 =: " I 8 " ) . LB. -':8&(2)
(2&) ? B 2% =>.8. .!"1 )0 8 3 6 2B =J, = 29(3)
. 05+ (1980:*-B#I
. Q% ) * 1. /" 1: - " (4)
. 1 = 35 2 /"2# )4 =: -#& ) 2 2;: - (5)
= ;' = ./ )/ 2B 6 " = / =6 = = (6)
.510+ ( 2003:* -/ )" (2& ) 4 # 6 @ 3 =& ,
. - E = :1# (7)
.143 142 +
M.K' 2/ (8)
5
1849 ! "! اة ال ا# ا$%&ار ا
ا
وا
ى وار
(ن واو
ا ا
GFFFFF= وآ،*FFFFFh ارض ا4FFFFF ةFFFFF1(1)FFFFFC اب اFFFFF ة اFFFFF/ أنFFFFF آ اQFFFFFو
FFF = XFFF9 وFFF1» ابFFF ) اFFFe JFFF FFF آQFFF زانFF ^ اQFFF( وآ2).FFF@ FFF(# "ةFFF#
FFF# *0 وFFF# FFF" لFFF0 -FFFg JFFF FFFg FFF ?د اFFF# YFFF إFFF#z FFF مF F2 4FFF
،
C=،ا ج،"ةFFFF# FFFFى وهFFFF1 ا4FFFF دFFFF/ن وFFFF bFFFF5 )FFFFh و،FFFFت وورFFFF1 رFFFFC
(3)
.« 49ا و،1 D
*FFFFh و واFFFF5 FFFF7وراس وأS م اFFF2 YFFFF إFFFF ابFFFF ) اFFFF أن إFFFF< ا ا4FFFF
يFFF9 FFF1*5 YFFF وإ،)FFF آFFFn اF F7 F F 5 يFFF9 YFFF "ة إFFF# 4FFF .FFF واtFFFوواد ر
: # زواv?v 4# ا4"( و4) ) آn ا7 0=
، FFFFFFF%D/ ا،=% ،ا ج،،ون1g # تFFFFFFF7 واBFFFFFFF%و:اويFFFFFFF@s اب اFFFFFFF ‐ ا
.1 D
،، سF FFFFFF
*#، FFFFFFFFد2، ة،ل-ت أورFFFFFFFF7) واFFFFFFFFh و:FFFFFFFF# اب اFFFFFFFF ‐ ا
(5)
./ وا4# زاو، *ه، ا ة،أوش، 1#
FFF1*5،دس#،زر ا ادي،=FFF9 ،FFF1/ يFFF9 تFFF7 واBFFF% و:FFF% اب اFFF ‐ ا
.(6)
0= ي9
. \ ي9 د- وأو#ب ا اzا و% ب ا/ : ا * بB7‐ ا و ور
.=4 -6" ? 2B -'% - -/" * 2" -#& 2;:2'% )4(1)
)" - & -A) 2.+"
"C # 2B E4. 5"2 = (2)
.364 +2 (* :E4.
)0 (2& ):63 2. ."1 #BD 7'2% =4 =(3)
.139138+ (1983 :*2<H
.25 +
M.(4)
* - 6 -/. = '" -.02 R- 6 « 1844 1 ?<" » 2 ;D(5)
. 49 + ( 2003 ) 1-6" C3
+ (1995:E4.-/. *& = (7& ) 2 / E4. 5"2<. = (6)
-)2 I/ L/ ?<6 -".> - L" - = 1G2". :, .56
.0908+20042005- & -/.5" C 5" 2B (".
6
1849 ! "! اة ال ا# ا$%&ار ا
ا
وا
ى وار
(ن واو
ا ا
د-ح وأوFFFF FFFF*# ^ وF FF9 FFFF*#ن وFFFFد ز-د دراج وأو-* وأوFFFFh اYFFFF إFFFF<إ
FFF@f7W# "ةFFF# FFF7 واFFF1 ا4FFF/ دةFFF ز،(1) ريFFF واb=اFFF ة واFFF
*1 * ن واFFF9
(2)
. ش، ،~* ،gا، 1 رأس ا، اب#Sا:واه
(3)
اويFFFFFF اب اFFFFFFى آFFFFFF5
ت أFFFFFF (لFFFFFF9 اYFFFFFF إFFFFFF0 اdهQFFFFFFو
.% وا اب ا# وا اب اX9وSوا اب ا
ةFFF
*1 اFFF7 وا4FFF )FFF آFFFn اF F7 IFFF</ XFFFg FFF/ FFF ن إذنFFF اFFF1
*
يFF9 FF1*5 FF7 وا4FF )FF آFFn اF # FF5 XFFg /و،FF# *0 1FF% اFF7 واYFF إ-FFg
(4)
. ا ب5 ي9 7 واY ق إ% ا0=
.49 +
M.1 ?<"2(1)
.0908+( 2005 :1 -/&); ?."1 7/" -&4 (2)
.. )4 ?. = ' :' )4(3)
.05+
M.4 (4)
7
1849 ! "! اة ال ا# ا$%&ار ا
ا
وا
ى وار
(ن واو
ا ا
A
ا
اب ا، ةC9# " ا
ا
ن وAD
ا:
ا
ا
(1)
م%
" ا
ا اAD
– ا1
اوFFF اFFF# ا اFFF@ ،اءFFF واBFFF ا4FFF# BFFF\ وFFF17 ابFFF اFFF1
* FFF(
FFFF ) اFFFFS اFFFF هFeraud وFFFF و،Seroka وآFFFF9 تFFFF# آFFFF( و2)FFFF% ل اFFFF%
لFFFF0 وFFFFg FFFF= اFFFFfود ا اFFFF ذاة اFFFF# ،(3) *
*FFFF FFFF / بFFFF*0 FFFF1
FFFF@ اFFFFاء وأFFFF واBFFFF ا4FFFF# FFFF(D ا0FFFF7? وFFFF\ FFFF( FFFF وا-FFFFg وراسSا
(4)
.t ف وواد ر9 ت واد7 وواt Xg J#
@ ا ";ن ا# * ا
FFFF-ق وFFFF% ا4FFFF وFFFF*# FFFF% ل اFFFF% ا4FFFF هFFFF،دارe اFFFF7* ا4FFFF FFFFأ
FFF" FFF@،(5) اديF F اFFF- ب وF F* ا4FFF وFFF اFFF- وFFF# ل اFFF% ا4F F وFFF%*5
(6)
.fت ا ا7@ ا اgا * ب وأ
"ةFFF# BFFF%و،(7)-FFFg °35 ،34 وFFFg °06،05 4FFF# "ةFFF# FFF1 FFF" FFFأ
BFFFFz ةFFFF/ وFFF#7 اFFFF آGFFF= آFFFF اvescera FFFF1 اFFF= ا وFFFF* ن اFFF"
FFF*# )FFF"7 GFFF دFFF7 FFF*# FFF@/ FFF GFFF= آFFFو، ا ابFFF1
* FFF =FFF(ري ا وFFF9-ا
قFF*5 FF@/ رة وFF FF* "ةFF#و،د7 FF*# FF(1 دة اFF ء- FF# * نFF 4QFF ن اFFر
(8)
.2 را< اS# @%
.01
: (1)
(2)-Jean Despoi, la bordure saharienne de l’Algérie orientale, R A, 1942, p 171
(3)-Soroka (C), le sud constantinois 1830, 1855, R.A, vol 56, Alger : 1912, p519.
Voir aussi : Charles Féraud, les Bendjellab, Sultans de Touggourt, notes
historique de la province de Constantine, R.A, vol 25, 1881, p153.
.27+(2005:E4. -;)1939 1837-E4. K' 2 % ?<">2 ;D(4)
.25 +
M. – (5)
185+(1963 :1 )" 7/ (2&)E4. )" 2
B" (6)
.120+ (* :1;# -' -:L -") E4. U,; 2 : أ.186
.182 + (1984 :E4. )" - & -A)-0 = 2/ ?D(7)
.183 + F% (8)
8
1849 ! "! اة ال ا# ا$%&ار ا
ا
وا
ى وار
(ن واو
ا ا
(1)
A
ا
اب ا-2
FFFF1 اب اFFFF اوي واFFFF@s اب اFFFF "ة واFFFF# FFFF7 واYFFFF ن إFFFF اFFFF1
* )FFFF1
2FFFF% رFFFFD اFFFF اQFFFF( وه2)،4FFFF5{و واFFFF ان واFFFF1 اFFFF9 دةFFFF وFFFF% اب اFFFF وا
واديQFFF ي ا2FFF ا4FFF# زFFF"/ # FFF/ ولSب اFFF( اFFFg F F YF F د إF F( FFF ب واFFF( ا
(3)
. ن# ا ا ") ا آ# م1541 *9 7 ا
لF F\* وFFF9 bFFFC= FFF FFF= 4FFF# اIFFF 5 نFFF اYFFF/ 4FFF/ يFFF# FFF7ج اFFF ا4FFF"
FFFF9 اع اFFFF ل اFFFF FFFF FFFF،م1821 FFFF 2FFFF% اYFFFF ( إFFFF ا4FFFF# تFFFF7
. م1844?ل ا ن7( ا# ا (ب وازدادت <اوة2% Y/ 1
* #
اFFFFFF0 FFFFFF إدارFFFFFFs* م1844 أوت23 رFFFFFF\ أFFFFFF1(4)لFFFFFFوق دوFFFFFF اFFFFFFأ
IFFF إدارGFFF وFFF#( اdFFF" اFFFf (5)سFFF D FFFf ا اIFFF0 # 4/،*
*FFF1 ب اF F*
قFFFFg FFFF9ل ا راFFFF FFFF% اب اFFFF اFFFF wFFFF7 (6). FFFFهS ا4FFFF 4 و6FFFF FFFF(#أر
FF1 دس وFF# ادي وFF اFF وزرFF= و0FF= يFF9 FF1*5 وFF1/ يFF9 :BFF%ن وFF ا
ديFFF يFFF9 وFFF/ س واFFF D وBFFF وا وFFF اFFFhC= وFFFQ واqFFFC وا
وراسS م اFFFF2(ة وFFFFF ش واFFFF واFFFFF* ا4FFFFF/ وFFFFFg= وFFFFF9 وFFFFFD دة وFFFF@و
(7)
.و57وا
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
. 02
: (1)
+ ( 2007 :E4.-/. *& = (2&)'/ E4. 5" : =2 ;(2)
.71
. 42 +1 ( * :E4.)" - & -A) *,59 =6(3)
?<" - E - & B )B 8 M => ? ;
:?(4)
.1
F , 2/ )" $ =1859 2B 2B" 1812 2B 8& 74.:8&(5)
jeanne et andré brochier ,livre d,or de
: .-/ = E>
l,algerie(baconnier freres,alger :1937)p287.
L )4 1 - 2B K' -%6 )' ! , - = 44 )/ 59 1(6)
.72+
M.2: .29 )4 =# 2 1 $D -B:D=6O 2#
(2010 :1 -6" * CV - 6 -/.) 1 = <' 4B(7)
= '" -L9 -B#I -.13R ?'% « =4 8 1 »' 4B: .38+2
.13+(2002) -/-/ --B#I ?'%
9
1849 ! "! اة ال ا# ا$%&ار ا
ا
وا
ى وار
(ن واو
ا ا
رFFFFFFF YFFFFFFF/ نFFFFFFF(1ش وFFFFFFF وF FFFFF ( ا:FFFFFFF% اب اFFFFFFF ت اFFFFFFF7 وا4FFFFFFFو
1800 )FFFh FFFg FFF7 واFFFأ،) آFFFv?v YFFF إ4FFF*v ا4FFF# FFF "ةFFF# 4FFF/ انFFF(و،ا ادي
،FFFF2= 4000 )FFFFh FFFF روع اFFFF اFFFF7 ووا،FFFF1 ا4FFFF/ )FFFF آFFFF9 اF FF# FFFF( وFFFF2=
66000 )FFFh FFF1/ يFFF9 FFF7 واFFFأ، #FFF* FFF2# Y1FFF FFF اBFFF5 يFFF9 FFF7ووا
(1)
.2=
،FFFF% اب اFFFF# FFFF2 ورFFFFا0 نF FF
وراس اSو واFFFF57 م اF FF2 FFFFا
(2)
،FFF1( اFFF ا اوFFF@# و-FFF* 60 اF F7 وFFF2= 300 )FFFh FFF ان اFFF5 ةFFF# FFF@*
BFFF آFFF FFFرا وهFFF%=@ اFFF أآFFF ،م1849 FFFو1 FFF ارةFFF% دور اFFF@ نFFF آFFF وا
FFFFF ا واYFFFFF*z أ4FFFFF ^ QFFFFF آFFFFF( وFFFFF= اب اFFFFF اBFFFFF5 داYFFFFF7 ،ورةFFFFF اoDFFFFF* ا
FFF وFFF2= 16000 FFF@# FFF و اFFF2= 100 )FFFh FFF اFFFg YFFF إFFF< إ،FFF1
* #
اف وادF F7 YFFF/ FFF2= 28000 )FFFh 0FFF= يFFF9 FFF1*5 أ،FFF2= 10000 FFF@# FFF7ا
4FFFF دتCFFFF9 اFFFF1/ FFFF?ت وزواfFFFF( FFFF آFFFF وه4آFFFF9 1100 اFFFF7ب وFFFF( ا
Y/،FFF= FFF FFF # وFFF= 4FFF# اFFFf/ FFF 0FFF= 4FFF# FFF\= 4FFF# dFFF
اFFF XFFF#روا
FFFFFان وزاوFFFFF2# ريFFFFF هFFFFF وزاوFFFFF1*2 اFFFFFC FFFFF( FFFFF=7 اF FFF ا اوbFFFFF"/
GهFFF9 FFF@1
FFF; آFFF/ اFFF FFF اJءFFF*#ج وأFFF ا4F F# دقFFF اwFFF7 4FFF9
. م1858 و1849 ?ن ا @د/ إ
اعFFF اdFFF# FFF2= 1700 - إFFF@* oFFF )FFF FFF2= 7000 )FFFh GFFF=" FFF= FFFأ
دسFFF# وFFF1 تFFF7 واYFFF إFFF< إ،FFF= ا وIFFFر# FFFf هFFF 4FFF" ءFFF اYFFF/
1200 YFFFF إFFFF< إ4آFFFF9 1100 FFFF@# ةFFFF5S اJQFFFF ادي هF FF اFFFF وزرFFFF7 FFFFوزر
ىFFF" اFFF واFFF / ذF FC* وا،(3)بFFF( وادي اqFFFC wFFF7 qFFFC اYFFF إ- F F\ وFFF2=
4FFFFF# ا واFFFFF/ ا4FFFFF# F FFF\ د- أو4FFFFF FFFFF1( ?ت اfFFFFF( واFFFFF=7 واFFFFF\* آ
د- أوYFFF ى إFFF5S اFFF هGFFF< FFF1 وFFF57 أBFFFf Y7و،FFF قFFF رFFFD اFFF * فFFFg
نDFFFF ، بFFFFد أ- أوFFFF@" FFFF2= 3000 )FFFFh FFFF7 دي واF FF يFFFF.(4) F FF\
4 رFFFFF0ى دFFFFFF1 ) اFFFFFF أه4FFFFFF وYFFFFF/ 4FFFFFF# نFFFFFF9 د-ن وأوFFFFF7 اFFFFFF/ د-وWFFFFF#
وFFFF5 FFFF7وراس واS م اF FF2 FFFF?/ GFFFF= آFFFFو، ا ةFFFF(1 واFFFF1 وا4FFFF9و
(5)
./0
اد وا#ة واD و% اب ا#
(1)-Delartigue (L.C) monographie de l’Aurès, document sur Batna et sa région
(Constantine, 1904) p06.
. - 2# 6 % = ;43 -4 $D 19D(2)
(3)-Delartigue, op, cit, pp 19-22.
*9 )1871 1844 <
9 K: 2B E4. 2 % ?<"> )" 18B !'(4)
. 319 +( 2006 :F "6 2. -/.
-".> -'"> - *&"2 % /"> 1"B = 8>44 (5)
.6865 + ( 2005 :E4. -; ) / ." 1 1939 1837
10
1849 ! "! اة ال ا# ا$%&ار ا
ا
وا
ى وار
(ن واو
ا ا
0FFF= يFFF9 FFF1*5 YFFF إFFF ( ا4FFF )FFF آ100 لFFD YFFF/ FFF FFF% اب اFF إذا
أFFFF» زوزوFFFF اFFFF/ آQFFFF ونFFFF5 4FFFF# ا4FFFF/ ?FFFF1=و،(1))FFFF آ50 YFFFF إ30 ضFFFF(#و
oDFFFFFF*# FFFFFF/ ا راoDFFFFFF* XF FFFF2 wFFFFFF7 وFFFFFF57 اBFFFFFF0 حCFFFFFF9 FFFFFF*/ اءFFFFFF ا
وطFFFF2 4FFFF/ رةFFFF/ FFFF وهFFFF اFFFF# FFFF% اFFFF% اFFFF@f0 FFFF FFFF@
و،/ ا
ت7FFFF اJQFFFF هd1*،=تFFFFhC اFFFF@ GFFFF FFFF اGFFFF ت اFFFF/ 4FFFF/ FFFF= FFFF9
20 FFF(# YFFF/ اوFFF اFFF1
* اJQFFF هYFFF/ oFFF
وFFF/ FFF\ oDFFF* YFFF ء إFFFg
FFFg بFFF( واد اYFFF "ة إFFF# 4FFF FFF˝وFFF% اب اFFF )˝اFFF9و اFFF57 اBFFF0 4FFF )FFFآ
FFF@ FFF اFFF
ت اFFFة آFFF رةF F# IFFF2 B@FFF9 وه،FFF# *0 tFFF XFFFg YFFF وإ
(2)
.« ر%g B0وراس وSل ا0 4 X@ =@ـرا ـS"ـ اg
(رFFFF9-) اFFFF9 اFFFF1 وFFFF% اب اFFFF ) اFFFFن إFFFF )FFFF9 ا اwFFFF7 4FFFF FFFFأ
اF FFFFFFF# I7FFFFFFFFF رFFFFFFFFF1 م1905، 1902،1887 ،1863،1862 FFFFFFFFF FFFFFFFFF5ر6 ا
FFFFFF(# ل اFFFFFF ا4FFFFFF رFFFFFF* اوي اFFFFF ) اFFFFFFS اFFFFFF FFFFFF ر وFFFFF" ه635،243
35،34 ضFFF/ FFFf دا4FFF# "ةFFF# 4F F/ )FFFآ80 اF F# FFF( FFF وراس اSت اFFF(C
FFFg ءFFF0 YFFF ) إFFFeا اQFFF) هFFF1* و.FFFg ° 06،05 لF FD FFF
5 4FFF# و-FFFg °
4آFFFFب أFFFF FFFF/ ا راFFFF<راSت واFFFF7 ا اqFFFF(# I
FFFF9 FFFF9 واB@FFFF9 4FFFF/ رةFFFF/،
BFFFF9? # FFFF
وFFFF# اFFFFC; * ب آFFFF# FFFF=v FFFF1
*و."نFFFF # FFFF أهFFFF وهJFFFF ا
XFFFF= dFFFF7 ةFFF0 FFFF@/ وزراFFF5 IFFFF# نFFF" و،نFFF ا دJFFFF oFFFD 4FFFF/ FFF ا
FFFF%/ BFFFFدرا آFFFF= -ث إFFFF - FFFF FFF وهFFFFر آFFFF
W# FFFF# ء واFFFF% ء اFFFF0 اذا،يFFFF ا
.t Xg */ @z* ات و*@ أ9
FFFF/ د-د زرارا وأو-أو:)FFFFh IFFFF== " نFFFF ا4FFFF1
* ?ل اFFFF5 4FFFF FFFF% اب اFFFF إن ا
FFF نFFF%( BFFF7 رBFFFf )@FFFh(#، ا ادFFF وزرFFF7 اFFFدس وزرFFF# وFFF1 واFFF= و
رFF FF وه،(3) =FFF ا#FFF
ء واFFF9S ا4FFF7 نFFF اFFF ون1FFF FFF م واFFF2 ا
شF F واFFF1/ يFFF9 وFFF\ يFFF9 IF Fا# 4FFF .0FFF= يFFF9 FFF1*5 وFFF1/ يFFF9 4FFF#
.(4)
qC
ر وا1 واB وا وQ = وا4/و
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
(1)-Hubert Cataldo Biskra et les Ziban (collection Français d’Afrique,France ; 1988)
p16.
. 36 35 +
M. 8344 (2)
(3)-Etude sur les ressources hydraulique du zab chergui, op, cit, p 20,21.
(4)-http:/www.liana.dz.com, 27/04/2011 , 22 :13.
::
htt.//amar62.blogspot.com.27/04/2011. 22.30
11
1849 ! "! اة ال ا# ا$%&ار ا
ا
وا
ى وار
(ن واو
ا ا
-.
%
ا-8 ا
اG
%
ا:
ا
ا
wFFFF7 ، بF FF* ل واFFFF% ا4FFFF# FFFF(
اFFFF اء واFFFF اFFFF/ "ةFFFF# FFFF(
)FFFv FFFC2 دFFF" YFFF7 رجFFF اFFF QFFF5Wوراس وSل اFFF0 FFF/ FFF# اFFF@@0 4FFF رFFF*
BFFF ا4FFF# BFFF\ وFFF17 ةFFF
*1 اFFF( wFFF7 FFF% اFFF@ اFFF عFFFCر- اFFF QFFF5Wو،@s
FFF ا رFFFh@ اFFF@* Y/،FFFhC2* او اFFF ة اFFF/1 اYFFF/ FFF1و.(1)اءFFF وا
اتFFFg6 FFFh2،م200 F F/ YFFF/ FFF ? اFFFh@ ره اFFF YFFF/و،م400 F F/ YFFF/
FFF@ اFFF اويFFF اbFFFDS اBCFFF9 ا1،اءFFF اFFF# ا# FFFره/# بF F* ل واFFF% ا
(2)
. اء% ا
اءFFF ا4FFF< FFF0 ر اF F( اFFF/ FFF5* اتFFF FFF1
* @ت اFFFg FFFو
ةFFFFFh2 واJFFFFF # ةFFFFF/ GFFFFF=اء آFFFFF أن اFFFFFآ6 رFFFFFv{ت واFFFFF9 را،ىFFFFF" ا
م1845 FFFF وFFFF57 واFFFF% اب اFFFF (ر اFFFF9-و اFFFFz FFFFz Y iFFFF،(3)تFFFF=وا ا
FFFFر1 # زFFFF fFFFF خ اFFFF* /و،وFFFF57ل أFFFF# لFFF GFFFF د زاFFF9S اGFFFF=آ
(4)
.@ ا *ر وه ا ء9 رأ2* ا اء أن اB ^ ( أهQ ،فC وا
FFF(D نF F/ B"FFFg YFFF/ F F@s لFFF اFFF صF F اوFFF اFFFودS اJFFF
مFFFFs=و،(5)يFFFF0 وادFFFFودS^ اFFFF 4FFFF و،تFFFF7) ا اFFFF أهF FF@/ GFFFF FFFFر ار ازFFFF# أو
) أنFFFFzر،(6) وراسS اFFFF\5 FFFF
ل اFFFF اIFFFF# دF FF FFFF# XFFFF نFFFF # نFFFF ا
"ةFFF# اريFFF ى اFFF اFFFأ،*
ة1 # لFFF اF F هFFF آFFF 1=-# FFF FFF1
* # خFFF* ا
FFFFF* ة اFFFFF اYFFFFF/ v6FFFFF FFFFF،) 200 ىFFFFF( - XFFFFF ( وا7)FFFFF0 در06 اF FFF
(8)
.B2* ت ا7 ده واB#1 #،W ا
.146 +
M. K' 2/ (1)
. 04 03 +
M.4 (2)
9 -& ." )" (1ّ&) 6.M"J K'"N .(3)
. 76 +( 1961:* M4"
. 129 + F% (4)
:E4. -/ -/& (1& )-'" -9 -/& -:E4. -B0. 2 # (5)
.70 +( 1962
(6)- Masque ray, le djebel Chahar, R A, tx x III, Alger, 1879, p 56.
. 39 38 +
M. 8344 (7)
.119 +( 1952 :E4. -/ -/& (2& )E4. &# -B0. 2
B" (8)
12
1849 ! "! اة ال ا# ا$%&ار ا
ا
وا
ى وار
(ن واو
ا ا
FFFFF@7 وا4FFFFFو،(1)FFFFF?D إFFFFFfت ا اFFFFF7@ ا اFFFFFg ب وأF FFF* اF FFF" "ةFFFFF#و
شFFF وأوFFF 5 يFFF9?ل وFFF0 د- وأو4FFF9ي وا وFFF( واFFF1 D= وFFF% وFFF1/ يFFF9
bFFFFFDS اFFFFF9 4FFFFF< ورةFFFFF ل اFFFFF اIFFFFF# دF FFF FFFFF YFFFFF/ FFFFF(( و2)،ل-وأور
oFFFF% اط وF FFzS ا4FFFF oFFFF
* يQFFFF ي اFFFF0 وادFFFF@* ،ابFFFF ل اFFFF0 YFFFF7اوي وFFFF ا
وراسSل اFFF0 4FFF ىFFF5وأ، tFFF XFFFg FFF FFF@* ?لFFF0 د- وأوFFF 5 يFFF# نFFF ا
وادFFF@هW بF F* ا4FFF FFFب أFFF( ة وواد اFFF
*1 واFFF ي وواد اFFF/ ادF Fو آFFF57وا
(3)
.tر
FFF\5 FFF# اFFF FFF )هFFF9 ،=تFFFhC اYFFF/ )fFFF1 ن اFFFن ا دFFF0 مFFFs= إن
QFFFF5W يFFFF0 ادF FF ،(4)tFFFF XFFFFg FFFF*/ FFFF@s( FFFF FFFF@* FFFF@=) أzر،FFFF% اب اFFFF#
bFFFFC= FFFF*/ FFFF@* FFFF# اب اFFFF اط واF FFzS واFFFFC اFFFF/ رF FF/ لFFFF0 4FFFF JاFFFF
4 FF" FF )هFFF9 FF ، بFF* اYFFF أ4FF دمFFF1 ر اFFz اد ارFF لFFF اFFآ ه،dFF ا
FFFF= FFFF# FFF وه،YFFFF7ر وFFFFhz وBFFF ر4FFFF FFFFت اآFFF1D FFFF@، FFFF# اFFF/ =
ر وا{زوتCFFFFFF9 C اqFFFFFF7 4FFFFFF تFFFFFF آYFFFFFF/ يF FFFF وFFFFFF واFFFFFF# FFFFFF*z
)هFF ،FFD 4FF IFF1* FF وFFودS=ت اFFh جFF= FFى هFF5ت أ-FF7 و، مFF9 وا
FFFFF1/ يFFFFFآ،% اب اFFFFF ارع اFFFFFت وFFFFF7ار واFFFFFz YFFFFF/(5)FFFFF7?C ر اFFFFF ازدهFFFFF
(6)
.1*2 وا ر وا
.186 185 +
M. E4. )" 2 (1)
.119 +
M. -B0. 2 (2)
(3)-Masque Ray, op ,cit. p 56.
. 146 +
M."N (4)
. 5 +
M.4 (5)
. 146 +
M."N (6)
13
ا ا
ار ا
ا
وا
ى وار
(ن واو& $%ا !"#اة ال ا ! 1849
ا
ا
:ا
1ر ا
ي
ا
اول:ا
! %ــ8ــــ
z Y/ار ا *
1ا رg #ل إ 1ن "9ن ا ا fا ## d
و/ب B(C#،ا @ات ا %وا وات ا (،*0Sا Cا ?9eا 1ن ا #
ا ?دي ا G19ا *
1هات أ5ى *# Bf 4ه?ل ا 1ن ا دي w7 ،%/
( t#اده) 7ا v?vو v?vن أ )9 *# 4 33000و 7ا 9وأر 4(#أ
،B1( *# 4 46000و 7ا nو 5ن أ *# 4 150000ه?ل،أي 4/
nأ 9 ، 200000ه B"% Gا آ ا /0-وا *
\5 1
gل ا اء 1 w7ا اب 5 7W#و واSوراس،و@sهQا ا زج 0 B"%#
ا اب ا %و 7اف أ5 7و واSوراس).(1
"9ن "#ة 4ا 4و Bf @ 7ا \ 4#را واوة)،(2وا \Sل
ا %وا (ا= ا اب *@ ( د إ *# Bf Yه?ل و )9ا ( (# #ه@ 4
Igا ة ا ( #و إ ?# Yد ا ب ا ،?9eو/ @=
# 4وان / 4#و4#
)(3
?/ 4# bن وDود ، b 4# )@ 4#وأو-د ?0ل وا hك وآ.
أ ا وق دول * "9ن ا ن (#ا?7ل ا *
1إ 4 h7 YأهB
ا * /وا رة وا 7?Cوا )،و\* # 5و ر/،(4)B7رة 4/أ/اب (d
ا
ة z Y/،(5))@/ار أو-د ?0ل وأو-د 99و9ي 5وأو-د 7آت
وا از و=س ا %D/وأو-د زآي وأه Y/ *# Bوzة وا %وا ري)(6وأو-د
/وأو-د7 #وا Q2ران وأو-درس وأو-د #را وأو-د \ .و/S @ ?5 4اش
ا "ى "#ة ه) *#إ#اه) وzة وأه / *# Bوأو-د \ وأو-د 9ي \ـ ـ
وأو-د 9ـي ;/ن وأو-د زن وا ا وأو-د =fـC# Bـو@/ـ)).(7
)-/& (1&)= -B0. 2B - 1830 ? ;&" L"W9 E4. - 2 # (1
.213 +(1972 :E4. 2<H % -/
)+2005 -.19621954 1 -> KL9 =L9 81 -> =;. -(2
. 14
). 43 +
M. : = 2 (3
)R: 2'#" ( F B%B 8" ) F 1844 1 ?<" / ?
?(4
. 42 +
M.1 ?<"2 : =4
(5)-Bouaziz Ben Gana, le Cheikh el Arabe, étude historique sur la famille Ben Gana
(Alger, 1930) p 88.
(6)-Soroka (C), le sud Const, op.cit. , p 519.
). -%' 17 = 1942 ?B 4 5" Samsoen = ?E 8 L #" (7
14
1849 ! "! اة ال ا# ا$%&ار ا
ا
وا
ى وار
(ن واو
ا ا
FFFF وأهGFFFF#v د- أوYFFFF إFFFF<إ،# وراFFFF 5ي وFFFF وزآFFFF99 د- أو4FFFF/ دةFFFFز
(2)
.و% ا4 @zز ا أSاش ا/S ا4/ s* اq# ،(1) ف9
ةFFF<7 0FFF= يFFF9 FFF1*5 ارFFFz YFFF/ هFFF< ا7 وFFF@7 ا# FFF@* BFFFز آFFFو
FFFFا0 XFFFF وFFFF% ن اFFFF اFFFF1
*# FFFF يQFFFF اFFFF5Sا اQFFFFه. FFFF% اب اFFFF ا
:آQ= @f ) أه4وراس وSو وا5 7 اف أ# 2ور
،(4)FFFF= وا (?وFFFFg~ وا ارFFFFg د ا- أو4FFFF،(3)FFFFدة دوFFFF اFFFF%* اBFFFFf
4FFFF FFFF0ا# راغ وFFFC د- أوfFFFF%/ وB@FFFF د- وأوFFF# د- وأوFFFF( وFFFF## FFFF*#و
FFFFFFF/0-ت اFFFFFFF?( اwFFFFFFF7 انFFFFFFF/ د-ش وأوFFFFFFF%( GFFFFFFF#v د-
ن وأوFFFFFFF9 د-أو
YFFFF إFFFF< إ،FFFF% اب اFFFF# وFFFF5 FFFF7وراس وأS اX#FFFF FFFF اFFFF* د اFFFF-وا
FFFFF/ د-وأو،(5)*7اFFFFF واFFFFF% ن واFFFFF9 # د- وأو4FFFFF" FFFFF*# ل وF FFF FFFFF*# BFFFFFf
FFFFFF/ جFFFFFF د ا-د زرارا وأو- وأوYFFFFFF/ 4FFFFFF# نFFFFFF9 د- ب وأوFFFFFد أ-ن وأوFFFFF7 ا
oDFFF* اش اFFF/ أYFFF دة إFFFز. * يFFFg 4FFF#د ا- وأوFFF*0 ابFFF/ وأFFF7 FFF*# BFFFf د-وأو
ةFFF\* د داود وا-ة وأوFFF( واFFF=0 وFFF*# وFFF=ج وزاFFF ?وة واFFF/ د-وWFFF آ.FFF ا
وزFFFFFFF/ د- وأو46FFFFFFF د-ش وأوFFFFFFF%( واBFFFFFFF< د- وأوFFFFFFFh د- وأوFFFFFFF د-وأو
(6)
.د زن-* ح وأو#ي و/ د-وأو
:"ة# ،C
( ا،=و2 )ا\ارات ا ( اB2* "ة ا# ر4 ةQ= B2 اC ،ر5 7أ-(1)
. 21 ،20 (ص2008
. 49 ص،o# ا0 ا، وراسSا، زوزو:s= أ،)* ا/و را% # *(-(2)
،*
* (0،/0e(@ ا ( م ا،( 0 9ق) ر% ^ ا# ا آ9Sا، (ش0-(3)
:fا ا، )دار ه1830 ،1514 ?ل ا ") ا آ5 fا ا،(د/ ) \:^ Qآs= أ.33 ص،1991
. 299 (ص2005
. 63 ص،o# ا0 ا،وراسSا، زوزو-(4)
.50 ص،o# ا0 ا،( آب ا،ون5 4# ا-(5)
)@ \W،*7 وا ا% ;*ء ا9i# ## أ\ لY وراس إSو وا57W# 1# اBf1 اdz أd*-(6)
@0 4 وراس-و وا57W# % رط ا اب اe و وا (ب وا ا% ) اh 0= ي9 1*5و،#/
ن آش ب7 ا/ن و9 #
ن و9 د-* أو/ ي ا# 7 أ0و و،ى5@ أ0 4 اء#و
ا *ن ر،#;و7 ا:s=أ.ي دي# ج# زاو ا دقw7 ،د أ ب-أو
.15( ص2000: 4/ ،ا ن )دار ا @ى
15
1849 ! "! اة ال ا# ا$%&ار ا
ا
وا
ى وار
(ن واو
ا ا
FFFFا0 (2)وراسS اFFFF( و1)وFFFF57 أFFFF DFFFF1 FFFF% اب اFFFF ن اFFFF FFFF /
أ،FFFF/0-د واFFFF-ت اFFFF?( اش واFFFF/S واBFFFFf1 ?ل اFFFF5 4،FFFF%# وFFFF2ور
FFF% * وا7اFFF واFFF9ن وا اFFF9 F F*# ) FFF@ ىFFF" و اFFF5 F F7اش أFFF/ وأBFFFf
4FFFF# نFFFF9 د-ش وأوFFFFن آFFF7 اFFFF/ د-د زرارة وأو- ب وأوFFFد أ-) وأوFFFF" FFFF*#و
(3)
.( *#) @gا/آ أW ~= % ة# ( أY/
اءFFFFF "ن اFFFFF9 عFFFF 4FFFFF I=،FFFFF=C در اFFFFF ءات واFFFFF7e اdFFFFF7و
)@*FFFF،ن450000 FFFF= FFFF ن أFFFF5 وFFFFn FFFF# ا أرFFFF7 )دهFFFF/ t FFFF واFFFF% ا
FFFF وFFFF* 4FFFF(# أرYFFFF/ نF FF/ن زFFFF # ن90000 FFFF= FFFF ( ن أFFFF اF FF7
(4)
.ش/ون و%/و
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
. 89 -/9 L 8/ " K F"" ?. :6(1)
1 - " . -4 1 9 -4 -9 6 >9 -9 6 - " =:83(2)
;& : .= -# 6 -4 R ? X 9 * 2LB - . L% N
-. « 1879 1837 = 1"%X M" =#2 % ?<"H ?<6 83 -# » 4
. 29 + ( 1986 -. ) - " )L9 1 RC"
=JL )19161844 -E4. K' 2B - % -=6 1(3)
.09+(2009:-
(4)-
Delartigue (L.c), op, cit, p 02.
16
1849 ! "! اة ال ا# ا$%&ار ا
ا
وا
ى وار
(ن واو
ا ا
K
!L
دي وا6!A
ط اJ
ا:
ا
ا
BFFFF دFFFF5 ?لFFFF7-اة اFFFFz FFFFf ا اFFFF و/FFFF0-دي واFFFF-ط اFFFF%* إن ا
FFF اوFFF ن اFFF اGFFF9W FFF1 نFFF # FFFأ.(1)dFFF=دة ا اFFF( اFFF@s* YFFF/
wFFF7 ،(2)FFF*ب أFFF9S تFFF7 ا اXFFF9 ار وF F9S اFFF@# XFFF @ لFFF اFFF ل أوFFF ) اFFF
FFFFF1 D ت7ووا،لFFFFF% # ةFFFFF
*1 واFFFFFD (و3)"ةFFFFF# تFFFFF7 واFFFFF/ "نFFFFF اFFFFF
~= F F%ش وFFF وFFF1/ يFFF9 تFFF7 ووا، بFFF# FFF 5 يFFF9 و4FFF9?ل وا وFFF0 د-وأو
ديFFFF يFFFF9 وFFFF/ (ة واFFFF ش واF FF واFFFF وا اI=FFFF9 وFFFFD وIFFFFgو
يFFFF9 FFFF1*5 وBFFFFس وا وFFFF D وFFFF= دس وFFFF# وqFFFFC واFFFF وا رFFFF اFFFFhC=و
وراسSو واFFFF5 7WFFFF# IFFFF ا7 وFFFF% اب اF FF# (فFFFF أو،قFFFF% # انFFFF5 و0FFFF=
(4)
. * ب# zت ا ا وا وا7 واY إ< إ
1FFFF اFFFF; آ4FFFF" بF FF* ل واFFFF% ا4FFFF# BFFFF\ة وF FF هBF FF7 اب اFFFF/S اFFFF(و
افFFFFgS اYFFFF/ FFF\ د-رات أوFFFFz FFFF@*(5)،dFFFF%( ء واFFFF اع اFFFF\ اءFFFF0 راتFFFF ا
رتFFFh ةFFF5S اJQFFFه، "ةFFF# FFF رF F( رات اFFFzز وFFF"/ # 4FFF# اFFF= د-رات أوFFFzو
F F و،ءFFF رأس اFFF*/ 4FFF واFFF ا آ4FFF ء اFFF*# FFF(# YFFF7 و.وF F (وا6)كFFF ا4FFF
)@*FFF ،ءFFF( ء واFFF@1C اFFF قFFFC-# 1FFF FFFf FFF9* هFFFs= "ةFFF# FFF اكFFFSم اFFFأ
FFFF/ 4FFFF# تFFFآ# FFFF% = واFFFF ( د اFFF اFFFF FFFF% ري واFFF1 ا4FFFF ا4FFFF# FFFC5
FF FF\5 BFF2* ن واFF اFF/( ا زراFFg 4QFF ا،~## دFF% وا46FF اFF/ 4FF# ^FF ا
(7)
.ي# \ @/
:E4. ANEP *9 )? .M"L"I E4. ) /"> ? 8 *B(1)
.56 +(2005
M4"9 - & -9(2&)2 I/ L/ 2B -0 *< ?<6 = E4.2 >(2)
. 27 +(1981:E4.
/"> ?N" 1 4 * 2" Vessera -# - - = 1 ?09"(3)
. 8 &6 =: )4 2B 2
5" 2B 7' / = 2 ;D:: .27+
M.?<">2(4)
. 343+(2007 :E4.-" *9 )/ ;D = 2<..?/"7 K'
:E4.)" - & -A) +' -2 & # 2,9 )3 2:# / # (5)
#"63 5" ?:B 2B 3 -;4 2 <" =:FD );, F% ;31+(1988
. 111 110 +( 1908 :E4. " B ) ) 9 2 =
. L" . ? 6360 2 = MB C1 ="" ="(6)
.21 20 +
M. 6 (7)
17
1849 ! "! اة ال ا# ا$%&ار ا
ا
وا
ى وار
(ن واو
ا ا
أن- إ،FFFF ورYFFFF إFFFF7"ة وروFFFF# YFFFF " إFFFF/ BFFFF\ وFFFF ا آFFFF ) أن اFFFFzر
نFFFF" ن واF FF واFFFF# ةFFFF5 زاGFFFF= آFFFF1 "ةFFFF# FFFFأ،وةeدون ا6FFFF- ?لFFFF0 د-أو
،بFFF ن اFFF BFFFh أGFFF# YFFF7، 4FFF م واF F ل واF F1 واFFFh2 واIFFF اآC ء واFFF* وا
GFFF ،BFFF( واFFF/ وا راFFF/ ا ا4FFF# وراسSو واFFF5 FFF7 اف أF F7 GFFF= ^ آQFFFوآ
FFF# اب اFFF# FFF 5 يFFF9 FFF FFF\5 FFFf رFFF
( و1)جFFF FFF YFFF إFFF1
* ا
4FFF/ FFFs* اqFFF# (2)،بFFF( وادي اwFFF7 FFF% اب اFFF ة اFFF<7 0FFF= يFFF9 FFF1*5و
wFFFF7، FFFF 5 FFFF* م اFFFF1ي وFFFFh5- واFFFF1 D FFFF?ل زواFFFF5 4FFFF FFFF1; ر اFFFFزده-ا
ىFFFF# أFFFF(و3)،راتFFFF زات واFFFF0eت واFFFFC 6 ت واFFFF" ) واFFFF( ي واFFFF"C (ع اFFFFgeا
FFFF FFFFره/# م1844 "ةFFFF# ?لFFFF7 اFFFF(# نFFFF اFFFF1
*# IFFFF#/ل إFFFوق دوFFFF ا
FFFC ةFFF; آFFF(D واتFFFv YFFF/ يF F وFFF
اFFF9 4FFF/ ?FFF FFFC FFF9g FFFر
(4)
.=C د ا-ا
سFFFFF/ 4FFFFF# اFFFFF زاوw7،FFFFF اBFFFFFf1 وراس واSة اFFFFF<7 FFFFF(* GFFFFF=اذا آ
BFFFFFFF0 BFFFFFFFf1 FFFFFFF* # 0FFFFFFF= يFFFFFFF9 FFFFFFF1*5 ^ QFFFFFFFآ،رة7 FFFFFFF*# FFFFFFFf/ وFFFFFFFدر1 ا
4FFF# رFF/ FFF
FFF@= آdFF=0 YFFF إFFF@ ةFFF
*1 اFFF أ،FFF% اب اFFF واFFF%* روا%g
، FFF(ن وFFFد ز-ح وأوFFF FFF*# 4FFF ورةFFF اBFFFf1 ة اFFF<7 FFF@ BFFF اء واFFF ا
FFFf FFF9 وFFF أ4FFF# FFF (5)De neveau F FC= دوX#FFFh اdFFF7 "نFFF د اFFF/ر1و
دFFFF/ء وFFFF7 أFFFFv?v YFFFF/ نFFFF/ زFFFF= 1800 FFFFf=v وFFFF وأ1650 4FFFF5و
تFFFF وFFFF@( # FFFF@*" ، 4آFFFF9 1200 اFFF7 أي،FFFF(*# -FFFF* 150 ىFFFF( - زلFFFF* ا
FFFFs )اFFFFن زواهFFFF، اويFFFF وراس اSة اFFFF<7 FFFF1*2 أا،ي# FFFF7S FFFF ا
150 اFFF# (6)Herbillon FFF#ره) هFFFF 4QFFF "=@ اFFFF9 دFFFF/ @ وFFF9 (وFFF\* وا
1200 وFFFFF#/1650 )@*FFFFF لFFFFF* 400 FFFFF( ذآ7)Carrette GFFFFF آرFFFFF*# ،4آFFFFF9
IFF إdFFي ذهQFF ح اFF
اbFFC= FFوه،1839 FFfاء ا اFF ا4FF/ IFF9 دراFF يFF##
YFFF إ150 4FFF# FFF1*2 زل اFFF* دFFF/ أنFFF/ي اQFFF ( ا8)Desmaret ريFFF ديX#FFFh ا
.م1845 *ل200
. "- " 29/: 29 28 +
M.26 (1)
. 63 +
M.8344 (2)
.30 +
M.2 (3)
. 2826 +
M.?<">2 (4)
1 $ ? - 2B 9 =, &: =:De neveau % (5)
. 18491848 -9&4 $ - ' , ? : Herbillon ;(6)
. 1878 * 1808 ? - 1 ::Carette *(7)
.-#& $ 1845 bedeau &: - 2B 9 &::Desmaret (8)
18
1849 ! "! اة ال ا# ا$%&ار ا
ا
وا
ى وار
(ن واو
ا ا
ابFFFFFF# فFFFFFF( أو،FFFFFF% اب اF FFFF اFFFFFF وراسSو واFFFFFF57 م أF FFFF2 FFFFFFأ
1200 FFFF% واFFFF= 2430 IFFFF# نFFFF9 F FF# شFFFF/ FFFF@* ،اويF FF واFFFF9وراSا
اFFFFF FFFFF%* أ ا،FFFFF= 624 بF FFFد أ-وأو،FFFFF= 880 نF FFF7 اFFFFF/ وFFFFF=
)@C*FFFFده) وFFFF FFFF*#،م1845 FFFF "ةFFFF# ديFFFF= ءاتFFFF7 إdFFFF7 FFFF= 16800
(1)
.ي## و#/ 4# 58000 ا7 Y إGآر
YFFFF اFFFFz آ500 )@*FFFF FFFF= 3549 4FFFF# "نFFFF اد اFFFF( "ةFFFF# FFFF* FFFFأ
FFF واo FFFC ب اFFF#ار وFFF ب اFFF# خ وFFF2 ب اFFF#) FFFءه7 أYFFF/ ن/ ز،FFF= 8149
.( 1 ب ا رب وش و*~ ورأس ا# وgوا
نF F =FFF;( اFFF@( اFFF5 أواtFFF# يFFFfق ا اFFF% اBFFF"ن آFFF9 دFFF/ ) أنFFF( اFFF
4FFF? FFF(#رW# )رهFFF1 FFFz = اF F7 FFFأ،(2)Pellissier F F# dFFF7 FFF=و
FFF0 5 انFFF7 FFFأ،(4)4FFF? FFFv?v YFFF إYacono آFFF dFFF ذهFFF*#،(3)FFF أFFFn نFFFvو
(5)
.4? ة%/ ا# f ا اB"ن آ9 د/ ر1
YFFF/ زFFF"/ # وFFF= 4FFF# اfFFF/ 4FFF# اعFFF ن اF F ?لFFF7- اBFFF ا/ dFFF=0 YFFF إ
ديFFF-ور اFFF اYFFF/ FFFvي أFFF# FFF7ج اFFF در واFFF1 اFFF/ FFFS ا4#و،بFFF( ا2FFF%
FFF/ زراwFFF7 رةFFF واBFFF2* اFFF اءFFF; در اFFF نFFF ^FFF ) ذzر،FFF1
* /FFF0-وا
م1844 FFFF FFFF2= 113109 FFFF@# "ةFFFF# FFFF7 ا،ر ا ;ةFFFFgS ن واF FF واBFFFF2* ا
FFFF=7 اFFFF\5ة وFFFF( اFFFF زواهYFFFF إFFFF<إ،رe واFFFF ^ واFFFF اFFFF" 4FFFF#
دF F@ ?FFF 12 FFF@# ريFFF @ اDFFF%*# @تFFFg اFFF اFFF1*2 ، اJFFF# FFF@
و،
(6)
.g ا ا# و1 ا ف اY إ< إ،
C= "ن9 Y7 B1و
. 84 83 +
M. 8344 (1)
(2)-Pélissier(R de), Annales Algériennes, T3 (Dumaine, Paris:1854) p 288, 289.
(3)-abdjalil Temimi ,le Beylik de Constantine et Hadj Ahmed Bey 1830,1837 (R.H.M,
Tunisie : 1978) p 57.
(4)-Yacono(x), peut on évaluer la population de l’Algerie vers 1830, R.A 1954, p p 277307.
( 2005:E4.ANEP *9 )4 2/ .!" /"
"1G -.6 =I = =(5)
14 -/& )2./ ."18681867 -BN -I' 2<.:: .13 +
. 344+ (2008 :E4. ANEP =;.
8 " E4.
9 *<1:, ..77+
M.8344(6)
.20 19 + (* :- & C/) 2 % ?<"> - 2 I/ L/ 6
19
1849 ! "! اة ال ا# ا$%&ار ا
ا
وا
ى وار
(ن واو
ا ا
نF F اGهFFF9 1،قFFF% ^ اFFF FFF FFF ( ا1)dfاFFFh ?ت اFFF9 JFFFآ6 FFF وه
اضFFFFFFzS اFFFFF2 ?لFFFFF7- اBFFFFFF(C# GFFFFF FFFFF وا،(2)^FFFFFF# B5اFFFFF رFFFFF ازدهFFFFF
(3)
.ةQ* ت اn@ ?ت واf( اء ذ) اg@ و1 اG،=
9-(ر ا9-ا
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
- & -A)2 1'/ -I 1"% E4. 5" 2B C * 2 / = ' (1)
1"% 2B E4.
9 -.6 1."4 2/ : . 214 +( 1988 :E4.)"
. 70 67+ (1984 :E4. )" - & -A (2& )18301792 =
(1&) 2 I/ L/ 2B E4. 5" 2B C *-E4. *2 / = ' (2)
. 117 + ( 2000 :* 2<H )0
+ (*:E4. -/."& =)19301830 = &" B = E4. !'(3)
.274
20
1849 ! "! اة ال ا# ا$%&ار ا
ا
وا
ى وار
(ن واو
ا ا
ر ا
!
ر
ن1 ا:
ا
ا
- +M
ا-8 ا
!
رG
%
ا:ا
اول
BCFFF9Sي اFFF اFFF( اYFFF إ1 دراFFF اFFF(1)"ةFFF# YFFF رة إFFFge اFFF0
FFF2 FFF FFF(أ3)،FFF1 رةFFF7;ت وFFF YFFF/ FFF@#;/ FFF (ا2)FFFg YFFF إFFFg أwFFF7
ورهQFFFF0 FFFF@ ىFFFF5S اFFFF هFFFFC1 رة اFFFFh ن اFFFF XFFFF9وS) اFFFF1 ي اFFFF اFFFF( ا
أ،wFFF ي اFFF اFFF( ا4FFF/ FFF;او أFFF @م اFFF رؤوس اFFF( w7،FFF1
* #
(4)
.1
* # ا ر1# اهg @ ز*س# ر
دFFFF- اFFFF@ أهGFFFF "ةFFFF "FFFF( اFFFFهSن اFFFF =FFFF ا وFFFF@( اFFFF
اFFFF: بGFFFF/ wFFFF7،(5)bFFFF اXFFFF5 4FFFF< "FFFF/ *FFFF7 FFFFره/# FFFF9 وا
بFFFFFFFFFFF* واFFFFFFFFFFFF ل اFFFFFFFFFFFF% ا4FFFFFFFFFFFF# )FFFFFFFFFFFFهSره ا/#،FFFFFFFFFFFF
أي اVescera
(6)
.# * ا# ه ا ا45ر6 وا4 ا ا4 ;" اd،ا اوي
"ةFFFFF# ادF FFF FFFFF% اFFFFF7* اFFFFF تFFFFF وا1FFFFF رة اFFFFF اFFFFF1# إن
دسFFF# وFFF@ ر إFFF% اFFFg نFFF FFF% اب اFFF أ ا،FFF1
* # )FFF1 اFFF اYFFF/ راتFFFgإ
)FFF1 ر اFFF اFFF FFF أهFFF@ FFF( ا7) دةFFF@ش وFFF وFFF1*2 واFFF1/ يFFF9 وFFF*0و
.=رة ا (اh وا
FFFF = FFFF" v آC1FFFF9 أ4FFFF*م˝ أوFFFF#˝ 4FFFF ˝اFFFF˝ FFFF FFFF2 FFFF FFFFأ
رخ6FFFF ˝واSt .Gsell˝الFFFFz نCFFFF9 wFFFF7 اIFFFF إdFFFF?ف وه ذهFFFF5 اI،*F FFh #
FFFFF=( ت اFFFFF اFFFFF*( *مFFFFF#ا وFFFFF @ أنFFFFF،˝ Ch.tissot˝ F FFF رلFFFFFg
(8)
."ة# *# f G ره زاvا و= وا أ
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
-> = =4 - -' vescera -# - - = 1 ?09"(1)
. 2008 *K'D ) - 33 1E 12 :" 2 21.5068 L" =722274
. 08 1 - = /" 29 )4 1(2)
(3)-M. dalloni, note sur la classification du pliocène supérieur de l’Afrique bullde la soc,
geo et archeol D’oran,T.L vxi 1940, p29 .
(4)-G. camps, la civilisation préhistorique de l’Afrique du nord et de Sahara, ed doin,
(Paris : 1974) p222.
$ = -/ *" ?". - -." - R< =' 2;:8 &6(5)
2 # 20 5"X L : أ.' ) . 2" ?9 = &6 ?&
.193+ (1995:E4. -&-E4.-A) 2<> !"% $ 5".B , :
(6)- P. Salama , les voies romaines de l’Afrique du nord Alger 1951, p p 22-30
' 4B : .E4. ? 2B -<D - -9# $ ;4 ;4 -</ I C(7)
. 151 –148 + (2008 :E4.M4" 9 9) UI F" 2 ;4 ;4
(8)- St, Gsell, Atlas archeologique F/N 37.
-A) / ." 3 #B 2N ?9 2B * C<I ="; =B X ; :,
. 108 + ( 1980 :E4. M4" 9 - &
21
1849 ! "! اة ال ا# ا$%&ار ا
ا
وا
ى وار
(ن واو
ا ا
،FFF ا رFFF
اFFF*( FFF@=ى أFFF أيFFF، FFF اBFFF\ ل أFF7 -FFF0 حFFFD FFF FFوه
YFFFF/ FFFF ء اFFFF = واFFFF( اFFFF* م واFFFF اFFFF*( FFFF ان اFFFF#دW# FFFF@
# oFFFFو
FFFF@*# BFFFFC ةFFFF و آIFFFF# YFFFF إ."ةFFFF# FFFFهS اqFFFF(# )FFFF1و،4 م اFFFF7 ارFFFFz
واد:)FFF9# تFFF0 وFFF= ا وXfاFFF2 اFFFو.(1)^ QFFFأي آFFF ا اQFFFون هFFF5 4FFF# اFFF6و،أ اد
FFFأ."ةFFF# )FFFv FFF#( # GFFF/ FFFC اFFF(#و،^ ا * يFFF = اFFF; اFFF# FFF@/ FFF درFFF1 ا
(2)
."ة ?وة ره9 4 "ة# أن: أ اهيd7"=@ و9 dz* ا/ f% ا
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
. 05 +
M. -& 4(1)
(2)-htt.//ar.wikipedia.org/wiki/biskra. 12/06/2011 10. 10
22
1849 ! "! اة ال ا# ا$%&ار ا
ا
وا
ى وار
(ن واو
ا ا
-)
و أدب اO8PرQ
ان ا8. ( ة )ا
نC9# :
ا
ا
FFF9 ن اFFF1 اFFF FFF#( ت اFFF#" اFFF تFFF"ة ذآFFF# أنFFF#( اB/FFF9آ إQFFF
FFFFf1 ه اFFFF5 اFFFF واFFFFzS ا اFFFF/ FFFF# أFFFF< نFFFF رة اF FFv ?لFFFF5 4FFFF ?ديFFFF
FFFوه، "ةFFF# @FFF/ة وFFF;ن آFFF FF@ رةFF"ة آFFF#...»@CFFF يFFF" اFFF(أ1)،FF0C5
قFFF*5 FFF@/ رةF F FFF* FFFر وهFFF; *ف اFFF\ ن وأF F واBFFF2* ة اFFF;آ، آةFFF*
ةFFFF آFFFF#z FFFF FFFFوه، آ;ة4FFFF# FFFF@ 7ت وFFFF7ة وFFFF; آ0FFFF وFFFF0 FFFF@#و
4ـF Fو، =
ـ س4F F#ـ وF Fـ وــF F1 Dـ وF F= 0: FFF* @=FFF 4FFFل وFFF أFFF9 ارهFFF1
.(3)
« ..(2) ن% "ة# ى
نFFFF7 FFFF@ 7ة وFFFF آFFFF*» FFFF@=W# @CFFFF رFFFF9-ب اFFFF آFFFF 6 FFFFأ
^ QFFFFآ.(4)«...FFFF@# IFFFF;" BFFFF2* "ة اFFFF# فFFFF(@ وFFFF/ FFFFة وهFFFF/ ىFFFFة وFFFF;آ
FFF@*# ابFFF ا7 اFFF= 4FFF بFFF# ةFFF# فFFF" اFFF"# "ةFFF#»آQFFF يFFF ت اFFF
dهQFFF YFFF/ ءFFF/ @وأه،FFF7 FFF*D 4FFF# وFFF@*#ن وFFF7 دFFF7 FFF*# FFF( 4FFF#و
.«(6)B2* "ة ا# (و(ف5)، B0 @#و،* اBأه
FFF@*و،ة ا ابFFF/ "ةFFF# FFF*» FFF (هF F# ( اFFF9 4FFF# اYFFF = إFFF/ و اذا
^ QFFF وآ،(7)«FFF @ اFFFg FFFو...FFF# وb= F F FFF<7 YFFF إFFF *ف اFFF\ أdFFF
ابFFF FFF آFFF FF* 4FFF7 FF وه،نFF7 "ةFFF# 4FFF7 YFF وس إFFF1= 4FFF» FFدرeا
دسFFF# 4FFF7 4و،FFFCD وFFFz BFFF آFFF ا4FFF FFFh أIFFFرة وFFF/ ق وF F9 IFFF#ل وFFF/
.(8)
« أوراسB0 فD BC9وه أ
^FFF ةFFF/ FFF وه،بFFF رض اWFFF# ابFFF ?د اFFF# 4FFF»FFF@=ى أFFF يFFF اFFFأ
ءFFFF اFFFF"# "يFFFF »اD FFFF آ اQFFFF و،(9)«...BFFFF2* ة اFFFF;ة وآFFFF آFFFF?د وهFFFF ا
"ةFFF# YFFF إFFF* اJQFFF ه،اءFFF اFFFه5 FFF وFFF@ ا4FFF " ن اFFF9ة وFFF7 ا# FFFD 1* ا
.(10)
«?د ا ب# 4 ة# وه
. 148 ص،o# ا0 ا، ا اء،#( ا-(1)
. ) آ25 ـ# "ة# 4/ (، =~ ا% # ه: ن%-(2)
") د?ن.،^ آب ا ^ وا4، وا ب1?د ا# ا ب ذآ، ا ا "ي/ #أ-(3)
. 53 ،52 (ص1857 :f ا ا، " ا
. 173 ص،o# ا ر ا،ر9-ا،@ ل-(4)
. *) اB0 @#و، 7 D 1
*-(5)
.422 ( ص1995 :وت# ،؛ دار \در2 ) ط1 () ا ان ا، ت ا ي-(6)
. 126 (ص1982:f ا ا،ت/
؛ د ان ا2)ط#( اB/9ا.،آب ا ا،# (ا9 4#ا-(7)
. 64 (ص1957 :f وا اء ) ا ا% ا1و\ ا، % در اeا-(8)
:وت#،؛ " *ن2س) ط/ ن7إ.،
رS ا5 ا وض ا (
ر، ا *() ا ي/ -(9)
.114 ،113 (ص1984
؛ دار1 ا () ط/ فg ا ( وأ/ 7أ.،=بS ا ب اd ،D ا4 ?ل ا0-(10)
.128 (ص1991:وت# ،( اd" ا
23
ا ا
ار ا
ا
وا
ى وار
(ن واو& $%ا !"#اة ال ا ! 1849
وإذا ر *(0إ Yا gى ا (وف 9 4##ه زاد"#»:I 1# Jة "#ا ء
ا 7ة و @C# Bو "9ن ا 4ا @ وآف وراء @ وهء ،وه * 5 4
).(1
ا ;= 4ا ،ا ب اSو X9وه /ة ا اب،و"#ة ?#د ذات =«B2
وآ ^ Qا 4ا زان ذآه 1/ *»:أ*# /ءه د G5ا ش ا?9e
إ Yإ 1وه ا{ن /ة،و 9ره 4ا 0Sا *،أ ا "ن 6د #ن "*@) 1اء Sن
أرا<@) * -إ -ا ر،و ( )"7 Y/ dه JQا * رؤ9ء آ;ون(<5 G="،
^ = Y7 bوة ا ^ ;/ن; ،رت (i#ز 4إ@ ا Qى = IC= dأا @/و )
^ = bا Q* @/09ذ ^ ا @ ;"،4ا (1رب ا ،-7 @( B1و ^ Q
).(2
دره ا "ن ا 5 )@" ? ،ر« = @g Y7 @0
واذا =/إ Yا *ي Qآه < 4ا ا * Y/ا اب »:I 1#أG/
ا ش ا * إ Yا اب =@ وأ=
= GCر ا 4Cا أآ @h(# Bو=@ / Gن اzSض
).(3
وه ^ Y/ Gا ?د و
^ Gا @ت ا -/ا @د«...
وآ ^ Qا ر?= ذآ"#ة »:I 1#هة s/ا *ن z،أن ا * ا 1
d# G#5ا *Cا و( @="9 4# Gو w7، @"7ا= 1ا Y/أ= )@Cوأد 5ا
اSاك إ @ %ا أه@ و أ )@zإ 5 Yرج ا * ،و @ *#اSاك 40#
،4"/أ7ه دا B5ا * وا{5 5ر * Y/ @0ا Jا د إ Y
ا *«).(4وQآا (وا= ان "#ة ه "9ة(5)،وا (?5 4 gل رoD I7
)(6
/د 4 Iر 7ا ،وآ ^ Qأ #ا Cا ا *%11ي وzه).
)-(1ا 4#زاد 9ه ا gي،أو< ا ^ ( ا ان وا ^.،ا @ي ا وا< )ط1؛دار ا ب
ا# ،?9eوت(2006 :ص . 212 ، 211
) -(2ا زان،و\،ا ر ا ،o#ص .138
)-(3ا 4#ا ج ا *ي q،ا (ب وإ< اح ا{داب ا آ ا (ة إ *
* Yوا اب،درا 9واع
1g 4# .ون ) ط1؛ دار ا ب ا# ،?9eوت(1990 :ص . 436
) 47-(4ا ر?=،ا =،7ه اs=Sر )/ Bhا ر وا5Sر ) ط1؛ ، == #ا ا:f
.(1908أ=:sأ #ا (9 )91ا ،أ#ث وراء ر ا ا،fا ) 5ط1؛ دار ا ب ا# ،?9eوت:
( 2005ص . 180
) / 4# 4# -(5ا (وا=،آب أ5ر هة وا19ار q(#ا Bf1ا ( #ذآ ا 7Sال
وا 1ت ا 9وا 1
* /0-ا ب ا ( #وأ\ ل q(#ا ن وا 1ى.،أ #ا (9 )91ا )ط1؛
دار ا ب ا# ،?9eوت(1996 :ص .301أ=:sأ / ) 9 #ا ا (،gا "7ء ا ا(9 ."f
أ <Cو9ن ا )g1ط1؛دار ا ي( 2006،ج،2ص .413
) -(6ا (،#ا ن،ا 0ا ،o#ص .184أ=sآ،# :^ Qا 0ا ،o#ص . 100
24
1849 ! "! اة ال ا# ا$%&ار ا
ا
وا
ى وار
(ن واو
ا ا
اة ا)!(ل ا
ن+, -.
%
ع ا0 او:"#ا
ا
ا
ا
نR
89
اع ا6
ا:ا
اول
05 (2) ?م9- (هة اY/ (1)47 ا (\ و ا ايf?ل ا ا7( ا#
7وا=ب ا ج أ،(3)1837 ق% ^ ا# \/ *
* ط19و،1830 0
ي# 7ر
ردة أD ا،.(5)(ري9- ا ن ا @ف اG\أ،(4) ا * بY ي ا#
(7)
. ا * ب ا اويJ# (6)(ر9- ا ^ ا4Wوراس وS?ل ا ن وا7وا
رg/ 4# = وا4#"ز ا/ # ?ل7- اB( اءze ق وا99 رD إ
2% Y/ f ا اع ا ا،?ل7- اd=0 Y ة ا ن ا9W 4 ( و زاد8)، زآي4#وا
?&> &" = - -: UL L9 1830 – 1818 E4. * 6G := (1)
=) 1830 1500 ? M -.6 E4. *<44 2:, '
. 123 + (* :E4. *&
- &-9(2& )2
B" .!"E4. 79 )# ;4 *,(2)
1830 1619 B M E4. *;/= ?.: 175 +(1980:E4.M4"9
.350 349 + ( 1987 :E4. )" - & -A)
E (2& ) 1 1847 – 1805 # V H / 5" ) )
(3)
churchill charle (henry), La vie d abd el kader
: .54 + ( 2004:E4. )"
(4edit,enal , alger :,1991) p127.
C *2 / = ' :, .-# 2B X3 -B'
& 7 -;(4)
. 211209 +
M.2 1'/ -I 1"%
;. 2 & 7" *9 )'/ C E4. 5" 2B * : = ?.(5)
* L ) . /"> M" ? * 1 *4. .140 139 +(1999:E4.
Daumas, desert Algériene. )" Carrette
L/ - 2 I/ L/ -L E4.
9 -9 73 2B -&-B 6 2(6)
1832 - & = B '9 :, .48+( 1999 :E4.' / -/&)2 %
. 63 – 61 +(2007 :E4. X. -/9 -&) / .!" "1837
(1999:E4.-/. *& =)- - & *#" 2B E4. 5" M44 2(7)
;'" -.58 R-B#I « K' E4. ) . = % "; »44 : .66 65 +
.45+(1980*-. U1400=:=/9) 19/- -#I <> 14
. 33 +
M.2 % ?<">2 (8)
25
1849 ! "! اة ال ا# ا$%&ار ا
ا
وا
ى وار
(ن واو
ا ا
FFF/ FFFS ا4FFF# اعFFF ^ اQFFF آFFF وراءه4FFFو،(1)زFFF"/ # وFFF= 4FFF# اFFF9 أ4FFF# بFFF( ا
(2)
.ي# 7در وأ1 ا
FFFF -(FFFFg اIFFFFوQ0 ن وازدادتFFFF # -FFFF9 4fFFFF( ا4FFFF# اعFFFF ن اFFFF آFFFF و
4FF 2FF% اBFF1= FF(# FF\5 =FF;( ) اFF" ة اFF YFF د اFF( @FFh(# ) أنFFz ر،?لFF7-ا
،قFFFF% ^ اFFFF# FFFF يFFFF# FFFF7) أFFFF"7 FFFFا# FFFF FFFF= 4FFFF# اFFFFf/ YFFFF ز اFFFF"/ # FFFFf/
FF7 أFF@ FF= اFF م ا1831 FF FF ا زFFار (آFFz YFF/ لFF1 اFF7 YFF رت اFF
FFFFF FFFF اFFFFFو(آ،(3)زFFFF"/ # ( لFFFFF ا4FFFF# تFFFFF7 YFFFF/ FFFFF= 4FFFF# ي ولFFFF#
FFFh أFFF@ مFFF هFFF ة اFFF اFFF( و(آFFF ا4FFF# تFFF7 FFF@ FFF= اFFF م ا1831
FFFC5 وزFFF/ 4FFF# 4FFF اFFF@ مFFF هFFF م ا1840 F F 9 FFF( و(آFFF ا4FFF# تFFF7
(5)
.= = ا4# / # ( أم4)در1 ا/Sا
, L -69 * ? > X = 4 2 = ?; ' X = - =(1)
?" F6 ; - = = / = *B ?4 1821 $D 1541
M.= 6 59:, .1842 / = *B1836 2B - =
. 42 +
X3 M ?/" 2B ?9B F >D3 ) $ )0 & U."Z M" = N(2)
U. , N/ $D *; -/"> 8E = 33 ?/B -B'
&
8 = -4 =: 2B $"6 W X = 83 =& >
-E9/ *# > 8 " * ?<"> ? F */". / 1848 2B " $"-/ -#
;% : ?<6 = M *#
BG *#& E4.2 / = ' : R: ?
-: 14 :)" $D R. =.127 +(2000 :* 2<> )0 (1&) -6"
.( 2010:E4.- )18481826 -#- ?.
2 & 4 *9 C - & M9 -19541830 E4. < -(3)
. 280 +2007 =;. 14 -/& 1954 B ? 1I - & - 2B C *
[% E # 344 $: . B J )4 U4 " 2B - = L %"(4)
. 83 +( 2002 :=" 9 =6 =) UL. F"E4.
(2009 :E4. ?)19301830 -# = -E )4 -#& 4 2/ (5)
-'> « .- & #-9 -L. " 2B FE%6#>L. »44 2: .32 31 +
.02+(1977 *U1397=/9 )-6- - =A914 ='"-L9-B#I-.48/
26
1849 ! "! اة ال ا# ا$%&ار ا
ا
وا
ى وار
(ن واو
ا ا
تFFF7 وFFF= 4FFF# / FF# 4FFF# bFFF* YFFF اIF F@0 أو4FFF FFF; آFFF اعFFF ل اFF
CFFF وا،(1)ىFFF5 أFFF@0 4FFF يFFF# FFF7دروأ1 اFFF/S ا4FFF# و،FFF@0 4FFF (FFF ا4FFF#
درFFFF# FFFF1 ،FFFF1
* د اFFFF@0 FFFF7 بFFFF7 YFFFF/ ?ل7- اFFFF هFFFF< ا اQFFFF ه4FFFF ولSا
FFF FFF9 نFFFم وآ1832مFFF/ FFF1 دي روFFFfآ) ا اFFF# لFFF-# (FFF ا4FFF# تFFF7
يFFF# FFF7 أYFFF/ dFFF1= اFFF= 4FFF# ا/ FFF# نFFF GFFF اbFFFC= FFF (2).FFF ( ة اFFF9W
ابFFF اYFFF/ FFF= BFFF 4FFF بFFF( 2FFFg 4FFF/ FFF و، (3)4FFF=C اYFFF ) اFFFh=م وا1838
FFFFC5 بFFFF( 2FFFFg FFFF= 4FFFF# / FFFF# 4FFFF( رFFFF1 wFFFF7،م1838 FFFF د30 FFFF
BFF YFF7 درFF1 اFF/ FFS اFF وFF= FF ورFF= يQFF اFF5Sا اQه،(FF ا4FF# تFF7C
. (4)م1842
BFFFf1 ى واFFF1 ن واFFF وإدارة اF F 4FFF FFF= 4FFF# / F F# GFFF*" وفFFFs اJQFFFه
ون1FFFFg #ش وFFFF وأوFFFF1/ يFFFF9 وFFFFgش وFFFF :@7 اF FF< وFFFF* "ة اFFFF# :FFFF{ا
FFFFD F FF1#ل و- وأورFFFFد2ة وFFFF ة واF FF روا ج وFFFF وFFFF%D/ = واFFFF% و
FFFF/ د- أوYFFFF/ FFFF= 4FFFF# اص2 F FF# FFFFh أ4/و،ىFFFF5 أBFFFFf YFFFF اFFFF<إ،*
ة1 وا
(5)
.( ا4# ت7 d7\ زآي4#- C5 ا * ر
E4. 6 # 3 I\ 2B E4 -%"2 # > = (1)
. 120 119 + (1903 :- H X. 44 -." -/&)1
- & -9(3& )?<"> -C E4. 5" 2B *: / # (2)
.93 92 +(1982 :E4. 9
9 - & -9)-: -.6 = *,4 2/ (3)
?6 ? 2B - 1B" / = !' :: .84+(1973:E4.M4"
=)44 2.?/"
".- & 5" L & $ LE<"- & "
! .#" !".- & *." / =:,.154+(1991:E4. -/. *&
.96+(1974:E4. M4" 9 - & -9)
(4)-Bouaziz Ben Gana, op ,cit, p 65.
. 36 35 +
M.2 % ?<">2 (5)
27
1849 ! "! اة ال ا# ا$%&ار ا
ا
وا
ى وار
(ن واو
ا ا
-MJ
#
و
ط ا
واM
" ا0D
ا:
ا
ا
wFFF7 اFFF%* نFFF) آFFF( أن ا،FFF=C واFFF@* FFF#( ت اFFF#" ر واFFF1 اFFFآ6
FFF BFFFS اYFFF/(2)?لFFF7- اBFFF هF F9 ورFFF ( هFFF@ ىFFF1 واFFFg وا اBFFFf1 اBFFFآ
BfFFFFFF9 # IFFFFFFD) ارFFFFFFz(ر3)(ريFFFFFF9- اFFFFFF@( FFFFFF?5، اءةFFFFFF1 واFFFFFF#" اFFFFFF2
YFFFFF/ بFFFFF( 4" ،ارسFFFFF وا0FFFFF ب واFFFFF" (وا4)FFFFF ا واFFFFF رسFFFFF I*" ،
FFFFF ا
بFFFFوه أ،BFFFF1( واFFFF"C ^ اFFFF YFFFF/ /FFFF - سF FF1D FFFF9ت رFFFF96 اqFFFF(#
عFFFFFF
1 أن اFFFFFFآ6 FFFFFF 7 ت اFFFFFF#(وآ6) FFFFFF ر ا @اF FFFF%*(5)،تFFFFFFا2 ع واFFFFFF اYFFFFFF ا
GFFFF<( FFFF@*" ?تfFFFF( اFFFFآS FFFF(# FFFF* دFFFF( تFFFF96 )FFFFh نFFFF*
* آFFFF1 ا
. (7) B @) وا
،(1)
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
(1)-Marcel(E), une source pour l’histoire du second empire : les souvenirs du général
desvaux , revue l’histoire moderne et contemporaine, T21 (armand colin,paris ; jan –
mars 1974), pp 27-32.
. 155150+(2004 :- = JL (2&)C E4. 5" 2B *1:
(2)-Turin Yvone , Affrontement culturels dans l’Algérie coloniale (Maspero, Paris :
1971) p 127.:
. 39 +(1965:E4.- /" -/&(1&)1 - L"I -I E4. -:L 4 2
= % - & -A (1&)/"> L K I 6 2B -B#I 1;4 2/ (3)
L/ 2B E4. , »<> 2B -& -X = $%&': .80+(2005:E4.
. 23 +(1999 :
9 E9 (1&) . -/. 4 « 2 I/
-/' = $D 9" 2"
9 - # #BD ?9 2B %" ? -4 !&'(4)
%)E4. =G# / 4) : .- -%E& K ?9" C.
. 333331 +
M.9/ @-<> 7/ 1E ,.27 +(*:E4.
?" QE4. 2B 4 2 I# 59: .232+
M.1;4(5)
. 09+(1998 :- = JL (1&)' .
" RD
= 79 2B L 9 =% = = : .2 & # 2:# =% = F'(6)
+(2005 :*2<> )0 (2&) / # +6" ?/" 7/"-> / $
. 122
148+ ( 2005 :* 2<H )0 (2&)5 3@2B#I E4. 5" / # (7)
. 403 +( *:E4. -B/)19541914 E4. 2B -I -8 : .150
28
1849 ! "! اة ال ا# ا$%&ار ا
ا
وا
ى وار
(ن واو
ا ا
اFFFF دهFFFF / نFFFF? آFFFF9- اFFFF#( ) اFFFF( ان اFFFF% @FFFFC= FFFF=C اofFFFFv وا
ارسFFFFF اFFFFF%* wFFFF7، ( = ي واFFFFF; واfاFFFFF#- اFFFFFv?; اI FFFFF# (1)م1830*FFFFF9
ءFFF( اFFF% وFFFC=در@ وFFF 4FFF" ،(2)فFFFوS اYFFF/ FFF( FFF واFFF وا واFFFوا (ه
(رFFF9-ر اFFF1 رت اFFF FFF( و3)،?لFFF7- اBFFF(C# تFF )FFF( اBFFF(0 4FFF ب اFFFوإره
* اتFFF9 FFF%/ FFF(# GFFF(0( ن اFFF GFFF# *
*FFF1 ع اFFF
1 ارس اFFF دFFF/ ( أن4)،@FFFC=
FFFF#( ) اFFFF( د اFFFF آFFFF=7 وات اFFFF; ن اFFFF#م ا1871 و1857 4FFFF# FFFFأ، نv?v YFFFF ا
د إزاءFFFF ام اFFFF اFFFF* ت اFFFF2% واFFFF ا واq(FFFF# اQFFFF7 FFFF(5)،FFFFC2 ?FFFF9eا
FFF1*2 واFFF1 D FFFت زواFFF" GFFF=(وآ6).FFFو1 اFFF@ FFF# FFF9 اFFFh1 ا4FFF FFF;آ
FFFFF7 ) وا0اFFFFF ف واFFFFF اFFFFF تFFFFFD
2 واdFFFFF" ت اFFFFF@) أFFFFFh (7)BFFFFF@ وا
جFFFF2 أنG/
FFFF9(وا9)،زاتFFFF0e* اFFFF) وFFFF( رس اFFFF wFFFF7 ،(8) وا{دابFFFFC وا
(10)
. يh5S ا47 ا/ أ;ل1( اY7 و1* ا ( م اB7
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
18371836 = -" 1K# = =, =E4. )/ =.. " = ? )(1)
L. = * 2 ;D :, 2B ".. % 45 *0 -3 C 2 % X. F"
%
. 119 + ( 2007 :E4. -/. *& =)E4. )/9
2 I/ L/ 2B 1;4 * *A " 2B 2<> LB 2" 8 2;:73(2)
81/" E4. 2B -B#I *L.=" =%D: .-/"> 1' *:/" L
. 127 +( 2007 :E4.9 -'# )18801830 = -& *
.22 21 +
M. 3 2 @ E4. 5" /(3)
* $ R. =.8 /" - -/: = bedeau ? . #" )(4)
234.35 (avenir1-progres le bi-h biskra f d n/)- & -> 79
. 32 +
M. 3 2 @E4. 5" / (5)
2254 R1881/09/03 9 1. -N<" - # < # = - (6)
- 2B *E4. 5" 2B *&44 : .24 *- & 79
. 180177 + (2004 :E4. -; ) 1.
EI K: $ -" 1I - &
L69 ?L -4 4"D $D LB 9 2" 1870 2 % $D 2 & # -
M4"9 - & -9) 2 # 2"E 1871 1I 44 2: .KL
.367 +(*:E4.
M.2 KG C /: - -# ? = % &: - ." -4 *<
. 345 +
. 1/ -/" ?L 1 E = -# 6 -#&(7)
.374 +
M. 5 3 @E4. 5" /(8)
. 59 )# ;I 4. ? ?;W" 1K% 1L9 -I 14.H(9)
=4 8& = 1 = 1575 1514 = X 2 (10)
29
1849 ! "! اة ال ا# ا$%&ار ا
ا
وا
ى وار
(ن واو
ا ا
قFFFF*2 اoFFFFh YFFFF/ BFFFF(،)( اFFFF FFFF دورا واFFFF اهFFFF( ?لFFFF7-ن اFFFFوآ
وقFFFFF اdFFFFF7 بFFFFF اFFFFF 4FFFFF ءFFFFF0 FFFFF9 ر،?9e اFFFFF#( ) اFFFFF( اYFFFFF/
FFF* ون ا6FFF% ا4FFF/ wFFF ?ل اFFF5 4FFF (رFFF9- اFFF9 را1 اFFF%و.(1)لFFFدو
FFF1
@ اFFF9 رأYFFF/ IFFF= أ،FFF@
ر5 وFFF* ق اFFFC واFFFf اFFF/0- واFFF9 وا
داتFFF1= اGFFF@0ى وFFF5 أFFF@0 4FFF 4FFF" (2).47FFF اFFF/ 4FFF# FFF @FFF96 وFFF=7 ا
)@FFF wFFF7 ?لFFF7- اBFFF= وFFF;( اFFF@( ?ل اFFF5 نFFF # FFF( اFFF1; ( اFFF<
مFFFل أFFF اFFF FFF ،دFFF@ IFFF/
1=- )FFF( JFFF@ YFFF وIFFF=أ،5S= اFFF;( اFFF@( ا
GFFFFF/ يFFFFF# FFFFF\ FFFFF7 أنFFFFFz(3)، شF FFF% ف اF FFF ت واFFFFFا2 ( ذة واFFFFF% ا
F F1 اFFF9 وا رFFF=" اFFF9 ا رbFFF9 أFFF1 ،)( FFF# (FFF9 واFFF واهFFF1v راFFFازده
IFFFF نFFFF وآFFFF@ ا واFFFF9 رأYFFFF/ وFFFF1; واFFFF/0-ة اFFFF # )FFFF واهFFFFh5S اFFF #
ارFFFz YFFF/ (5)نFFF # @FFF96 وFFFر ا واFFF%= اFFF
5 FFFآ6(و4).نFFF اYFFF/ vWFFF
FFF او# وزFFF/ 4FFF# FFF FFF9 اofFFFv ف اFFF( wFFF7 ، جFFF# FFF=7 اFFFا او
FFF1
# FFF=;( اFFFوا او،(6) فFFF ) واFFF( اFFF
FFF YFFF ل اFFF YFFF7 bرFFF ا
نFFFh ر4FFF# دقFFF اFFF وزاوFFF 5 يFFF# FFF= ا وFFF?ل وزاوFFF0 د-وWFFF# FFFر2 وا
جFFF ا4FFF# دقFFF اFFF وزاوFFF1*2 # FFF\* واFFF1*2 اFFFC اFFF/ FFF"ة وزاوFFF#
ورFFF اYFFF/. FFF= واFFFدر1 ى آFFF5 أFFF زوا4FFF/ FFFs* اqFFF#.وFFF57W# FFF1 #
(7)
،FF9ق واFF
= YFF/ )FF( اFF9? ورFF9e اFF#( اFF1; اFF%= FF IFF# GFF يQFF ا
FFFF( اFFFF1; اFFFF< ا4F FF/ رةF FF\ ءFFFF
/ إFFFF FFFF7 ت أدب اFFFF# آGهFFFF9 FFFFو
FFFF#( اFFFF1; دةFFFFh (رFFFF9 اFFFF99 جFFFF@= اYFFFF ?ل إ7-FFFF# اQFFFF7 FFFF،(8)نFFFF #
(10)
.م1855 "ة# = 9 أول رG9W w7،(9)?9eا
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
. م1844 ا نY/ اf d b 4# ا-(1)
. 367 ص،o# ا0 ا،1871 رةv،/ # -(2)
Jرv وIC و اI2g ، م1575-1514 يh5Sن ا7 ا/،/ 9 ا (? ا، زي دي-(3)
. 15 ( ص2008 :f ا ا،ENAG )
، وا ز%* 4 @ء ا# )دار% ا هاءD . و1، 1792-1771 وفx ي# \ B9 -(4)
. 32 ص،o# ا0 ا، ا اث، وي/ ا
ه:s= أ،9 ( ص2009 :fا ا
.03 ) رo اs* -(5)
. 35 ص.o# ا0 ا،*
*1 ذ ا% اdدS< ا1 ا،( ا9 -(6)
repertoire 0110\( اf ا اgأر:s=أ.22- 20 ص،o# ا0 ا، ا اب1
*،زا7-(7)
. 413ص،o# ا ر ا، (f )ء ا ا7 ا، g( ا ا/ ) 9 # اs* -(8)
96،95 (صfا ا، وا ز%* *D آ ا% ؛ ا2)طf ا ا2% وا1 ا () ا، آ#را-(9)
%/ 9 ن ا1 ?ل ا5 f ا ا/ دة ا#-= واC ) اfا ا، ون5 وا9< # ة/ #:^ Qآs=أ
* وا ; رةD ا آ اw ت وا9* راD رات ا آ ا%*،w *D ر ا% ا9،?دي
.149 ص،2007،fا ا، ا
.197(ص2009 :f ا ا،f ؛ ا2ت)ط-1?ت وW ،( ا9 )91 ا#أ-(10)
30
1849 ! "! اة ال ا# ا$%&ار ا
ا
وا
ى وار
(ن واو
ا ا
-MJ
#
ر%!R ا-R
8Rا)!(ل ا
ن و:
ا
ا
(ةC9#) ا)!(ل ا
ن-1
4FF BFF آFF= FF IFF ونFF( FFو، ن# بFF( اFFg dFF*# FF= 4F # ز اF )FFzر
دةFFF/ dFFF7 BFFF FFF= 4FFF#ل اFFF1= اFFF(# م1842 FFF IFFF= أ-إ،(1) شFF
(# 4FFF#ش واFFF## 4FFF#ا
FFFSج واFFF ا4FFF# FFF7 أ4FFF# FFF اFFF 4FFF# قFFFC-ل واFFF-و ا،BFFF7 و اFFF ا
FFF )هFFF9 FFF IFF= ا/?ل وأFFF7- اFFF@0( ا2)،نFF اYFFF/ FFFC5 IFF*/ يQFFF در اFFF1 اFF/
G5FFF ،جFFF ا4FFF# FFF7 أ4FFF# F F اFFF وFFF= 4FFF# / F F# 4FFF# تFFFgوث *وFFF7
Paraguey,d,hillieersIFFFFFFي دFFFFFFzا# الFFFFFF* اoFFFFFFD 4FFFFFF/ FFFFFF0 4FFFFFF FFFFFF=
FFF@=) أFFF( اFFF(3)،FFF اFFF1
* فQFFF7 FFF(# FFF= 4FFF# اFFF@ )"FFF FFF اoDFFF* دت اFFF7و
ابFF دات اFF زFF# أ4FF F * ف وهFFg 4FF# يFF# FF7) أFFh= اFF(# و،?FF\ أb= F FF FF1
FFF1 اYFFF/
ةFFF "ة واFFF# لF F5 د4FFF FFF5S ا4FFF" F F اFFF YFFF اFFF% ا
FF5= وFF7 ونFF%/ وFF9 ر4FF%/ FF= 4FF# اFF1 FF(#،S اYFF
اFF دت اFF(
يQFFF *
* اFFF1# FFF=
FFF9 YFFF اFFF= 4FFF# اFFF1 ?لFFF5 4FFF FFF0 ?FFF0 ن رF F(#وأر
4FFF FFF=C ة اFFF* اFFF D ،FFF اFFF
ةFFF9 GFFF نFFF اF F ? F F@ I*FFF<
(4)
. 5 9 / اIv ( ?ل5
*FF9 ونFF%/ وFF*vوز اFF )FF FF وهdFF b FF : لFF# ا ا4FF#-ل اFFوق دوFF ر اFF
FFFاء وFFF وراس واS اFFF #ن وFFF اYFFF/
ةFFF اFFF FFF= افFFF أهoFFF1
YFFFF/ ءFFFFh1 وا،م1844 FFFF# رFFFF دةFFFF( اFFFF@;(# و1#FFFF اFFFF%"9-ت اFFFF9ا را
FFF=C ات اF F1 اGFFFآ،ي# FFF7 أFFF أCFFF وFFF/ 4FFF# FFF7 أJFFFf وFFFS اFFFC5
"FFFFF/ ـاFFFFFـ آFFFFF*# GـFFFFFم وأ1844 ـيF FFFC 08 QFFFFF* لFFFFF دوFFFFF1 dFFFFF7
.(5)
ـادe وا4 ـ
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
20 ص،o# ا0 ا،ر5 -(1)
?ل5 4 fح ا اCآ،/ # :^ Qآs=وأ. 69 ص،o# ا0 ا،@ت0 4 ت،9 -(2)
. 56 ( ص1986 :f ا ا، * "بD ا96 )اofv ا
(3)- Bouaziz ben Gana, op, cit, p83.
. 49 ص، o# ا0 ا،"ة# ?ل7 ا، 9 -(4)
(5)- Rapport du 22 mars 1844 du duc d’aumale , R A, N° 29, 1885, pp 13-27
31
1849 ! "! اة ال ا# ا$%&ار ا
ا
وا
ى وار
(ن واو
ا ا
FFF= 4FFF#ب اFFF( اFFFg 4FFF BFFF0 FFF ل أFF\ر وFFFs= اFFF يFFF*0 ف- اFFFv?v 4FFF نFF"
أنFFFFz، ةFFFF
*1 اFFFF )@FFFF<ا/ اF FFوC اFFFFh5S
ن واFFFF9 د-ت أو-وFFFF )FFFFzر،
FFFFF17? وoFFFFF
ا4FFFFF# GobarرFFFFF# FFFFFf ا اFFFFF آButtafaco آF FFF # FFFFF1( ا
4FFFFF )FFFFF@# oFFFFF ي اQFFFFF اSillague ?غFFFFF9 الFFFFF* ر ا#FFFFFD dFFFF=0 YFFFFF ا4FFFFF<( ا
يFFFFC 25 FFFF نFFFF اYFFFF اFFFF@1D FFFF ت اQFFFF5وأ،م1844 يFFFFC 18 FFFF
FFFF9
وقFFFFFF أخ اMontpensier IFFFFF= = 4FFFFFF ازرة6FFFFFF# لFFFFFFدة دوFFFFFF GFFFFFF م1844
GFFFF\ وYFFFF7 (1)،BFFFFf1 اFFFF واoFFFF
ا4FFFF Mac-Mahon ه نFFFF" FFFF1( وا
FFFF(#،م1844 رسFFFF 04 FFFF "ةFFFF# BFFFF5( ود2)م1844 يFFFFC 29 FFFF ةFFFF
*1 اYFFFF ا
FFFF اءة اFFFF1 IFFFF= ا/ أIFFFF0 ^ وFFFF# لFFFFوق دوFFFF م اFFFF1 ،FFFFS اFFFFC5 FFFFدرهz
dFFFF1* واDe neveau FFFC= دوdFFF1* واThomas سFFFF D FFFFf*@) ا اFFFF، IFFFF9ودرا
FFFFFFF< FFFFFFF#1/ اءاتFFFFFFF0ذ إFFFFFFF2وا،FournierIFFFFFFF= رdFFFFFFF1* واDesveau FFFFFFFCد
FFFn ـ?ثF Fv ـF F*0 ـF F(# (4)،ـF FC*/ FFFو1 GFFF@0 واBFFFz ت ا-وFFF 4FFF" (3)،4وFFF1 ا
Petit ونFFF ـFFFـ# ـ?زمFFF اXـFFF#h ـ اFFF
9 GـFFF ـFFF1 ـ اFFF ـFFF هS ا4ـFFF
Thomas سD ـf(ـن اh2( و5)ـ ا (ـبg وgrand
.ةC9# ا)!(ل+%#
ر ا
ن%!R ا-R
8R_2
FFFF1
* اYFFFF/ IFFFFض إرادFFFF YFFFF "ة اFFFF# ?لFFFF7 اFFFF(# FFFF=C ?ل ا7-دراFFFF#
4FFF?ك ا هFFF أFFF#،م1844 رسFFF 25 FFF@ ءFFF@= اFFF(# FFF( اءاتFFF0ذ إFFF2#
YFFFF @) اFFF@) وFFF7 و4zFFFF% اYFFFF/ qFFF1 ء اFFFF1 وإ،4 ا ز4وFFFF1 اFFF(و
qFFFF#S اد اFFF# FFF7 أFFFF*# BFFFFf =~ وFFF% ةFFFF# YFFFF/ مFFF@ ) اFFFFv ،(6)*
*FFFF 4FFF9
م1844 FFFF تFFFF7ور وا اFFFF "ن واFFFF ب اFFFF< FFFF FFFF# د اFFFF( اYFFFF/(ل أFFFF9#
جFFF ا4F F# دقFFF ا4FFF# )اهFFF# وإFFF اFFF FFF/# FFFو1 ن اFFFh7 اFFF@ FFF#1/
. (7)
)هzو
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
(1)- Charle Feraud, les Bendjelleb, op ,cit. , p 470,471.
. 63 ص، o# ا0 ا، رh 4 ، 9 -(2)
" =» =ع ا9 47 7ا:hاs=أ. 47 ،46 ص،o# ا0 ا،=C ?ل ا7- ا،9 -(3)
*D ا آ اw ت وا9* راD ا آ ا،06ع، « ا در. 1871-18304fر ا1( ا
.120(ص2002) ،fا ا،1954 = رة اولvو
. 47 ص، o# ا0 ا، ا اب1
* ، زا7-(4)
.48 ص، o# ا0 ا، =C ?ل ا7- ا، 9 -(5)
. 64 ص، o# ا0 ا، h 4 ، 9-(6)
(7)-Rapport du 22 mars 1844 du duc d’aumale dans R A, N° 28,1884, pp467-478
32
1849 ! "! اة ال ا# ا$%&ار ا
ا
وا
ى وار
(ن واو
ا ا
هFFF(#،ي# FFF7 أFFF7 وFFF*# FFF آYFFF/ )@رFFFz اءFFF0
نFFF9 د- اوFFF( )FFFv
FFh ) اFF9 ض اFF wFF7 (1) ThomasسFF D FFf
ا اFF9 GFF "ةFF# GFFآ
FFFF1*2 واFFF\ د- أوYFFFF/ FFFF% اب اFFFF اYFFFF/ رةFFFF # @*FFFFg ود،^FFFF= 150000 ب
.1 ة *ء ا2 وض ا
FFFFFF= مFFFFFF@ FFFFFF0 4FFFFFF
نFFFFFF9 د-ض أوFFFFFF( م1844 BFFFFFF أ25 FFFFFF
FFFFF 4FFFFF" FFFFF(# 4FFFFF" ،(2)F FFF17? يFFFFF# FFFFF7 وأFFFFF1 FFFFF1
* اGFFFFF<(،9آ
لFFFوق دوFFF د ا/،FFF9# FFFو1 وFFF0= FFF
2# FFF0 4FFF "ةFFF# كFFF" ا4FFF FFF ا
FFFF FFFF?ه5 أFFFF(#،م1844 يFFFF16 FFFF "FFFF/ ةF FF1# "ةFFFF# YFFFF اFFFF=; ة اFFFF
dFFFF@* ب واFFFFz- اGFFFF9(ر رFFFF9- ات اF FF1 أن ا- إ، FFFFهS اYFFFF/ FFFF 5 FFFF ا
YFFF/ XFFF وFFF= 4FFF# اFFF9وا،9 ا اFFF1 ?ك واFFFS اFFF7 وBFFF1 ت واFFF ^ اFFFوه
"ةFFFF# FFFF" ت اFFFF1# ا4FFFF و،(3))FFFFs اع اFFF= أYFFFFg "ةFFFF# YFFFF/ ضFFFF وFFFFهSا
0FFF اFFF لF F2 اXFFF#) ورFFFs/S اFFF اdFFF2س وFFF* ت اF F# FFF آFFF( اFFFإ
FFFاش آFFF/S واFFFدات وا واFFF1 ا4FFF# FFF قFFF FFF99 dFFF=0 YFFF ( ا4)،FFF2 ب اFFFgو
يFFFFF# FFFFF7 أ4FFFFF# و،بFFFFF( ا2FFFFF% YF FFF/ زFFFFF"/ # وFFFFF= 4FFFFF# اfFFFFF/ 4FFFFF# ثFFFFF7
FFFFFh ا اFFFFF وا واFFFFF*0 اFFFFF< ا وFFFFF ا وا4FFFFF# وFFFFF1
* # ذF FFFC* اYFFFFF/Sوا
FFFF/ اFFFF% اب اFFFF# 47FFFF* اFFFF@/C# F FF\ د-وWFFFFاش آFFFF/S ا4#و،FFFFو1 ا
(5)
.(# ن9 *# و#اش ا واودة ا ا/ أ4#و،* فg 4#ا وا
سFFFFFF D FFFFFf ا اIFFFFFF0 # 4FFFFF/ م1844 يFFFFF 23 ارFFFFFF ورFFFFF\ IFFFFF1/أ
:{ ا * اY/ @1"ة و# Y/Thomas
FFFاء وFFF اYFFF/ FFFC2 # IFFFC= dFFF1 وFFF= 4FFF# / FF# :بFFF( اFFFg دةFFF
:(6)@* 11 %/ ى7 إY/ I
9
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
(1)- Rapport du 22mars1844du duc d’aumale, RA, N°29,1885, op, cit, pp13-27
. 66 ص، o# ا0 ا، h 4 ، 9 -(2)
.15 ،14 ص،o# ا0 ا،ر5-(3)
d(% ب ا7 ت/
?ل5 4 (ر9- ا9 ا،/ # :hاs=أ.17 ص،0 اbC= ،ر5-(4)
. 95 ( ص1995 :f ا ا،( ت ا/
)د ان ا1954-1830 يfا ا
. 38 ص،o# ا0 ا، 1ع، ا اث، وي/ ا
ه-(5)
ص،(2009 :f ا ا، 1 )دار ا1913-1830 =C (و= ن و*ون ا ~ ا،وي# ا-(6)
. 126
33
ا ا
ار ا
ا
وا
ى وار
(ن واو& $%ا !"#اة ال ا ! 1849
وا"# 7ة
9 G:ا 1# / 4#وم = 4#و )1ا G9 Yأ7ء. ا اب ا @sاوي1g # :ون ،ر،ا ج،=% ،ا .1 D،%D/ ا اب ا :1أور-ل ،ة2،د D 4#،س،،ا او*،ه، 1#،أوش،ا ة. ا و وا{ :45ر B7ا * ب/،ب ا %ا/،ب ا ا،#أو-د 9ي \ . دة 1 9ان :أو-د 1 9ان :أو-د # 9ج ،ا ،*hأو-د دراج ،أو-دزن *# ،^ 9 *#،ح،أو-د *9ن،ا
*1ة،ا ا=،bا ري،وآل ،أو-د /ي،
9ي ،B5ا روع.
دة ا اب ا 4# ):%ا 4/Cا * 4 4أو-د \ وه ا /ا وا4#)( 1
*gف.
إ d=0 Yا (ت وا ?ت ا (" Y/ا * ب وا * ب ا 7 @* ،%
رو=ون 4#أ1844 Bم و1845م Y/و 9ق أهاس ورا 1
* #و7
دول Y/اSوراس)(2وأ57و 1844م،وأ5ى Gدة ه #ن 1846 0م
و 7آ =و#ر ي و 0ان 1848م ،و G=9 7أر= ي و 0ان 1848م)v،
)(3
4#أ Bوي و 0ان 1850م ا YاSوراس و *#و"#ة وا * %و.
أ ا اب ا ( G<( %ة /ت "/ا، @0 4 /?
9و X
ا * Cذ وا @* و اSه و Bروح ا 1و @0 4أ5ىz Y/،ار /ت G=9
0ن Saint germainو G=9أر= Saint Arnautوا D X#hس Thomas
وه #ن Herbillonوا *ال Cر 57W# Levasseurو وا 1*2ا (<G
).(4
ا 1846 ( Yم
"ر أو-د ?0ل /م1847م وأدى ا 19 Yط ا (%ات 4ا @%اء 4 W#
ا *ال ه #ن 4 Herbillonأ B0ض ا @* B1 #وا 1وا1=-م 4ا 1و4
وو اSه وا=@ج 99ق *#،آ= Gا 1و (5)،1وG B#1 #
q(#ا (?fت وا 2%ت ا * ا ( Y/ 1ا/-د
ة Y/ا *
z Y/ 1ار
4#ا
dا9 4#ي =،1*2 #(6)،0إ< ا Yدة ا اب ا %ا
= 4##
)(7
واeدارة ا(9-ر 4أو-د \ :@/C#ا /ا و ا *g 4#ف.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
) ،h 4 ،9 -(1ا 0ا ،o#ص . 71 ،70
) -(2ا0ح اSوراس وأ57و < %/ط 4#ي و 0ان 1845م .أ=sا/: hوي ،ا 0ا ، o#
ص . 44
)/-(3اوي 4 ،ر ا ا fا ، wا 0ا ،o#ص . 96
) -(4ا= ا و G=9 ،أر= أو ا %ف ا 7.،fhج ( د .و.أ) "# 7دار ا ،1ا ا:f
( 2007ص . 322 ،321
) ، 9 -(5ا?7-ل ا ، =Cا 0ا ، o#ص .56
) -(6زوزو ،اSوراس ،ا 0ا ،o#ص . 134
) ، 9-(7ا?7-ل ا ، =Cا 0ا ، o#ص . 55أ=sا<:hة D
2ه ا اهي "**
*@ /ا ) \.
34
1849 ! "! اة ال ا# ا$%&ار ا
ا
وا
ى وار
(ن واو
ا ا
(-8JD
ا-.
وM
)اS
ه7 ا$%&
ردود ا:"#ا
ا
ا
:-8
او-.
وM
_ا1
أن- إ،4=وFFF( ) اFFFاء ذFFFg و4FFF<?ل (رFFF7- اFFF"ة وFFF# ?لFFF7) اFFFzر
~= FFFFFFFF% FFFFFFFFF (آFFFFFFFFF@ آن أو،"ةFFFFFFFFF# ارFFFFFFFF0 FFFFFFFFF تFFFFFFFFF%=(ا1)FFFFFFFFFو1 روح ا
FFF*# BFFFFf FFFF7 FFFF FFFF اFFFF FFFFS اFFFFC5 4FFFF wFFFF7 م1844رسFFFF15
4FFFF# )اهFFFF# دة وإF FF7 انFFFF1 أFFFF% =~ اF FF%# FFFF=7 م اFFFF1 )@FFFF9 رأYFFFF/(و2)FFFF7أ
أن-إ،FFFFF1; اFFFFF9S# ةFFFFF دك اFFFFF ?لFFFFF7- اFFFFF%7) وzور،جFFFFF ا4F FFF# دقFFFFF ا
IFFF GFF<( يQFFF ر اFF ) اFFFzل رFFاف دوFFFل دون أهFF7 FFF@ أهFFو1 وFFF1
* = اFF7
(4)
Boraud ونFFF# X#FFFh *@) اFFF دFFF*0 FFF9 (ريFFF9-~ اFFF اFFF1 FFF(و3)،FFF7ا ا
(5)
.@اg %/ (# ا هون أر1 *#
FFFF*# )FFFF إFFFF "FFFF( اFFFF) ا اآ0FFFF@
نFFFF9 د- أوBFFFFf GFFFF= آBFFFF#1 #
)@وFFFFF1 اءFFFFF0 (ريFFFFF9-م اFFFFF1=? )@FFFFF</ FFFFF، ا نYFFFFF/ XFFFFFh اFFFFFC2
لFFF FFF و/ FFF اFFF%* FFF= B"FFFg FFF1 FFF اFFF FFF أ،يFFF# FFF7S )@FFF7و
نF FF5 وFFFFn )@*FFFF IFFFF0رس وFFFF 500 FFFFn bFFFF5 IFFFF FFFF Y7،دFFFF@ عF FF
ا
)FFF FFF FFوه، "ةFFF# FFF YFFF/
ةFFF "FFF/ FFF
5 4FFF< ?مFFF9? FFF9 ر150
مFFFFF1=-اء اFFFFF0
نFFFFF9 د- أوYFFFFF/ XFFFFFh اFFFFFC2 م1844 يFFFFF 12 FFFFF BFFFFF(C #
FFFf1 دة اFFF GFFF دىFFFz 4FFF# FFF7 أF F ا هFFF1 م اFFF اFFF/ وأس،(ريFFF9-ا
د-
ن وأوFFF9 د- أوFFF( لFFFوق دوFFF # بFFF( اFFFg oFFF اFFF(# (6)،FFF 4FFF# FFF/
Petit ونFFF FFF# وCrochard رFFFg آوX#FFFh اFFF1 م اFFF اFFF BFFF1، ن/ #
.(7)
Pelisse b# ( * ا# 49 أرd
واgrand
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
h5S
ن وا9 د- أو4 رس600 Y w7 *
ة1 اoh */ و1 اG=?ل ا ن آ7 اB -(1)
.56،57ص،o# ا0 ا،=C ?ل ا7-ا،9: s=أ. = 4# /و وإ1 و اC ا
(2)- Seroka (c), le Sud Const, R A, N° 56, 1912, op, cit, p 329,330 .Voir aussi Charle
Féraud, les Bendjellab, R A, N° 28,1884, op, cit, p 475.
. 33 ص.o# ا0 ا، 2ج، "ة# 4 ?م/ أ، دي-(3)
. ز7 Raffet = راC م ا9 ه ا5 -(4)
. 44 ص، o# ا0 ا،"ة# ?ل7ا، 9 -(5)
. 11 ص،( 2004 )د، 3 ع، =و2 ( « ا% و ا1
ت اC رة » و4#- C5 -(6)
g أر:^ ذs= أ، 4 رb )/ ا4/ وd1( @ 2 ة روات/ J ار/ ل7 G= -(7)
. م1844/05/12 س1 :"ة#
35
1849 ! "! اة ال ا# ا$%&ار ا
ا
وا
ى وار
(ن واو
ا ا
4" ،وFFFF57 وأFFFF1/ يFFFF# ومFFFF1 جFFFF ا4FFF# دقFFFF ن اFFFF آGFFFF اbFFFFC= FFFF
FFFأ،م1844 يFFF 18 FFF FFF=; ة اFFF لFFF دوFFF@5 دFFF(# 7FFF9? GFFF<( "ةFFF#
لFFFF FFFF1
* م1844 FFFF 08 و1844 انF FF0 30 4FFFF# )0FFFF هFFFF1 FFFF اFFFF
FFFFFF 08 FFFFFF FFFFFF1/ يFFFFFF9 B5ود،رةFFFFFF dF FFFF/ FFFFFF (آGFFFFFF( وw7،روعFFFFFF وا
B"FFFFg FFFF(# FFFF#واودة ا اFFFF (ل اFFFF9# م1844 FFFF 0 25 FFFF FFFF1*2 ) اFFFFv،م1844
FFFFFF 4=وFFFFFF( خ اFFFFFF% ا4FFFFFF FFFFFF1
* اFFFFFF5(و1)،FFFFFF1
* # FFFFFF* وFFFFFF/ نFFFFFF
FFFF0@د وFFFF@ اء اF FF FFFFg * ) اFFFF91# 4FFFF# FFFF7 اFFFF% اFFFF رFFFF FFFF*ا،?ل7-ا
.م1846 # ن أآ0 G= ا ("يB5 ا- (2)،= دس و# و1*2 ا
( روح3) (ةFFFF# fFFFF; ل اFFFF\ر وFFFFv أFFFF1 ?لFFFF0 د- وأوFFFF 5 يFFFF9 FFFF7= FFFFأ
4FFFF# تFFFF7 4FFFF# يFFFF# FFFF/ ازرة6FFFF FFFF(#، @دFFFF(اد ا اوFFFF9 واFFFF1
* # دFFFF@ ا
نFFF9 ن وFFF*v ط ا1FFF9 FFF5 نF F# ه4FFF WFFF# FFF1 ةFFF اGFFF<(،( ; رةFFF ا
(4)
.@اg
نFFF7 اFFF/ د-ش أوFFF/ شFFF أآFFF FFF*/ FFF اFFF0 وFFF1 يFFF# FFF7 أFFFأ
يFFF# FFF7) اFFF/ اFFF(# (5).IFFFج و زاوFFF ا4F F# دقFFF اwFFF7 بFFد أ- أو4FFF ب1 FFF#
FFFF(*# ولSا،وراسSFFFF# جFFF# FFFF7ن اFFF7 اFFFF/ 4FFF# FFFF اFFF FFFFS اFFFC5و
FFF رة واFFF7 4FFF# اFFFf/ FFF*/ =; وا،FFFدر1 اFFF ا اوd7FFF\ سFFF/ 4FFF# اFFFf/ FFF*/
)(ادهFFF9وراس اS اBFFF أه4FFF/"ة أFFF# ?لFFF7 اFFF(# و،FFF=و6 ة وا5QFFF اFFF آGFFF=آ
(6)
.* و و ا1
?لFFF7? FFFC2 اFFF/ ا1 ب اFFFh FFF
ن وا اآFFF9 د-دة أوFFF GFFF= آBFFF#1 #و
FFF7وراس وراء أSاش اFFF/ت أFFF7 FFF(#،(7)نFFF =~ واFFF% YFFF/ ءdFFF( اFFFC2
(8)
.م1844 B?ل رس وأ5 ل ا وا0ي و ا ور#
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
. 43 ص، o# ا0 ا، وي/-(1)
.99 ( ص2004 )3 ع، =و2 ا ن « ا1
*# (% ( ا% ?ل ا5 4 و1 » ا، دة1C \ -(2)
I7ا9 oD) أv 49 وB1/ا،م1820 ا4 ا/ 4# وا< ا4# ا ا/ 4# ه: (ة# -(3)
.85 ص،o# ا0 ا،1954-1830 f?م ا ا/ا/ 9 :s=أ.م1852
. 218 ص، o# ا0 ا، ا اب1
* ، ز ا7 -(4)
. 136 ، 135 ص،o# ا0 ا، ن#وراس ا- ا، زوزو-(5)
. 121 ، 120 ص،o# ا0 ا، وراسS ر ا، = ( أول0 إ=ج-(6)
. 122 ص، IC= -(7)
. 43 ص،o# ا0 ا،وي/ -(8)
36
ا وا
ا
اا 2
آ ام ا وا!
$ار"#
1859م
1859--1849
"$آ
ة " !"#دة ا
ا ر ا
*)(' ا #و"! ا ! %وا,رة ا!
+
إاد ا
:
إ
اف اآر:
س آ ل
) ة )('#
ا ,ا2011/2010،+ 1432/1431:م
ـ اا-2-
آ ا
م ا وا
:ار!
دور ا ّاو! ا( '& %و ا(*ل ا&+
,ـــــ ّاب اّ-ــــــ&
1849م1859-م
6آة 7 ّ4%ــ89 :ــــــدة ا
'& ار!ـــ ا
;ـــــ
@?>= ا%و ا< 7واBرة اAر!
إـ4اد ا:CD
Hس آAل
ا IواC%
إ9اف ا4آر:
,ة !IJ,
أLء 7ا-7
ا
ا@H
2
2
2
ا>+
! '2011/2010 $%&1432 /1431 :
ا ا ا
اهـــــاء
إ ا
ا أ
ار
وا ان
روا*)( '
اءً "#$وا!
)( 0آ-# .ع و'"+ن
وإ 3ر1' 2ن
و ون
" ت ًا"
!" !#ي " ,-أ!*اب ا(' وا&%
ا( ا0آد
(1ؤك 3ة اّآ*-ر "!*:ة !*"'89
**ل،
وإ=ّ ّرس &?*ن
أ =( F8ا Eوا -وا(ن !:A ،BCDاك
اًCG Hا.
إن
ء اH
. :
. :
. :.
. :.
. :
.
:
.! :.
.# :".
.%&' :$
.
:
.$': #
.(& :%
.) :
.% :*
.
:
.+:
RA : Revue Africaine.
S.D : Sans date.
T : Tome.
R.H.M : Revue d’histoire Maghrébine.
R.H.M.C : Revue d’histoire moderne et contemporaine.
ــــــــــــــ
ـــــــــــ
ان
ر $%ر #ا"ا! ووره ة،
%ا' )%:ا/ ،دا-،. ،دس،ه -،% )،*%ا،0.،*1ي:$،
:هة 89أ6ر ا/د وا45رات ا.و -ا@? ا>=<A"= ،$
ا
ا=/Cد ا/- "'%1 E-
9" $-5Bدة 5Fأ9اد أ Hى E
ا -5Bا<Jء ،و )" =ي
9اي L4ر%ة ا $-5Bا"
9" K
E "'%1 Eأم ا/آ Kار ا>=< <- $%د ا Pب،و5-ل ا
نا5دي < C9دي 11م ATا
Sا،$</اي =ه/F $% L
ا آ اW) 9Uن -ا ا ?@ LV9Jا>=< $و C1 $%اP
ا .-
A4Hا
@ذ L V1اول ا / .وا،Jو Y- 8ا =J
وا>رات ا،5آ@ذ $-رن و $1 $-و 1[ -وإرة اواوة إ8
[ ااد ا) ة ا\ 1إ W)- 8ة 1541 $%م _،أ A
، W)9و `آ ا)"<ت آ b
A1ان T Eا! aو 9-ره E
أ d- Lا Cق _،ا /:ت 9ة أ= %1ة آ 1 E-وW9-ز $%إ.ر
Cا ب.
ا<ل ا"ا! ا1830 $% Fم
= L6،ط d- F9ا Cق ) 1837م=،رع ا<Uل إ@1 l)- 8ذ 89 kان 9م
1838م $%،إ.ر د L9ا=' ا=Uري k" -ب ) واJرواس
و<
"ا5ج أ -ي" وا[ Kدا KHا 5Bاء،ا ّ % == 89ق )
" $!9 Eا "1 E-و"W9-ز" "9-" E- FH،و" %ت E-ا)" 8ا<ل W)-ة 1844م.
=ه Lأه Kان $%ا%ع = E9دة ا"ا! و
ّ /أن وAp.
أام ا<Uل ا"ا! =،اء إ" a1 8ا 9 Jا
در" <H Eل "اE-
9وز" و" %ت E-ا)" و" 5ا E- PBأ E -ا5ج" أوإa1 8
"ا5ج أ -ي" إ1848 [ 8م ،ر #ا=)< - bا=)<م ا$% J
1847م L6،د أه Kان
وت أ Hى ر<< 4%ل و== bاC
ا
! 89ا>-دة وا/1ك ا
ت،وا C Fوع ا
و ا89،.
[ ار
و ا1848 $% C.9م1849-م 9-ا-" #Cزن"وا$
أ-ت Ht E9ه ا،/)
1و Aرؤوس د E،/أ Kأن
8رؤوس
ا"ا! ،9% Eإ
a1 8وت أ Hى /% 9ا
= _،هA
اوا l)
-وا/" $% %د ا
و وا /ا<Uل،آ
و ااب ا$ C
ا $ده " 9ا v@5ا
"$م ااو ا 1849 $%
- 1م د9
و ا
L6،C.9و اBدق E -ا5ج
م ااو ا 1و#:
أ
ــــــــــــــ
زاو =ي Bدي 1858 E-م1859 -م.و إن
و 8
أ Hى Eر،/وه Tع ا:_5دور ااو ا
$% 1و
ا<Uل ا@ - $)1اب ا1849 $ Cم1859-م.
أ
ب ار ا
ع:
B EWه $%أ=ب 9Tوأ Hى ذا :/
- .1أن أ[ aارا=ت ا
ا اJآد ا $وT Aع
ا
و ا
- Cان،رآت
89و ا،C.9ودون أي
K
V9 Eا C.9ا $را
و ا
w%،ن ه kا HJة /:ت
وت أ Hى E /V K L،ا _5ا $اJآد،$آyاث أوUد <ل $%
1847م وا
1849 $%م و=ي Bدي 1858 $%م1859-م وا ي
1876 $%م K4@-،اور ا"/دي اي bاوا ،
-و 89رأ=/
ااو ا 1ا $آ- / ) Aاو ا ج و
.وااو ار
yوUد <ل و 8زاو ا=- K/دة و=ي =- Lادي،أ -ابا "% $ Cزاو ا
و=ي Bدي K-،و KFإ /9:إ 8ا"
ا- $)1زر و،@1وآن Eأ -ز
$ا
ا 1ا= Eها $%
ا
و ا- .اب ا $ Cا 9 #Cا v@5ا
$م ااو ا 1
وا #CاBدق E-ا5ج
م ااو ا )- 1ي Bدي. - .2ا $اJاث ا")م $%ر #ا"ا! LV K،ارا=ت "b
% 51ة ز Bة ر[ $% /V9 Lر #ا"ا! ،إ Uأن =" Kا
و
ا Cا) 5و Eوراءه اور ا"/دي وا FHا
ا 1
ان <Hل ا
ن ا=' < C9دي19م U-هم وا._59- - .3ري Eأ-ء ا
$1w%،أ Kر[ ذا $%ا"1زK9
$9أآد ،$ز )ه ا
$%ا"/د ا $.و / 54ا")م E
أ= Kدة و
ت ا"ا! -،ا E9أي إ أو /أو Aأو@.9
ذا @ = $1J..ف ا "/ 9ر 9آ=yس -ر اJو8
Fل
5ار ا" دة را>Wن $%ها ا._5
- .4إ 1WاFل إ 8ا 0!6وا=ا<H E 9
- /ل
اB Uل Y-ا!<ت وا"ت واوا واWت واp/ت ا HJى
ا 89 % $دة ر YP-،ا E9 VاJر S:واBدروا ا' ا HJى وآT- 0 Kع.
ب
ــــــــــــــ
ا :
إن .اTع اي ول دور اوا ا
$% 1و
ا<Uل ا@ - $)1اب ا1849 E- $ Cم1859-م aا9Uد 89
:E"/
)(1
أو :ا }/ار $اJ :$@Fن .اTع @ ض
أ= اض اJاث ار و) ة ا
و ودور اوا و
KW- /
@ $% /Fا.ره ا $وا.$1W
)(2
:ا }/ار $ا :$5إن دور ا`رخ 9 $/ Uا) د
وا SFا" د اث و' ادة ار K- ،درا= /و /5و
1ه
و
رF،(3)/1ل إ )@ 8ر C $
(4)$ح أ=ب ا<HUل و0
5
ا ا-،ا E9ا Sوا S 5وااة واا ا@ K-،.ا/ف ه
اFل إ 8ا
5ار.
إ"! ا :
=ه
Aان ا<ل ا"ا! و=
ط ا1830 $% Fم
و) 1837 $%م /" $%د ا
و ا _،.وت ا
$% /)@1
ا /ا<Uل -ااد ا@ذ ا@ $)1ا=Uري إ 8ااب -ا E
1838م L6،ا<ل W)-ة 9م 1844م A4@1%.ا
=اء $%رآب ا J
9ا
درأو ا5ج أ -ي == EW،ا=Uر ا
! 89ا
' وا هa
وا>-دة / Eو== %ق ) / Eأ Hى /9 A9،اpCم E-
ا!<ت ا
$%ااب " $!9 E- FHا "1 E-و"W9-ز"/1 U،ض
رل ا
و Eورا! /اوا ا 5Bآ
ا 1وا- #Cزن
Kو ا9 C.9م 1849م،وا $آ / aا 9V@ \Wا>-دة ا$ ،/ ATو /أاث أوUد <ل 9م 1847م،وواا ي 9
Uم
1876م.إ Uأن
ااب ا1 $ Cذ
و و) Jاث
) ة=،ه /% Aاوا ا l)
- 1وا<H E %ل اور اي ّ
bم
) 9-(1ا ا،$Wآ -ا5ث و 0
5ا).ط1؛دار ا E-م -،وت(2001 :
ص،23أ V1آ<F:dح ا : Eوخ "/،ا _5ا )$دار ا/Cب (2003 : -،ص.149
) 5-(2ن ، 9ا _5ا b/ $و
)bط4؛دان ا9ت ا"،ا"ا! (1983 :ص.87
)9- (3دل ر }/،ا _5ا 6Jي و ر)$ط1؛ دار ا@ Wا -،$1وت (1995 :ص.125
)9- (4دل ) ،L[ Eل 5د " }/ $% ،ا _5ار)$ط3؛ دار ا %ا"،اW=Uر:
(2007ص.94أ= 5 L=: V1ن @)% ،ار)#ط1؛`=) أم ا
ى واز'،اBرة:
(2005ص.154
ت
ــــــــــــــ
ااو ا =
- 1ي $1ا 9" #Cا v@5ا
"$و
م ااو
ا )- 1ي Bدي ا" #CاBدق E-ا5ج" 1849 $%م و E-
1859-1858م،وه Tع ا،_5ا=م ب" دور ا ّاو ا ّ$% 1
و ا<Uل ا@ - $ )1اب ا 1849 E- $ Cو1859م"<H E.ل
@) K ّ5ا
ا 1أ9ء ا
و ا .واHره ا SBا$.
ور Y%ا<Uل وآ Kإ[ اءا - FH bاب ا $ Cو Eوراءه زواه
و
- /ر[ LاBر ا)-
-دة ا=Uر<H E،ل ول
و /%و / @Hوأ= /-وأا /6واC1ره و /"!1وا $أراه إW:
..آ Sوذا أHت ااو ا - 1اب ا C /
9 89 $ Cوع
ا
و ا.؟ .وا= $ف 51ول ا><H E /9 -ل ا)ؤUت ا:
ه
$ان و ه إ.ره ا" Pا $%وار K $ا<Uل
ا@ " $)1ا! ؟و ه $أو /9Tا 9ا<ل ا1830 $% Fم و-
=
1837 $% ) /.م؟و ه $اJوTع ا\
%ا)!ة Kا<Uل؟
و ه H $اوا ا Cة -ن و- FHاب ا$ C؟و ه $أوb
ا)ه اJو $%ا
و ا
- .؟.
ه $أW:ل ا Bاع وأ6ر" E- kأ -ي"و"ا 9 Jا
در"،/ E
و" $!9 E-ا "1 E-و"W9-ز" / Eأ Hى؟و ' اوا Eها
ا Bاع -ن؟وآ Sا= /Pا=Uر $%إ.ر == %ق )؟
آ Sأ W)- Aة ا L6ان؟و ه $أW:ل اFUام اJو$
اب ا$ C؟وه $ا=W1ت == ا=Uر 89ا
؟و ه/ $دا
و -ا<ل W)-ة؟و ه $أ -ز dا
وت و Eه Lر /وE
Sوراءه Eاوا؟وه $ا@/ /؟و ه $ود اC1ره؟و
ا=W1ت ا>-دة ا=Uر 89 FHاC.9؟.
ه $وف وأ=ب ا
و $%ااب ا1849 $% $ Cم $% L6
1858م؟وه $أا/6؟و ود اC1ره؟و ه/"!1 $؟و Eه " 9
ا v@5أ
"$و"اBدق E-ا5ج"؟،و دور ااو ا $% 1دL9
ا
و ً -ء
-و ا $% L6 C.9آ Kااب ا $ Cوام اJورا=
وا Hو؟و دور زاو ا
وزاو =ي Bدي؟و أW:ل اE4
ا$.؟و ا=W1ت ا>-دة ا=Uر؟.
وا> E9 -ه kا> W:وا)ؤUت ا@ a 9و 'Tا ا .
ث
ــــــــــــــ
ا'& %ا9:($رة / KB% E9ي أ ول b%ا
- Sان
وإ9ء P 5ا %و ر ' /ا ق إ 8أو /9Tا K
ا<Uل '،ا آ 89ااب ا $ Cو HاC1ر اوا ودوره
،و 89رأ= /ا
ا ' L6 1أوTع ا
= -طا1830 Fم و) 1837م وردود ا@ KاJو $%إ.ر ا
و إ8
a1ا 9 Jا
دروا5ج أ -ي L6،ا<ل W)-ة 1844م -إ/5
@ذ ا=Uري 1838م 9-د == %ق ) " $!9 E-ا"1 E-و"W9-ز" ا C 89 E)%ا ب $%ان،وا=W1ت ها ا Bاع
وا)
1Uم 89ا
و إ6t a1 8ر ا)= ا=Uر 89اJه $وردود
L/%و Eورا! L/ا ّوا FHا
ا <H E،1ل أاث أوUد <ل
1847 $%م أو
و ا1849 $% C.9م.
ا'& %ا*ول:أ ول H KB@- b%اوا -ن و FHا
ا - 1اب ا<H E،$ Cل 5ر E9اوا و * =yااو
ا $% 1ا"ا! واC1ره -ن و %و- /9اب ا=
H $% $ Cي
$1و Hان و 1و=ي Bدي )
،(E= ، Bو 6yه 89ا"
ا- $)1زر و،@1وا ق -Jز :خ ا
ا - 1ن FH
زاو ا ج ا / A9 @ $زوا ااب ا $ Cوأ6ره Lوا@،L/ه kا HJة
Tع ارا= وا._5
ا'& %ا:(+أ ض b%إ 8د L9ااو ا
1و ااب
ا9 $ Cم 1849م 9" 9-ا v@5ا
"$م ا
ا - 1او
ا
د T@1U 9ا،C.9و 9 B: 9 %ا v@5ا
$وآ K
V- 0وف ه kا
و وأ= /-وأا /6واC1ره و /"!1ودورااو
ا /% 1وVه ا E4ا- $.اب ا $ CوHر،bوS
ا!<ت ا
== 89 ،/
-ا
1Uم وا>-دة ا=Uر
@ ض ا،/ E '
- /وا= Y-ا!<ت / Eأ Hى،واS
9أه Lأا،/6وه $آ واد إ -از و
Kا A1= l-4ن وا4رب
ل وف و%ة " 9ا v@5أ
."$
ا'& %ا:+أ ق
و ااب ا1858 E- $ Cم1859-م 9-
"اBدق E -ا5ج"
م ا
ا - 1او =ي Bدي )
، B
=،(Eوآ V- 0 Kو /%وأ= /-وأا /6واC1ره و،/"!1و%
ج
ــــــــــــــ
ول$ Cاب ا- 1 ج" ودور ااو ا5 اE- دقB اB: 9
ل !ه9 ا رك و وف اLة وأه9 اKو ' ا،وH وراس وأJا
-
ا!<ت اSو،$. اE4ه اV 89 ،b %وو
.=رUدة ا->
م وا1Uر == ا6وأ،/
./ اKF ا!} اE E9 رة9 $/%:,-أ ا
0ا12
$ ا$)1 @<ل اU
و ا$% 1 ع "دور اوا اT إن ول
@:رJ ادة ا89 د9U اa ."م1859-م1849 E- $ Cاب اa W وا$)1 @ط ا" ا4 ا=<تE9 رة9 /[ أ$% $ ه$وا
8 إ%T إ،اثJ وا اF9ا أوC9 E
ا- خ ا ب: و- ا
ج-
و- 1 ااو اFH وا- /[أ،ت. E aآ
=دة- K/د <ل واUوy- دي وارB و=ي$1
=يHو
E- اL اه-> a) /،*1- @1 زر و8و،ادي- L= و=ي
"و م456 ا78 (0
ى$ ( ا0 4:ان";! ا- ج5 اE - دقBا
م1976 ،60-61 ادانFJ " ا$% b
- "د- ا
در ز9"اآر
"
( ا&دق >= اجb- آ$%" E= ا ن9" 4 أbر إ:وأ
.ج5 اE- دقB" ا!ل%وط"آ،م1859-1844 ى1 !ا' ا
"(>1"ا ن ا:/ 9 وا. ا$
اv@5 ا9 و`@ت
E- ر:9 # Cوآب "ا،م1849 از- آ واد اa
9 #C اE9 درBا
اف" اي1K* = ا4اف و
ا1"L&ة اN %O0 P$N اف1"L" "ر ا5
F وااو اE)5 اE- ! ا$!ش اW اdآ،م1914 $% '.
C9 E\ ا
ن ا8 إ/% K")واي آ ة ر ' ا،
ا" وا
ت واورت وا
ءاتK!= اE9 V اYP-،م18<دي
.
1 درا= ر8ج إ5 /W،1ارات وارات اا5وا
:/ ىHت أ- آ8 إ%Tإ
♦ Ben gana Bouaziz, Le cheikh el arabe: étude historique sur la famille Ben
gana Alger-1930.
♦ Rinn Louis, Marabout et khouin:étude sur l'islam en Algérie. Jourdan
libraire éditeur Alger-1884.
♦ Depont(0) et Coppolani(x), les confréries religieuses musulmanes en
Algerie-1897.
♦ Artigue(J,F),monographie de l'Aurés Constantine 1904.
♦ Matrthe et Edmond gouvion, Kitab A'ayan el maghariba, imprimerie
orientale, Fontana-1920.
ح
ــــــــــــــ
YPا E9 Vآ-ت،Charles Féraudوآ dا Soroka l-4وا$ه $% $أ[ "- /ا>،revue africaine
%زدة E9ا
ر وارا=ت
:/
Etude sur les ressources hydraulique du Zab chargui:service de la carte géogra
phique. Objet Zab chargui-1925.
دون إه ل ا وات ا،@Cوه $% $أ[ /أ:ر :ارE9 6
اJاث و Y-ا
ءات ' ا@Jد واCخ 8
EW،اJر S:ها =Jس،
FHأر" S:ا"ا! W)--)-ة."*1 -
>
6Rت ا .-1إن .اTع اي ول":دور ااو ا
$% 1و ا<Uل
ا@ - $)1اب ا1859-1849$ Cم" a .ا>م -ق ا واوا
واBف ،/ Eوا
و ا .و== ا<Uل <Hل ا
ن19م / E
أ Hى YP-،ا lT E9 Vو 5ا>.ر ا" Pا $%وا.- $
-2ا )ع
ااب ا $/%،$ Cى 100آ U. Lو80آ،T 9 Lإ8
a1اا KHا" Pا $%وا $9Uوا\
$%واBUدي E-ااب ا$ C
وا Hو واUوراس%،او ا
E9ا
W)-ة ب100آ،Lأ
زاو B
$و =
% Eن !1
-و و 9ة 5ج إ? B 8
ا $و= )-رة 89 L6اJام )9ت،و آن $ا Cف أن أآن أول
_ KBإ،/أ %وع زواه H '
/V%رج و W)- Uة8 K-، اب ا.$)1 -3اBدر وا ا' ا $% BBاTع $%إ.ر kا" Pا$%
وا $و -FاFل إ 8ا.ت وا \W%،0!6ا 5ل ا9د
إ 8روات @:أو ر Y%ا<.Uع "5- /9أو Hy-ى،أواB5ل 89
ور
ت V-م ا
و5و bا _5و %ض و V1 /آa) K
ر[ .b
E -4ا وات ا: E- @Cخ اوا وا@Jد ل اTع
اا،و 4رب اار #واJاث E-اBدر وا ا'،وآ\ ا اKH
ا Wات . .=J-
-5اTع U" aأو=' Fل إ 8آ KاJ- 0!6ر S:اا$H
وار
% ،)1 @- FH $ر أه ا $% "/ا _5اa b1% ،$
آ dا Bوا@.$1
خ
'1849
" #$ %& ! "
ا ا
ار ا
ا
وا
ى وار
(ن واو& $%ا !"#اة ال ا ! 1849
ا
اول:ا
را
ا
ن.
ا
اول :ا و
ا ن.
ا
ا
:ا ا ا ن و"#ة )ا اب ا .(%
ا
ا
:ا ( ) ا ا ا (.
ا
ا
:ا
را
ي.
ا
اول :ا (.
ا
ا
:ا *%ط ا-دي وا./0-
ا
ا
:ا
را
!
ر
ن.
ا
اول:ا ( ) ا ر 2ا .1
ا
ا
:ا ن و"#ة ان ا 6ر 45وأدب ا .7
ا
ا
ا :"#او
0ع ا
+, -.
%اة ا)!(ل و ردود ا
&.$%
ا
اول:ا اع ا 9ا ن.
ا
ا
:ا < ا ; 1و=%ط ا وا .1
* #
ا
ا
:ا?7ل ا ن و 99ا(9-ر .1
* #
ا
ا
ا :"#ردود ا B(Cاه@ )ا 1و ا .(*D
2
1849 ! "! اة ال ا# ا$%&ار ا
ا
وا
ى وار
(ن واو
(1)
ا ا
ر ا
ا
ن1ا: ا
اول
56
ا++7 و-8 9!
ا:ا
اول
:-
_ا
اب1
FFFFF@*" ،
ا ابFFFFF FFFFF2 ا ر0دروا اFFFFF ا4FFFFF FFFFF( اGFFFFF *وFFFFF1
BCFFFFF9ان أFFFFF@= «نFFFFF اب اFFFFF » اFFFFF( "يFFFFF،JرD إFFFFF وI
FFFFF< FFFFF GFFFFF*
FFFF اF FF(وه2) ن زابF FF 1 ءFFFF ن اQFFFF )@FFFF/ وFFFF# زوا4FFFF FFFF@ 7 FFFFات وFFFFC ا
كFFF FFF7W# ابFFF
اFFF X#FFF يFFF ت اFFF FFFأ،(3)FFF1S )5FFF وف واFFF( ا
FFF ^ QFFFآ.(4) FFF اFFF\ FFF # واFFF# GFFF9،أ=@را (اقC7 يQF F اYاFFF1 س اFFFC ا
رFFFF@=S ا4FFFF FFFF@ 7 FFFF YFFFF و،اتFFFFC اFFFF7*# انFFFF@= نFFFF# ا اFFFF( بFFFF( ن اFFFF
(5)
. ا ا اب1 ا ءGQ7 و " ن،# وا#
ابFFFF وا،ى0 ءFFFF و اFFFF# هBFFFF= أي اFFFF# »زاب زوXFFFF س اFFFF1 اFFFF ءFFFF0و
FFF@= وXFFF9 راء وواF F 4FFF# FFF@= وBFFF#رS# FFF@= وBFFF\ # FFF@= FFF@*، أو آ رةb FFF=S#
FFFو،ن# ل ا اF F1 FFF( وا،ن# ا اBFFF\Sن أواFFF# ا اFFF رة وهF F آFFF@* BFFF آYFFF/ وIFFF#1#
(6)
.«.(0 هC7 سC ^ وزاب،#=@ر ا واS ا4 @ ا7
B"FFFFFg FFFFF FFFFF0 دFFFFF@= FFFFF روا4FFFFF FFFF@، ?FFFFF9eرف اFFFFF( ة اFFFFFf داdFFFFF7 و
GFFF=آ،(7) *FFFh ) اiF F# FFF= روFFF* @FFF7 ZABIFFF#ن زاFFF بFFF اFFFو،#زوا
(8)
. ا ?ديb2 ن ا1 اC19 أ1
. 01
: (1)
+ (1983 :*)" (3& ) # $%&'.!"1 (2)
&&6)4 1 5" +6 )3 2 1,"0 $#/ - . :, .692
.02+' -"
.8 " 7/ (3)
:*)" (2&) /%'
"%/: "9 *(4)
)4 < 5" $#"« )4 < 5" »;4 /:, .330329+(1986
.03+19891 -> =;. -
.319+ (1995 :*' ) 3@ )/ = = = ?. ?:% (5)
+ (1996 :*' (5&) - -A 2B C" )".!"& 8#4%(6)
.122
. - F ; =E4. D: - :(7)
=6G % *I -/ $D F# 10 @ -<H 7/ 1E=6G6 24 9(8)
.;/ 318 +1997
3
1849 ! "! اة ال ا# ا$%&ار ا
ا
وا
ى وار
(ن واو
ا ا
FFFn اoDFFF* اYFFF/ oFFF
و،نFFFد زFFFC ابFFF ا:IFFF FFF#( اB/FFF9 إFFFأ
XFFF ابFFF
اFFF نFFF oFFF9 FFF(و1).FFFودS ا واF F اFFF@2 وBFFF2* ا4FFF#
FFFF\ FFFF5 FFFF< أرا4FFFF I"FFFF% FFFF وFFFFودSر واFFFF@=S ا4FFFF# رةFFF اoDFFFF* #
4FFF FFFد1 اFFFودSج اFFF= @FFF<راW، ا نFFF1
* آFFFg YFFF/(2)ار1FFF9- واFFF/ را
.(3) وواد ا (بq#Sي وا ادي ا0 آ اد، ا ورةoD* ا
:
)(> –ا
اب ا2
)FFF إXFFF< وFFF 4FFF" ،(4) "ةFFF# FFFن هFFF أن اFFF;" ن اFFF أذهYFFF در إFFF FFF
FFFF ا اIFFFF دFFFF "يFFFF،(5) 45ر6FFFF وا4اFFFF ا4FFFF# ?فFFFF5 اIFFFF ابF FF ا
لFFFFF0 YFFFFF إFFFFF<e#،# وFFFFF اYFFFFF7 FFFFFو،f اFFFFF% اFFFFF# * اFFFF1
* #
. (7)
49 و@ دة وا و1 D(و6) *D I= 4# 4 و%* وراس واSا
FFF@ FFF fFFF/( وFFF9ر واFFFs=ة وFFF آFFF*»FFF@ رFFF9-ب اFFF آFFF FFFأ
ةFFF; و آFFF@f ه اFFF7 FFF ،FFF ?د اFFF# FFF اءFFF ف اFFFD Y/،روا ( نFFF@=S واJFFF ا
زرFFFF"ة وFFFFF# نFFFFF FFFFF( ^FFFFF ذ4FFFFF FFFFF(# ي أFFFF ت اFFFFF dهQFFFFF و،« (8) FFFFF@2=
اوFFFF م اF FF2 اYFFFF/(9) tFFFF?د رFFFF#دس وFFFF#اوة وFFFFC= وFFFFC وFFFF1 D*
* وFFFFو
.(10)
ا) ا اب4<
. 142 + (1983:E4.)" - & -A) LE&9 J K'2/ ?D(1)
.03 + ( 2000 : -/& (1& ) =4 5" 2B C' (2)
(3)- Service de la carte géologique, étude sur les ressources hydraulique du Zab
Chergui (Alger: 04 avril 1925) p 03.
M.-<H 7/ 1E: =4 * ; 2;E4. ) . - - 1(4)
. 637 636 +
IO 2B( 19 N". - ) 29 )4 -#& 2B -I3 / )&(5)
. 23 + 2009 2008 1:6 -/.-'
. - -#& :- &(6)
. 692 +
' (7)
.171 + ( 1985 :K: ) ?N4 . !"'3 )E. 2B '">?L.(8)
. -6 2 /" 1 ) . M#" 2" 3:P <(9)
.326 +
' (10)
4
1849 ! "! اة ال ا# ا$%&ار ا
ا
وا
ى وار
(ن واو
ا ا
FF FF@ 7 FF"ة وFF# FF1
*# ابFF ) اFFن إ،?FF9eرف اFF( ة اFFf داFFو
)FFF آ4FFF2 اYFFF إ4FFF(#رS ا4FFF# FFFب وFFF اYFFF ق إFFF% ا4FFF )FFF آ4FFF5 وFFFn اF F#
?دFFF# 4FFF ابFFF، FFF%ارى ا اآQFFF/ 4FFF# اYFFF إFFF*n0 و اذا.(1) بF F* اYFFF ل إFFF% ا4FFF
ابFFF اF F( ه2) FFF ?د اFFF# YFFF إb#اFFFD 4FFF وYFFF/Sاب اFFF اF Fت هFFF@ YFFF إFFF ا
. (3) BC9Sا
"ةFF# FF ا اQFF»ه: لF 1 "ةFF# FF مFF1 اIFF بFFD يQFF ون اFF5 4FF# اFF?( اFFأ
FFF * رFFF Y إ، بFFF# 4FFF9 ا وFFF 4FFF FFF@( ا اQFFF@ ابFFF ا4FFFDة وFFF/ FFFه
، ابFFF# FFF@* BFFFف آFFF( ورةFFF ىFFF BFFF% FFF آ4FFFDاب وFFF وا،قFFF% # دسFFF#و
J دFFFF@ "ة وزابFFFFF# ( وزاب5)FFFFF ) زابFFFFFv FFFFF1 D ) زابFFFFFv 4FFFFF9 زاب ا وFFFFF@ وأو
.(6)
«ى1 اJQ"ة أم ه#و،دس# وزاب
4FFF FFFوره0 FFF"ة وFFF# FFF1
* FFF@# GFFF/ ابFFF ن اF F،#( اB/FFF9 إdFFF7و
@ لFFF9 BFFF% wFFF7 FFF وFFF2 ا رFFF*D FFF* dFFF=0 YFFF ان إFFF# وFFFg@@@ى واA
IFFFF*" ، (7)FFFF*Dة وFFFF1 FFFF هbFFFFDx FFFF# * ح اCFFFF اYFFFF/ FFFF(=@ ا اF FF* وFFFFh ا
@ لFFFF9 4FFFF# FFFF\C ل اFFFF ح اCFFFF9 FFFF*/ FFFF FFFFz ودFFFF ادFFFF اYFFFF/ ا{نoFFFF
(8)
."ة# ة ا اب ه/* وا اء وh ا
(4)
. 313 +
M.3 @-<> 7/ 1E (1)
. )4 =: " I 8 " ) . LB. -':8&(2)
(2&) ? B 2% =>.8. .!"1 )0 8 3 6 2B =J, = 29(3)
. 05+ (1980:*-B#I
. Q% ) * 1. /" 1: - " (4)
. 1 = 35 2 /"2# )4 =: -#& ) 2 2;: - (5)
= ;' = ./ )/ 2B 6 " = / =6 = = (6)
.510+ ( 2003:* -/ )" (2& ) 4 # 6 @ 3 =& ,
. - E = :1# (7)
.143 142 +
M.K' 2/ (8)
5
1849 ! "! اة ال ا# ا$%&ار ا
ا
وا
ى وار
(ن واو
ا ا
GFFFFF= وآ،*FFFFFh ارض ا4FFFFF ةFFFFF1(1)FFFFFC اب اFFFFF ة اFFFFF/ أنFFFFF آ اQFFFFFو
FFF = XFFF9 وFFF1» ابFFF ) اFFFe JFFF FFF آQFFF زانFF ^ اQFFF( وآ2).FFF@ FFF(# "ةFFF#
FFF# *0 وFFF# FFF" لFFF0 -FFFg JFFF FFFg FFF ?د اFFF# YFFF إFFF#z FFF مF F2 4FFF
،
C=،ا ج،"ةFFFF# FFFFى وهFFFF1 ا4FFFF دFFFF/ن وFFFF bFFFF5 )FFFFh و،FFFFت وورFFFF1 رFFFFC
(3)
.« 49ا و،1 D
*FFFFh و واFFFF5 FFFF7وراس وأS م اFFF2 YFFFF إFFFF ابFFFF ) اFFFF أن إFFFF< ا ا4FFFF
يFFF9 FFF1*5 YFFF وإ،)FFF آFFFn اF F7 F F 5 يFFF9 YFFF "ة إFFF# 4FFF .FFF واtFFFوواد ر
: # زواv?v 4# ا4"( و4) ) آn ا7 0=
، FFFFFFF%D/ ا،=% ،ا ج،،ون1g # تFFFFFFF7 واBFFFFFFF%و:اويFFFFFFF@s اب اFFFFFFF ‐ ا
.1 D
،، سF FFFFFF
*#، FFFFFFFFد2، ة،ل-ت أورFFFFFFFF7) واFFFFFFFFh و:FFFFFFFF# اب اFFFFFFFF ‐ ا
(5)
./ وا4# زاو، *ه، ا ة،أوش، 1#
FFF1*5،دس#،زر ا ادي،=FFF9 ،FFF1/ يFFF9 تFFF7 واBFFF% و:FFF% اب اFFF ‐ ا
.(6)
0= ي9
. \ ي9 د- وأو#ب ا اzا و% ب ا/ : ا * بB7‐ ا و ور
.=4 -6" ? 2B -'% - -/" * 2" -#& 2;:2'% )4(1)
)" - & -A) 2.+"
"C # 2B E4. 5"2 = (2)
.364 +2 (* :E4.
)0 (2& ):63 2. ."1 #BD 7'2% =4 =(3)
.139138+ (1983 :*2<H
.25 +
M.(4)
* - 6 -/. = '" -.02 R- 6 « 1844 1 ?<" » 2 ;D(5)
. 49 + ( 2003 ) 1-6" C3
+ (1995:E4.-/. *& = (7& ) 2 / E4. 5"2<. = (6)
-)2 I/ L/ ?<6 -".> - L" - = 1G2". :, .56
.0908+20042005- & -/.5" C 5" 2B (".
6
1849 ! "! اة ال ا# ا$%&ار ا
ا
وا
ى وار
(ن واو
ا ا
د-ح وأوFFFF FFFF*# ^ وF FF9 FFFF*#ن وFFFFد ز-د دراج وأو-* وأوFFFFh اYFFFF إFFFF<إ
FFF@f7W# "ةFFF# FFF7 واFFF1 ا4FFF/ دةFFF ز،(1) ريFFF واb=اFFF ة واFFF
*1 * ن واFFF9
(2)
. ش، ،~* ،gا، 1 رأس ا، اب#Sا:واه
(3)
اويFFFFFF اب اFFFFFFى آFFFFFF5
ت أFFFFFF (لFFFFFF9 اYFFFFFF إFFFFFF0 اdهQFFFFFFو
.% وا اب ا# وا اب اX9وSوا اب ا
ةFFF
*1 اFFF7 وا4FFF )FFF آFFFn اF F7 IFFF</ XFFFg FFF/ FFF ن إذنFFF اFFF1
*
يFF9 FF1*5 FF7 وا4FF )FF آFFn اF # FF5 XFFg /و،FF# *0 1FF% اFF7 واYFF إ-FFg
(4)
. ا ب5 ي9 7 واY ق إ% ا0=
.49 +
M.1 ?<"2(1)
.0908+( 2005 :1 -/&); ?."1 7/" -&4 (2)
.. )4 ?. = ' :' )4(3)
.05+
M.4 (4)
7
1849 ! "! اة ال ا# ا$%&ار ا
ا
وا
ى وار
(ن واو
ا ا
A
ا
اب ا، ةC9# " ا
ا
ن وAD
ا:
ا
ا
(1)
م%
" ا
ا اAD
– ا1
اوFFF اFFF# ا اFFF@ ،اءFFF واBFFF ا4FFF# BFFF\ وFFF17 ابFFF اFFF1
* FFF(
FFFF ) اFFFFS اFFFF هFeraud وFFFF و،Seroka وآFFFF9 تFFFF# آFFFF( و2)FFFF% ل اFFFF%
لFFFF0 وFFFFg FFFF= اFFFFfود ا اFFFF ذاة اFFFF# ،(3) *
*FFFF FFFF / بFFFF*0 FFFF1
FFFF@ اFFFFاء وأFFFF واBFFFF ا4FFFF# FFFF(D ا0FFFF7? وFFFF\ FFFF( FFFF وا-FFFFg وراسSا
(4)
.t ف وواد ر9 ت واد7 وواt Xg J#
@ ا ";ن ا# * ا
FFFF-ق وFFFF% ا4FFFF وFFFF*# FFFF% ل اFFFF% ا4FFFF هFFFF،دارe اFFFF7* ا4FFFF FFFFأ
FFF" FFF@،(5) اديF F اFFF- ب وF F* ا4FFF وFFF اFFF- وFFF# ل اFFF% ا4F F وFFF%*5
(6)
.fت ا ا7@ ا اgا * ب وأ
"ةFFF# BFFF%و،(7)-FFFg °35 ،34 وFFFg °06،05 4FFF# "ةFFF# FFF1 FFF" FFFأ
BFFFFz ةFFFF/ وFFF#7 اFFFF آGFFF= آFFFF اvescera FFFF1 اFFF= ا وFFFF* ن اFFF"
FFF*# )FFF"7 GFFF دFFF7 FFF*# FFF@/ FFF GFFF= آFFFو، ا ابFFF1
* FFF =FFF(ري ا وFFF9-ا
قFF*5 FF@/ رة وFF FF* "ةFF#و،د7 FF*# FF(1 دة اFF ء- FF# * نFF 4QFF ن اFFر
(8)
.2 را< اS# @%
.01
: (1)
(2)-Jean Despoi, la bordure saharienne de l’Algérie orientale, R A, 1942, p 171
(3)-Soroka (C), le sud constantinois 1830, 1855, R.A, vol 56, Alger : 1912, p519.
Voir aussi : Charles Féraud, les Bendjellab, Sultans de Touggourt, notes
historique de la province de Constantine, R.A, vol 25, 1881, p153.
.27+(2005:E4. -;)1939 1837-E4. K' 2 % ?<">2 ;D(4)
.25 +
M. – (5)
185+(1963 :1 )" 7/ (2&)E4. )" 2
B" (6)
.120+ (* :1;# -' -:L -") E4. U,; 2 : أ.186
.182 + (1984 :E4. )" - & -A)-0 = 2/ ?D(7)
.183 + F% (8)
8
1849 ! "! اة ال ا# ا$%&ار ا
ا
وا
ى وار
(ن واو
ا ا
(1)
A
ا
اب ا-2
FFFF1 اب اFFFF اوي واFFFF@s اب اFFFF "ة واFFFF# FFFF7 واYFFFF ن إFFFF اFFFF1
* )FFFF1
2FFFF% رFFFFD اFFFF اQFFFF( وه2)،4FFFF5{و واFFFF ان واFFFF1 اFFFF9 دةFFFF وFFFF% اب اFFFF وا
واديQFFF ي ا2FFF ا4FFF# زFFF"/ # FFF/ ولSب اFFF( اFFFg F F YF F د إF F( FFF ب واFFF( ا
(3)
. ن# ا ا ") ا آ# م1541 *9 7 ا
لF F\* وFFF9 bFFFC= FFF FFF= 4FFF# اIFFF 5 نFFF اYFFF/ 4FFF/ يFFF# FFF7ج اFFF ا4FFF"
FFFF9 اع اFFFF ل اFFFF FFFF FFFF،م1821 FFFF 2FFFF% اYFFFF ( إFFFF ا4FFFF# تFFFF7
. م1844?ل ا ن7( ا# ا (ب وازدادت <اوة2% Y/ 1
* #
اFFFFFF0 FFFFFF إدارFFFFFFs* م1844 أوت23 رFFFFFF\ أFFFFFF1(4)لFFFFFFوق دوFFFFFF اFFFFFFأ
IFFF إدارGFFF وFFF#( اdFFF" اFFFf (5)سFFF D FFFf ا اIFFF0 # 4/،*
*FFF1 ب اF F*
قFFFFg FFFF9ل ا راFFFF FFFF% اب اFFFF اFFFF wFFFF7 (6). FFFFهS ا4FFFF 4 و6FFFF FFFF(#أر
FF1 دس وFF# ادي وFF اFF وزرFF= و0FF= يFF9 FF1*5 وFF1/ يFF9 :BFF%ن وFF ا
ديFFF يFFF9 وFFF/ س واFFF D وBFFF وا وFFF اFFFhC= وFFFQ واqFFFC وا
وراسS م اFFFF2(ة وFFFFF ش واFFFF واFFFFF* ا4FFFFF/ وFFFFFg= وFFFFF9 وFFFFFD دة وFFFF@و
(7)
.و57وا
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
. 02
: (1)
+ ( 2007 :E4.-/. *& = (2&)'/ E4. 5" : =2 ;(2)
.71
. 42 +1 ( * :E4.)" - & -A) *,59 =6(3)
?<" - E - & B )B 8 M => ? ;
:?(4)
.1
F , 2/ )" $ =1859 2B 2B" 1812 2B 8& 74.:8&(5)
jeanne et andré brochier ,livre d,or de
: .-/ = E>
l,algerie(baconnier freres,alger :1937)p287.
L )4 1 - 2B K' -%6 )' ! , - = 44 )/ 59 1(6)
.72+
M.2: .29 )4 =# 2 1 $D -B:D=6O 2#
(2010 :1 -6" * CV - 6 -/.) 1 = <' 4B(7)
= '" -L9 -B#I -.13R ?'% « =4 8 1 »' 4B: .38+2
.13+(2002) -/-/ --B#I ?'%
9
1849 ! "! اة ال ا# ا$%&ار ا
ا
وا
ى وار
(ن واو
ا ا
رFFFFFFF YFFFFFFF/ نFFFFFFF(1ش وFFFFFFF وF FFFFF ( ا:FFFFFFF% اب اFFFFFFF ت اFFFFFFF7 وا4FFFFFFFو
1800 )FFFh FFFg FFF7 واFFFأ،) آFFFv?v YFFF إ4FFF*v ا4FFF# FFF "ةFFF# 4FFF/ انFFF(و،ا ادي
،FFFF2= 4000 )FFFFh FFFF روع اFFFF اFFFF7 ووا،FFFF1 ا4FFFF/ )FFFF آFFFF9 اF FF# FFFF( وFFFF2=
66000 )FFFh FFF1/ يFFF9 FFF7 واFFFأ، #FFF* FFF2# Y1FFF FFF اBFFF5 يFFF9 FFF7ووا
(1)
.2=
،FFFF% اب اFFFF# FFFF2 ورFFFFا0 نF FF
وراس اSو واFFFF57 م اF FF2 FFFFا
(2)
،FFF1( اFFF ا اوFFF@# و-FFF* 60 اF F7 وFFF2= 300 )FFFh FFF ان اFFF5 ةFFF# FFF@*
BFFF آFFF FFFرا وهFFF%=@ اFFF أآFFF ،م1849 FFFو1 FFF ارةFFF% دور اFFF@ نFFF آFFF وا
FFFFF ا واYFFFFF*z أ4FFFFF ^ QFFFFF آFFFFF( وFFFFF= اب اFFFFF اBFFFFF5 داYFFFFF7 ،ورةFFFFF اoDFFFFF* ا
FFF وFFF2= 16000 FFF@# FFF و اFFF2= 100 )FFFh FFF اFFFg YFFF إFFF< إ،FFF1
* #
اف وادF F7 YFFF/ FFF2= 28000 )FFFh 0FFF= يFFF9 FFF1*5 أ،FFF2= 10000 FFF@# FFF7ا
4FFFF دتCFFFF9 اFFFF1/ FFFF?ت وزواfFFFF( FFFF آFFFF وه4آFFFF9 1100 اFFFF7ب وFFFF( ا
Y/،FFF= FFF FFF # وFFF= 4FFF# اFFFf/ FFF 0FFF= 4FFF# FFF\= 4FFF# dFFF
اFFF XFFF#روا
FFFFFان وزاوFFFFF2# ريFFFFF هFFFFF وزاوFFFFF1*2 اFFFFFC FFFFF( FFFFF=7 اF FFF ا اوbFFFFF"/
GهFFF9 FFF@1
FFF; آFFF/ اFFF FFF اJءFFF*#ج وأFFF ا4F F# دقFFF اwFFF7 4FFF9
. م1858 و1849 ?ن ا @د/ إ
اعFFF اdFFF# FFF2= 1700 - إFFF@* oFFF )FFF FFF2= 7000 )FFFh GFFF=" FFF= FFFأ
دسFFF# وFFF1 تFFF7 واYFFF إFFF< إ،FFF= ا وIFFFر# FFFf هFFF 4FFF" ءFFF اYFFF/
1200 YFFFF إFFFF< إ4آFFFF9 1100 FFFF@# ةFFFF5S اJQFFFF ادي هF FF اFFFF وزرFFFF7 FFFFوزر
ىFFF" اFFF واFFF / ذF FC* وا،(3)بFFF( وادي اqFFFC wFFF7 qFFFC اYFFF إ- F F\ وFFF2=
4FFFFF# ا واFFFFF/ ا4FFFFF# F FFF\ د- أو4FFFFF FFFFF1( ?ت اfFFFFF( واFFFFF=7 واFFFFF\* آ
د- أوYFFF ى إFFF5S اFFF هGFFF< FFF1 وFFF57 أBFFFf Y7و،FFF قFFF رFFFD اFFF * فFFFg
نDFFFF ، بFFFFد أ- أوFFFF@" FFFF2= 3000 )FFFFh FFFF7 دي واF FF يFFFF.(4) F FF\
4 رFFFFF0ى دFFFFFF1 ) اFFFFFF أه4FFFFFF وYFFFFF/ 4FFFFFF# نFFFFFF9 د-ن وأوFFFFF7 اFFFFFF/ د-وWFFFFF#
وFFFF5 FFFF7وراس واS م اF FF2 FFFF?/ GFFFF= آFFFFو، ا ةFFFF(1 واFFFF1 وا4FFFF9و
(5)
./0
اد وا#ة واD و% اب ا#
(1)-Delartigue (L.C) monographie de l’Aurès, document sur Batna et sa région
(Constantine, 1904) p06.
. - 2# 6 % = ;43 -4 $D 19D(2)
(3)-Delartigue, op, cit, pp 19-22.
*9 )1871 1844 <
9 K: 2B E4. 2 % ?<"> )" 18B !'(4)
. 319 +( 2006 :F "6 2. -/.
-".> -'"> - *&"2 % /"> 1"B = 8>44 (5)
.6865 + ( 2005 :E4. -; ) / ." 1 1939 1837
10
1849 ! "! اة ال ا# ا$%&ار ا
ا
وا
ى وار
(ن واو
ا ا
0FFF= يFFF9 FFF1*5 YFFF إFFF ( ا4FFF )FFF آ100 لFFD YFFF/ FFF FFF% اب اFF إذا
أFFFF» زوزوFFFF اFFFF/ آQFFFF ونFFFF5 4FFFF# ا4FFFF/ ?FFFF1=و،(1))FFFF آ50 YFFFF إ30 ضFFFF(#و
oDFFFFFF*# FFFFFF/ ا راoDFFFFFF* XF FFFF2 wFFFFFF7 وFFFFFF57 اBFFFFFF0 حCFFFFFF9 FFFFFF*/ اءFFFFFF ا
وطFFFF2 4FFFF/ رةFFFF/ FFFF وهFFFF اFFFF# FFFF% اFFFF% اFFFF@f0 FFFF FFFF@
و،/ ا
ت7FFFF اJQFFFF هd1*،=تFFFFhC اFFFF@ GFFFF FFFF اGFFFF ت اFFFF/ 4FFFF/ FFFF= FFFF9
20 FFF(# YFFF/ اوFFF اFFF1
* اJQFFF هYFFF/ oFFF
وFFF/ FFF\ oDFFF* YFFF ء إFFFg
FFFg بFFF( واد اYFFF "ة إFFF# 4FFF FFF˝وFFF% اب اFFF )˝اFFF9و اFFF57 اBFFF0 4FFF )FFFآ
FFF@ FFF اFFF
ت اFFFة آFFF رةF F# IFFF2 B@FFF9 وه،FFF# *0 tFFF XFFFg YFFF وإ
(2)
.« ر%g B0وراس وSل ا0 4 X@ =@ـرا ـS"ـ اg
(رFFFF9-) اFFFF9 اFFFF1 وFFFF% اب اFFFF ) اFFFFن إFFFF )FFFF9 ا اwFFFF7 4FFFF FFFFأ
اF FFFFFFF# I7FFFFFFFFF رFFFFFFFFF1 م1905، 1902،1887 ،1863،1862 FFFFFFFFF FFFFFFFFF5ر6 ا
FFFFFF(# ل اFFFFFF ا4FFFFFF رFFFFFF* اوي اFFFFF ) اFFFFFFS اFFFFFF FFFFFF ر وFFFFF" ه635،243
35،34 ضFFF/ FFFf دا4FFF# "ةFFF# 4F F/ )FFFآ80 اF F# FFF( FFF وراس اSت اFFF(C
FFFg ءFFF0 YFFF ) إFFFeا اQFFF) هFFF1* و.FFFg ° 06،05 لF FD FFF
5 4FFF# و-FFFg °
4آFFFFب أFFFF FFFF/ ا راFFFF<راSت واFFFF7 ا اqFFFF(# I
FFFF9 FFFF9 واB@FFFF9 4FFFF/ رةFFFF/،
BFFFF9? # FFFF
وFFFF# اFFFFC; * ب آFFFF# FFFF=v FFFF1
*و."نFFFF # FFFF أهFFFF وهJFFFF ا
XFFFF= dFFFF7 ةFFF0 FFFF@/ وزراFFF5 IFFFF# نFFF" و،نFFF ا دJFFFF oFFFD 4FFFF/ FFF ا
FFFF%/ BFFFFدرا آFFFF= -ث إFFFF - FFFF FFF وهFFFFر آFFFF
W# FFFF# ء واFFFF% ء اFFFF0 اذا،يFFFF ا
.t Xg */ @z* ات و*@ أ9
FFFF/ د-د زرارا وأو-أو:)FFFFh IFFFF== " نFFFF ا4FFFF1
* ?ل اFFFF5 4FFFF FFFF% اب اFFFF إن ا
FFF نFFF%( BFFF7 رBFFFf )@FFFh(#، ا ادFFF وزرFFF7 اFFFدس وزرFFF# وFFF1 واFFF= و
رFF FF وه،(3) =FFF ا#FFF
ء واFFF9S ا4FFF7 نFFF اFFF ون1FFF FFF م واFFF2 ا
شF F واFFF1/ يFFF9 وFFF\ يFFF9 IF Fا# 4FFF .0FFF= يFFF9 FFF1*5 وFFF1/ يFFF9 4FFF#
.(4)
qC
ر وا1 واB وا وQ = وا4/و
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
(1)-Hubert Cataldo Biskra et les Ziban (collection Français d’Afrique,France ; 1988)
p16.
. 36 35 +
M. 8344 (2)
(3)-Etude sur les ressources hydraulique du zab chergui, op, cit, p 20,21.
(4)-http:/www.liana.dz.com, 27/04/2011 , 22 :13.
::
htt.//amar62.blogspot.com.27/04/2011. 22.30
11
1849 ! "! اة ال ا# ا$%&ار ا
ا
وا
ى وار
(ن واو
ا ا
-.
%
ا-8 ا
اG
%
ا:
ا
ا
wFFFF7 ، بF FF* ل واFFFF% ا4FFFF# FFFF(
اFFFF اء واFFFF اFFFF/ "ةFFFF# FFFF(
)FFFv FFFC2 دFFF" YFFF7 رجFFF اFFF QFFF5Wوراس وSل اFFF0 FFF/ FFF# اFFF@@0 4FFF رFFF*
BFFF ا4FFF# BFFF\ وFFF17 ةFFF
*1 اFFF( wFFF7 FFF% اFFF@ اFFF عFFFCر- اFFF QFFF5Wو،@s
FFF ا رFFFh@ اFFF@* Y/،FFFhC2* او اFFF ة اFFF/1 اYFFF/ FFF1و.(1)اءFFF وا
اتFFFg6 FFFh2،م200 F F/ YFFF/ FFF ? اFFFh@ ره اFFF YFFF/و،م400 F F/ YFFF/
FFF@ اFFF اويFFF اbFFFDS اBCFFF9 ا1،اءFFF اFFF# ا# FFFره/# بF F* ل واFFF% ا
(2)
. اء% ا
اءFFF ا4FFF< FFF0 ر اF F( اFFF/ FFF5* اتFFF FFF1
* @ت اFFFg FFFو
ةFFFFFh2 واJFFFFF # ةFFFFF/ GFFFFF=اء آFFFFF أن اFFFFFآ6 رFFFFFv{ت واFFFFF9 را،ىFFFFF" ا
م1845 FFFF وFFFF57 واFFFF% اب اFFFF (ر اFFFF9-و اFFFFz FFFFz Y iFFFF،(3)تFFFF=وا ا
FFFFر1 # زFFFF fFFFF خ اFFFF* /و،وFFFF57ل أFFFF# لFFF GFFFF د زاFFF9S اGFFFF=آ
(4)
.@ ا *ر وه ا ء9 رأ2* ا اء أن اB ^ ( أهQ ،فC وا
FFF(D نF F/ B"FFFg YFFF/ F F@s لFFF اFFF صF F اوFFF اFFFودS اJFFF
مFFFFs=و،(5)يFFFF0 وادFFFFودS^ اFFFF 4FFFF و،تFFFF7) ا اFFFF أهF FF@/ GFFFF FFFFر ار ازFFFF# أو
) أنFFFFzر،(6) وراسS اFFFF\5 FFFF
ل اFFFF اIFFFF# دF FF FFFF# XFFFF نFFFF # نFFFF ا
"ةFFF# اريFFF ى اFFF اFFFأ،*
ة1 # لFFF اF F هFFF آFFF 1=-# FFF FFF1
* # خFFF* ا
FFFFF* ة اFFFFF اYFFFFF/ v6FFFFF FFFFF،) 200 ىFFFFF( - XFFFFF ( وا7)FFFFF0 در06 اF FFF
(8)
.B2* ت ا7 ده واB#1 #،W ا
.146 +
M. K' 2/ (1)
. 04 03 +
M.4 (2)
9 -& ." )" (1ّ&) 6.M"J K'"N .(3)
. 76 +( 1961:* M4"
. 129 + F% (4)
:E4. -/ -/& (1& )-'" -9 -/& -:E4. -B0. 2 # (5)
.70 +( 1962
(6)- Masque ray, le djebel Chahar, R A, tx x III, Alger, 1879, p 56.
. 39 38 +
M. 8344 (7)
.119 +( 1952 :E4. -/ -/& (2& )E4. &# -B0. 2
B" (8)
12
1849 ! "! اة ال ا# ا$%&ار ا
ا
وا
ى وار
(ن واو
ا ا
FFFFF@7 وا4FFFFFو،(1)FFFFF?D إFFFFFfت ا اFFFFF7@ ا اFFFFFg ب وأF FFF* اF FFF" "ةFFFFF#و
شFFF وأوFFF 5 يFFF9?ل وFFF0 د- وأو4FFF9ي وا وFFF( واFFF1 D= وFFF% وFFF1/ يFFF9
bFFFFFDS اFFFFF9 4FFFFF< ورةFFFFF ل اFFFFF اIFFFFF# دF FFF FFFFF YFFFFF/ FFFFF(( و2)،ل-وأور
oFFFF% اط وF FFzS ا4FFFF oFFFF
* يQFFFF ي اFFFF0 وادFFFF@* ،ابFFFF ل اFFFF0 YFFFF7اوي وFFFF ا
وراسSل اFFF0 4FFF ىFFF5وأ، tFFF XFFFg FFF FFF@* ?لFFF0 د- وأوFFF 5 يFFF# نFFF ا
وادFFF@هW بF F* ا4FFF FFFب أFFF( ة وواد اFFF
*1 واFFF ي وواد اFFF/ ادF Fو آFFF57وا
(3)
.tر
FFF\5 FFF# اFFF FFF )هFFF9 ،=تFFFhC اYFFF/ )fFFF1 ن اFFFن ا دFFF0 مFFFs= إن
QFFFF5W يFFFF0 ادF FF ،(4)tFFFF XFFFFg FFFF*/ FFFF@s( FFFF FFFF@* FFFF@=) أzر،FFFF% اب اFFFF#
bFFFFC= FFFF*/ FFFF@* FFFF# اب اFFFF اط واF FFzS واFFFFC اFFFF/ رF FF/ لFFFF0 4FFFF JاFFFF
4 FF" FF )هFFF9 FF ، بFF* اYFFF أ4FF دمFFF1 ر اFFz اد ارFF لFFF اFFآ ه،dFF ا
FFFF= FFFF# FFF وه،YFFFF7ر وFFFFhz وBFFF ر4FFFF FFFFت اآFFF1D FFFF@، FFFF# اFFF/ =
ر وا{زوتCFFFFFF9 C اqFFFFFF7 4FFFFFF تFFFFFF آYFFFFFF/ يF FFFF وFFFFFF واFFFFFF# FFFFFF*z
)هFF ،FFD 4FF IFF1* FF وFFودS=ت اFFh جFF= FFى هFF5ت أ-FF7 و، مFF9 وا
FFFFF1/ يFFFFFآ،% اب اFFFFF ارع اFFFFFت وFFFFF7ار واFFFFFz YFFFFF/(5)FFFFF7?C ر اFFFFF ازدهFFFFF
(6)
.1*2 وا ر وا
.186 185 +
M. E4. )" 2 (1)
.119 +
M. -B0. 2 (2)
(3)-Masque Ray, op ,cit. p 56.
. 146 +
M."N (4)
. 5 +
M.4 (5)
. 146 +
M."N (6)
13
ا ا
ار ا
ا
وا
ى وار
(ن واو& $%ا !"#اة ال ا ! 1849
ا
ا
:ا
1ر ا
ي
ا
اول:ا
! %ــ8ــــ
z Y/ار ا *
1ا رg #ل إ 1ن "9ن ا ا fا ## d
و/ب B(C#،ا @ات ا %وا وات ا (،*0Sا Cا ?9eا 1ن ا #
ا ?دي ا G19ا *
1هات أ5ى *# Bf 4ه?ل ا 1ن ا دي w7 ،%/
( t#اده) 7ا v?vو v?vن أ )9 *# 4 33000و 7ا 9وأر 4(#أ
،B1( *# 4 46000و 7ا nو 5ن أ *# 4 150000ه?ل،أي 4/
nأ 9 ، 200000ه B"% Gا آ ا /0-وا *
\5 1
gل ا اء 1 w7ا اب 5 7W#و واSوراس،و@sهQا ا زج 0 B"%#
ا اب ا %و 7اف أ5 7و واSوراس).(1
"9ن "#ة 4ا 4و Bf @ 7ا \ 4#را واوة)،(2وا \Sل
ا %وا (ا= ا اب *@ ( د إ *# Bf Yه?ل و )9ا ( (# #ه@ 4
Igا ة ا ( #و إ ?# Yد ا ب ا ،?9eو/ @=
# 4وان / 4#و4#
)(3
?/ 4# bن وDود ، b 4# )@ 4#وأو-د ?0ل وا hك وآ.
أ ا وق دول * "9ن ا ن (#ا?7ل ا *
1إ 4 h7 YأهB
ا * /وا رة وا 7?Cوا )،و\* # 5و ر/،(4)B7رة 4/أ/اب (d
ا
ة z Y/،(5))@/ار أو-د ?0ل وأو-د 99و9ي 5وأو-د 7آت
وا از و=س ا %D/وأو-د زآي وأه Y/ *# Bوzة وا %وا ري)(6وأو-د
/وأو-د7 #وا Q2ران وأو-درس وأو-د #را وأو-د \ .و/S @ ?5 4اش
ا "ى "#ة ه) *#إ#اه) وzة وأه / *# Bوأو-د \ وأو-د 9ي \ـ ـ
وأو-د 9ـي ;/ن وأو-د زن وا ا وأو-د =fـC# Bـو@/ـ)).(7
)-/& (1&)= -B0. 2B - 1830 ? ;&" L"W9 E4. - 2 # (1
.213 +(1972 :E4. 2<H % -/
)+2005 -.19621954 1 -> KL9 =L9 81 -> =;. -(2
. 14
). 43 +
M. : = 2 (3
)R: 2'#" ( F B%B 8" ) F 1844 1 ?<" / ?
?(4
. 42 +
M.1 ?<"2 : =4
(5)-Bouaziz Ben Gana, le Cheikh el Arabe, étude historique sur la famille Ben Gana
(Alger, 1930) p 88.
(6)-Soroka (C), le sud Const, op.cit. , p 519.
). -%' 17 = 1942 ?B 4 5" Samsoen = ?E 8 L #" (7
14
1849 ! "! اة ال ا# ا$%&ار ا
ا
وا
ى وار
(ن واو
ا ا
FFFF وأهGFFFF#v د- أوYFFFF إFFFF<إ،# وراFFFF 5ي وFFFF وزآFFFF99 د- أو4FFFF/ دةFFFFز
(2)
.و% ا4 @zز ا أSاش ا/S ا4/ s* اq# ،(1) ف9
ةFFF<7 0FFF= يFFF9 FFF1*5 ارFFFz YFFF/ هFFF< ا7 وFFF@7 ا# FFF@* BFFFز آFFFو
FFFFا0 XFFFF وFFFF% ن اFFFF اFFFF1
*# FFFF يQFFFF اFFFF5Sا اQFFFFه. FFFF% اب اFFFF ا
:آQ= @f ) أه4وراس وSو وا5 7 اف أ# 2ور
،(4)FFFF= وا (?وFFFFg~ وا ارFFFFg د ا- أو4FFFF،(3)FFFFدة دوFFFF اFFFF%* اBFFFFf
4FFFF FFFF0ا# راغ وFFFC د- أوfFFFF%/ وB@FFFF د- وأوFFF# د- وأوFFFF( وFFFF## FFFF*#و
FFFFFFF/0-ت اFFFFFFF?( اwFFFFFFF7 انFFFFFFF/ د-ش وأوFFFFFFF%( GFFFFFFF#v د-
ن وأوFFFFFFF9 د-أو
YFFFF إFFFF< إ،FFFF% اب اFFFF# وFFFF5 FFFF7وراس وأS اX#FFFF FFFF اFFFF* د اFFFF-وا
FFFFF/ د-وأو،(5)*7اFFFFF واFFFFF% ن واFFFFF9 # د- وأو4FFFFF" FFFFF*# ل وF FFF FFFFF*# BFFFFFf
FFFFFF/ جFFFFFF د ا-د زرارا وأو- وأوYFFFFFF/ 4FFFFFF# نFFFFFF9 د- ب وأوFFFFFد أ-ن وأوFFFFF7 ا
oDFFF* اش اFFF/ أYFFF دة إFFFز. * يFFFg 4FFF#د ا- وأوFFF*0 ابFFF/ وأFFF7 FFF*# BFFFf د-وأو
ةFFF\* د داود وا-ة وأوFFF( واFFF=0 وFFF*# وFFF=ج وزاFFF ?وة واFFF/ د-وWFFF آ.FFF ا
وزFFFFFFF/ د- وأو46FFFFFFF د-ش وأوFFFFFFF%( واBFFFFFFF< د- وأوFFFFFFFh د- وأوFFFFFFF د-وأو
(6)
.د زن-* ح وأو#ي و/ د-وأو
:"ة# ،C
( ا،=و2 )ا\ارات ا ( اB2* "ة ا# ر4 ةQ= B2 اC ،ر5 7أ-(1)
. 21 ،20 (ص2008
. 49 ص،o# ا0 ا، وراسSا، زوزو:s= أ،)* ا/و را% # *(-(2)
،*
* (0،/0e(@ ا ( م ا،( 0 9ق) ر% ^ ا# ا آ9Sا، (ش0-(3)
:fا ا، )دار ه1830 ،1514 ?ل ا ") ا آ5 fا ا،(د/ ) \:^ Qآs= أ.33 ص،1991
. 299 (ص2005
. 63 ص،o# ا0 ا،وراسSا، زوزو-(4)
.50 ص،o# ا0 ا،( آب ا،ون5 4# ا-(5)
)@ \W،*7 وا ا% ;*ء ا9i# ## أ\ لY وراس إSو وا57W# 1# اBf1 اdz أd*-(6)
@0 4 وراس-و وا57W# % رط ا اب اe و وا (ب وا ا% ) اh 0= ي9 1*5و،#/
ن آش ب7 ا/ن و9 #
ن و9 د-* أو/ ي ا# 7 أ0و و،ى5@ أ0 4 اء#و
ا *ن ر،#;و7 ا:s=أ.ي دي# ج# زاو ا دقw7 ،د أ ب-أو
.15( ص2000: 4/ ،ا ن )دار ا @ى
15
1849 ! "! اة ال ا# ا$%&ار ا
ا
وا
ى وار
(ن واو
ا ا
FFFFا0 (2)وراسS اFFFF( و1)وFFFF57 أFFFF DFFFF1 FFFF% اب اFFFF ن اFFFF FFFF /
أ،FFFF/0-د واFFFF-ت اFFFF?( اش واFFFF/S واBFFFFf1 ?ل اFFFF5 4،FFFF%# وFFFF2ور
FFF% * وا7اFFF واFFF9ن وا اFFF9 F F*# ) FFF@ ىFFF" و اFFF5 F F7اش أFFF/ وأBFFFf
4FFFF# نFFFF9 د-ش وأوFFFFن آFFF7 اFFFF/ د-د زرارة وأو- ب وأوFFFد أ-) وأوFFFF" FFFF*#و
(3)
.( *#) @gا/آ أW ~= % ة# ( أY/
اءFFFFF "ن اFFFFF9 عFFFF 4FFFFF I=،FFFFF=C در اFFFFF ءات واFFFFF7e اdFFFFF7و
)@*FFFF،ن450000 FFFF= FFFF ن أFFFF5 وFFFFn FFFF# ا أرFFFF7 )دهFFFF/ t FFFF واFFFF% ا
FFFF وFFFF* 4FFFF(# أرYFFFF/ نF FF/ن زFFFF # ن90000 FFFF= FFFF ( ن أFFFF اF FF7
(4)
.ش/ون و%/و
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
. 89 -/9 L 8/ " K F"" ?. :6(1)
1 - " . -4 1 9 -4 -9 6 >9 -9 6 - " =:83(2)
;& : .= -# 6 -4 R ? X 9 * 2LB - . L% N
-. « 1879 1837 = 1"%X M" =#2 % ?<"H ?<6 83 -# » 4
. 29 + ( 1986 -. ) - " )L9 1 RC"
=JL )19161844 -E4. K' 2B - % -=6 1(3)
.09+(2009:-
(4)-
Delartigue (L.c), op, cit, p 02.
16
1849 ! "! اة ال ا# ا$%&ار ا
ا
وا
ى وار
(ن واو
ا ا
K
!L
دي وا6!A
ط اJ
ا:
ا
ا
BFFFF دFFFF5 ?لFFFF7-اة اFFFFz FFFFf ا اFFFF و/FFFF0-دي واFFFF-ط اFFFF%* إن ا
FFF اوFFF ن اFFF اGFFF9W FFF1 نFFF # FFFأ.(1)dFFF=دة ا اFFF( اFFF@s* YFFF/
wFFF7 ،(2)FFF*ب أFFF9S تFFF7 ا اXFFF9 ار وF F9S اFFF@# XFFF @ لFFF اFFF ل أوFFF ) اFFF
FFFFF1 D ت7ووا،لFFFFF% # ةFFFFF
*1 واFFFFFD (و3)"ةFFFFF# تFFFFF7 واFFFFF/ "نFFFFF اFFFFF
~= F F%ش وFFF وFFF1/ يFFF9 تFFF7 ووا، بFFF# FFF 5 يFFF9 و4FFF9?ل وا وFFF0 د-وأو
ديFFFF يFFFF9 وFFFF/ (ة واFFFF ش واF FF واFFFF وا اI=FFFF9 وFFFFD وIFFFFgو
يFFFF9 FFFF1*5 وBFFFFس وا وFFFF D وFFFF= دس وFFFF# وqFFFFC واFFFF وا رFFFF اFFFFhC=و
وراسSو واFFFF5 7WFFFF# IFFFF ا7 وFFFF% اب اF FF# (فFFFF أو،قFFFF% # انFFFF5 و0FFFF=
(4)
. * ب# zت ا ا وا وا7 واY إ< إ
1FFFF اFFFF; آ4FFFF" بF FF* ل واFFFF% ا4FFFF# BFFFF\ة وF FF هBF FF7 اب اFFFF/S اFFFF(و
افFFFFgS اYFFFF/ FFF\ د-رات أوFFFFz FFFF@*(5)،dFFFF%( ء واFFFF اع اFFFF\ اءFFFF0 راتFFFF ا
رتFFFh ةFFF5S اJQFFFه، "ةFFF# FFF رF F( رات اFFFzز وFFF"/ # 4FFF# اFFF= د-رات أوFFFzو
F F و،ءFFF رأس اFFF*/ 4FFF واFFF ا آ4FFF ء اFFF*# FFF(# YFFF7 و.وF F (وا6)كFFF ا4FFF
)@*FFF ،ءFFF( ء واFFF@1C اFFF قFFFC-# 1FFF FFFf FFF9* هFFFs= "ةFFF# FFF اكFFFSم اFFFأ
FFFF/ 4FFFF# تFFFآ# FFFF% = واFFFF ( د اFFF اFFFF FFFF% ري واFFF1 ا4FFFF ا4FFFF# FFFC5
FF FF\5 BFF2* ن واFF اFF/( ا زراFFg 4QFF ا،~## دFF% وا46FF اFF/ 4FF# ^FF ا
(7)
.ي# \ @/
:E4. ANEP *9 )? .M"L"I E4. ) /"> ? 8 *B(1)
.56 +(2005
M4"9 - & -9(2&)2 I/ L/ 2B -0 *< ?<6 = E4.2 >(2)
. 27 +(1981:E4.
/"> ?N" 1 4 * 2" Vessera -# - - = 1 ?09"(3)
. 8 &6 =: )4 2B 2
5" 2B 7' / = 2 ;D:: .27+
M.?<">2(4)
. 343+(2007 :E4.-" *9 )/ ;D = 2<..?/"7 K'
:E4.)" - & -A) +' -2 & # 2,9 )3 2:# / # (5)
#"63 5" ?:B 2B 3 -;4 2 <" =:FD );, F% ;31+(1988
. 111 110 +( 1908 :E4. " B ) ) 9 2 =
. L" . ? 6360 2 = MB C1 ="" ="(6)
.21 20 +
M. 6 (7)
17
1849 ! "! اة ال ا# ا$%&ار ا
ا
وا
ى وار
(ن واو
ا ا
أن- إ،FFFF ورYFFFF إFFFF7"ة وروFFFF# YFFFF " إFFFF/ BFFFF\ وFFFF ا آFFFF ) أن اFFFFzر
نFFFF" ن واF FF واFFFF# ةFFFF5 زاGFFFF= آFFFF1 "ةFFFF# FFFFأ،وةeدون ا6FFFF- ?لFFFF0 د-أو
،بFFF ن اFFF BFFFh أGFFF# YFFF7، 4FFF م واF F ل واF F1 واFFFh2 واIFFF اآC ء واFFF* وا
GFFF ،BFFF( واFFF/ وا راFFF/ ا ا4FFF# وراسSو واFFF5 FFF7 اف أF F7 GFFF= ^ آQFFFوآ
FFF# اب اFFF# FFF 5 يFFF9 FFF FFF\5 FFFf رFFF
( و1)جFFF FFF YFFF إFFF1
* ا
4FFF/ FFFs* اqFFF# (2)،بFFF( وادي اwFFF7 FFF% اب اFFF ة اFFF<7 0FFF= يFFF9 FFF1*5و
wFFFF7، FFFF 5 FFFF* م اFFFF1ي وFFFFh5- واFFFF1 D FFFF?ل زواFFFF5 4FFFF FFFF1; ر اFFFFزده-ا
ىFFFF# أFFFF(و3)،راتFFFF زات واFFFF0eت واFFFFC 6 ت واFFFF" ) واFFFF( ي واFFFF"C (ع اFFFFgeا
FFFF FFFFره/# م1844 "ةFFFF# ?لFFFF7 اFFFF(# نFFFF اFFFF1
*# IFFFF#/ل إFFFوق دوFFFF ا
FFFC ةFFF; آFFF(D واتFFFv YFFF/ يF F وFFF
اFFF9 4FFF/ ?FFF FFFC FFF9g FFFر
(4)
.=C د ا-ا
سFFFFF/ 4FFFFF# اFFFFF زاوw7،FFFFF اBFFFFFf1 وراس واSة اFFFFF<7 FFFFF(* GFFFFF=اذا آ
BFFFFFFF0 BFFFFFFFf1 FFFFFFF* # 0FFFFFFF= يFFFFFFF9 FFFFFFF1*5 ^ QFFFFFFFآ،رة7 FFFFFFF*# FFFFFFFf/ وFFFFFFFدر1 ا
4FFF# رFF/ FFF
FFF@= آdFF=0 YFFF إFFF@ ةFFF
*1 اFFF أ،FFF% اب اFFF واFFF%* روا%g
، FFF(ن وFFFد ز-ح وأوFFF FFF*# 4FFF ورةFFF اBFFFf1 ة اFFF<7 FFF@ BFFF اء واFFF ا
FFFf FFF9 وFFF أ4FFF# FFF (5)De neveau F FC= دوX#FFFh اdFFF7 "نFFF د اFFF/ر1و
دFFFF/ء وFFFF7 أFFFFv?v YFFFF/ نFFFF/ زFFFF= 1800 FFFFf=v وFFFF وأ1650 4FFFF5و
تFFFF وFFFF@( # FFFF@*" ، 4آFFFF9 1200 اFFF7 أي،FFFF(*# -FFFF* 150 ىFFFF( - زلFFFF* ا
FFFFs )اFFFFن زواهFFFF، اويFFFF وراس اSة اFFFF<7 FFFF1*2 أا،ي# FFFF7S FFFF ا
150 اFFF# (6)Herbillon FFF#ره) هFFFF 4QFFF "=@ اFFFF9 دFFFF/ @ وFFF9 (وFFF\* وا
1200 وFFFFF#/1650 )@*FFFFF لFFFFF* 400 FFFFF( ذآ7)Carrette GFFFFF آرFFFFF*# ،4آFFFFF9
IFF إdFFي ذهQFF ح اFF
اbFFC= FFوه،1839 FFfاء ا اFF ا4FF/ IFF9 دراFF يFF##
YFFF إ150 4FFF# FFF1*2 زل اFFF* دFFF/ أنFFF/ي اQFFF ( ا8)Desmaret ريFFF ديX#FFFh ا
.م1845 *ل200
. "- " 29/: 29 28 +
M.26 (1)
. 63 +
M.8344 (2)
.30 +
M.2 (3)
. 2826 +
M.?<">2 (4)
1 $ ? - 2B 9 =, &: =:De neveau % (5)
. 18491848 -9&4 $ - ' , ? : Herbillon ;(6)
. 1878 * 1808 ? - 1 ::Carette *(7)
.-#& $ 1845 bedeau &: - 2B 9 &::Desmaret (8)
18
1849 ! "! اة ال ا# ا$%&ار ا
ا
وا
ى وار
(ن واو
ا ا
ابFFFFFF# فFFFFFF( أو،FFFFFF% اب اF FFFF اFFFFFF وراسSو واFFFFFF57 م أF FFFF2 FFFFFFأ
1200 FFFF% واFFFF= 2430 IFFFF# نFFFF9 F FF# شFFFF/ FFFF@* ،اويF FF واFFFF9وراSا
اFFFFF FFFFF%* أ ا،FFFFF= 624 بF FFFد أ-وأو،FFFFF= 880 نF FFF7 اFFFFF/ وFFFFF=
)@C*FFFFده) وFFFF FFFF*#،م1845 FFFF "ةFFFF# ديFFFF= ءاتFFFF7 إdFFFF7 FFFF= 16800
(1)
.ي## و#/ 4# 58000 ا7 Y إGآر
YFFFF اFFFFz آ500 )@*FFFF FFFF= 3549 4FFFF# "نFFFF اد اFFFF( "ةFFFF# FFFF* FFFFأ
FFF واo FFFC ب اFFF#ار وFFF ب اFFF# خ وFFF2 ب اFFF#) FFFءه7 أYFFF/ ن/ ز،FFF= 8149
.( 1 ب ا رب وش و*~ ورأس ا# وgوا
نF F =FFF;( اFFF@( اFFF5 أواtFFF# يFFFfق ا اFFF% اBFFF"ن آFFF9 دFFF/ ) أنFFF( اFFF
4FFF? FFF(#رW# )رهFFF1 FFFz = اF F7 FFFأ،(2)Pellissier F F# dFFF7 FFF=و
FFF0 5 انFFF7 FFFأ،(4)4FFF? FFFv?v YFFF إYacono آFFF dFFF ذهFFF*#،(3)FFF أFFFn نFFFvو
(5)
.4? ة%/ ا# f ا اB"ن آ9 د/ ر1
YFFF/ زFFF"/ # وFFF= 4FFF# اfFFF/ 4FFF# اعFFF ن اF F ?لFFF7- اBFFF ا/ dFFF=0 YFFF إ
ديFFF-ور اFFF اYFFF/ FFFvي أFFF# FFF7ج اFFF در واFFF1 اFFF/ FFFS ا4#و،بFFF( ا2FFF%
FFF/ زراwFFF7 رةFFF واBFFF2* اFFF اءFFF; در اFFF نFFF ^FFF ) ذzر،FFF1
* /FFF0-وا
م1844 FFFF FFFF2= 113109 FFFF@# "ةFFFF# FFFF7 ا،ر ا ;ةFFFFgS ن واF FF واBFFFF2* ا
FFFF=7 اFFFF\5ة وFFFF( اFFFF زواهYFFFF إFFFF<إ،رe واFFFF ^ واFFFF اFFFF" 4FFFF#
دF F@ ?FFF 12 FFF@# ريFFF @ اDFFF%*# @تFFFg اFFF اFFF1*2 ، اJFFF# FFF@
و،
(6)
.g ا ا# و1 ا ف اY إ< إ،
C= "ن9 Y7 B1و
. 84 83 +
M. 8344 (1)
(2)-Pélissier(R de), Annales Algériennes, T3 (Dumaine, Paris:1854) p 288, 289.
(3)-abdjalil Temimi ,le Beylik de Constantine et Hadj Ahmed Bey 1830,1837 (R.H.M,
Tunisie : 1978) p 57.
(4)-Yacono(x), peut on évaluer la population de l’Algerie vers 1830, R.A 1954, p p 277307.
( 2005:E4.ANEP *9 )4 2/ .!" /"
"1G -.6 =I = =(5)
14 -/& )2./ ."18681867 -BN -I' 2<.:: .13 +
. 344+ (2008 :E4. ANEP =;.
8 " E4.
9 *<1:, ..77+
M.8344(6)
.20 19 + (* :- & C/) 2 % ?<"> - 2 I/ L/ 6
19
1849 ! "! اة ال ا# ا$%&ار ا
ا
وا
ى وار
(ن واو
ا ا
نF F اGهFFF9 1،قFFF% ^ اFFF FFF FFF ( ا1)dfاFFFh ?ت اFFF9 JFFFآ6 FFF وه
اضFFFFFFzS اFFFFF2 ?لFFFFF7- اBFFFFFF(C# GFFFFF FFFFF وا،(2)^FFFFFF# B5اFFFFF رFFFFF ازدهFFFFF
(3)
.ةQ* ت اn@ ?ت واf( اء ذ) اg@ و1 اG،=
9-(ر ا9-ا
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
- & -A)2 1'/ -I 1"% E4. 5" 2B C * 2 / = ' (1)
1"% 2B E4.
9 -.6 1."4 2/ : . 214 +( 1988 :E4.)"
. 70 67+ (1984 :E4. )" - & -A (2& )18301792 =
(1&) 2 I/ L/ 2B E4. 5" 2B C *-E4. *2 / = ' (2)
. 117 + ( 2000 :* 2<H )0
+ (*:E4. -/."& =)19301830 = &" B = E4. !'(3)
.274
20
1849 ! "! اة ال ا# ا$%&ار ا
ا
وا
ى وار
(ن واو
ا ا
ر ا
!
ر
ن1 ا:
ا
ا
- +M
ا-8 ا
!
رG
%
ا:ا
اول
BCFFF9Sي اFFF اFFF( اYFFF إ1 دراFFF اFFF(1)"ةFFF# YFFF رة إFFFge اFFF0
FFF2 FFF FFF(أ3)،FFF1 رةFFF7;ت وFFF YFFF/ FFF@#;/ FFF (ا2)FFFg YFFF إFFFg أwFFF7
ورهQFFFF0 FFFF@ ىFFFF5S اFFFF هFFFFC1 رة اFFFFh ن اFFFF XFFFF9وS) اFFFF1 ي اFFFF اFFFF( ا
أ،wFFF ي اFFF اFFF( ا4FFF/ FFF;او أFFF @م اFFF رؤوس اFFF( w7،FFF1
* #
(4)
.1
* # ا ر1# اهg @ ز*س# ر
دFFFF- اFFFF@ أهGFFFF "ةFFFF "FFFF( اFFFFهSن اFFFF =FFFF ا وFFFF@( اFFFF
اFFFF: بGFFFF/ wFFFF7،(5)bFFFF اXFFFF5 4FFFF< "FFFF/ *FFFF7 FFFFره/# FFFF9 وا
بFFFFFFFFFFF* واFFFFFFFFFFFF ل اFFFFFFFFFFFF% ا4FFFFFFFFFFFF# )FFFFFFFFFFFFهSره ا/#،FFFFFFFFFFFF
أي اVescera
(6)
.# * ا# ه ا ا45ر6 وا4 ا ا4 ;" اd،ا اوي
"ةFFFFF# ادF FFF FFFFF% اFFFFF7* اFFFFF تFFFFF وا1FFFFF رة اFFFFF اFFFFF1# إن
دسFFF# وFFF@ ر إFFF% اFFFg نFFF FFF% اب اFFF أ ا،FFF1
* # )FFF1 اFFF اYFFF/ راتFFFgإ
)FFF1 ر اFFF اFFF FFF أهFFF@ FFF( ا7) دةFFF@ش وFFF وFFF1*2 واFFF1/ يFFF9 وFFF*0و
.=رة ا (اh وا
FFFF = FFFF" v آC1FFFF9 أ4FFFF*م˝ أوFFFF#˝ 4FFFF ˝اFFFF˝ FFFF FFFF2 FFFF FFFFأ
رخ6FFFF ˝واSt .Gsell˝الFFFFz نCFFFF9 wFFFF7 اIFFFF إdFFFF?ف وه ذهFFFF5 اI،*F FFh #
FFFFF=( ت اFFFFF اFFFFF*( *مFFFFF#ا وFFFFF @ أنFFFFF،˝ Ch.tissot˝ F FFF رلFFFFFg
(8)
."ة# *# f G ره زاvا و= وا أ
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
-> = =4 - -' vescera -# - - = 1 ?09"(1)
. 2008 *K'D ) - 33 1E 12 :" 2 21.5068 L" =722274
. 08 1 - = /" 29 )4 1(2)
(3)-M. dalloni, note sur la classification du pliocène supérieur de l’Afrique bullde la soc,
geo et archeol D’oran,T.L vxi 1940, p29 .
(4)-G. camps, la civilisation préhistorique de l’Afrique du nord et de Sahara, ed doin,
(Paris : 1974) p222.
$ = -/ *" ?". - -." - R< =' 2;:8 &6(5)
2 # 20 5"X L : أ.' ) . 2" ?9 = &6 ?&
.193+ (1995:E4. -&-E4.-A) 2<> !"% $ 5".B , :
(6)- P. Salama , les voies romaines de l’Afrique du nord Alger 1951, p p 22-30
' 4B : .E4. ? 2B -<D - -9# $ ;4 ;4 -</ I C(7)
. 151 –148 + (2008 :E4.M4" 9 9) UI F" 2 ;4 ;4
(8)- St, Gsell, Atlas archeologique F/N 37.
-A) / ." 3 #B 2N ?9 2B * C<I ="; =B X ; :,
. 108 + ( 1980 :E4. M4" 9 - &
21
1849 ! "! اة ال ا# ا$%&ار ا
ا
وا
ى وار
(ن واو
ا ا
،FFF ا رFFF
اFFF*( FFF@=ى أFFF أيFFF، FFF اBFFF\ ل أFF7 -FFF0 حFFFD FFF FFوه
YFFFF/ FFFF ء اFFFF = واFFFF( اFFFF* م واFFFF اFFFF*( FFFF ان اFFFF#دW# FFFF@
# oFFFFو
FFFF@*# BFFFFC ةFFFF و آIFFFF# YFFFF إ."ةFFFF# FFFFهS اqFFFF(# )FFFF1و،4 م اFFFF7 ارFFFFz
واد:)FFF9# تFFF0 وFFF= ا وXfاFFF2 اFFFو.(1)^ QFFFأي آFFF ا اQFFFون هFFF5 4FFF# اFFF6و،أ اد
FFFأ."ةFFF# )FFFv FFF#( # GFFF/ FFFC اFFF(#و،^ ا * يFFF = اFFF; اFFF# FFF@/ FFF درFFF1 ا
(2)
."ة ?وة ره9 4 "ة# أن: أ اهيd7"=@ و9 dz* ا/ f% ا
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
. 05 +
M. -& 4(1)
(2)-htt.//ar.wikipedia.org/wiki/biskra. 12/06/2011 10. 10
22
1849 ! "! اة ال ا# ا$%&ار ا
ا
وا
ى وار
(ن واو
ا ا
-)
و أدب اO8PرQ
ان ا8. ( ة )ا
نC9# :
ا
ا
FFF9 ن اFFF1 اFFF FFF#( ت اFFF#" اFFF تFFF"ة ذآFFF# أنFFF#( اB/FFF9آ إQFFF
FFFFf1 ه اFFFF5 اFFFF واFFFFzS ا اFFFF/ FFFF# أFFFF< نFFFF رة اF FFv ?لFFFF5 4FFFF ?ديFFFF
FFFوه، "ةFFF# @FFF/ة وFFF;ن آFFF FF@ رةFF"ة آFFF#...»@CFFF يFFF" اFFF(أ1)،FF0C5
قFFF*5 FFF@/ رةF F FFF* FFFر وهFFF; *ف اFFF\ ن وأF F واBFFF2* ة اFFF;آ، آةFFF*
ةFFFF آFFFF#z FFFF FFFFوه، آ;ة4FFFF# FFFF@ 7ت وFFFF7ة وFFFF; آ0FFFF وFFFF0 FFFF@#و
4ـF Fو، =
ـ س4F F#ـ وF Fـ وــF F1 Dـ وF F= 0: FFF* @=FFF 4FFFل وFFF أFFF9 ارهFFF1
.(3)
« ..(2) ن% "ة# ى
نFFFF7 FFFF@ 7ة وFFFF آFFFF*» FFFF@=W# @CFFFF رFFFF9-ب اFFFF آFFFF 6 FFFFأ
^ QFFFFآ.(4)«...FFFF@# IFFFF;" BFFFF2* "ة اFFFF# فFFFF(@ وFFFF/ FFFFة وهFFFF/ ىFFFFة وFFFF;آ
FFF@*# ابFFF ا7 اFFF= 4FFF بFFF# ةFFF# فFFF" اFFF"# "ةFFF#»آQFFF يFFF ت اFFF
dهQFFF YFFF/ ءFFF/ @وأه،FFF7 FFF*D 4FFF# وFFF@*#ن وFFF7 دFFF7 FFF*# FFF( 4FFF#و
.«(6)B2* "ة ا# (و(ف5)، B0 @#و،* اBأه
FFF@*و،ة ا ابFFF/ "ةFFF# FFF*» FFF (هF F# ( اFFF9 4FFF# اYFFF = إFFF/ و اذا
^ QFFF وآ،(7)«FFF @ اFFFg FFFو...FFF# وb= F F FFF<7 YFFF إFFF *ف اFFF\ أdFFF
ابFFF FFF آFFF FF* 4FFF7 FF وه،نFF7 "ةFFF# 4FFF7 YFF وس إFFF1= 4FFF» FFدرeا
دسFFF# 4FFF7 4و،FFFCD وFFFz BFFF آFFF ا4FFF FFFh أIFFFرة وFFF/ ق وF F9 IFFF#ل وFFF/
.(8)
« أوراسB0 فD BC9وه أ
^FFF ةFFF/ FFF وه،بFFF رض اWFFF# ابFFF ?د اFFF# 4FFF»FFF@=ى أFFF يFFF اFFFأ
ءFFFF اFFFF"# "يFFFF »اD FFFF آ اQFFFF و،(9)«...BFFFF2* ة اFFFF;ة وآFFFF آFFFF?د وهFFFF ا
"ةFFF# YFFF إFFF* اJQFFF ه،اءFFF اFFFه5 FFF وFFF@ ا4FFF " ن اFFF9ة وFFF7 ا# FFFD 1* ا
.(10)
«?د ا ب# 4 ة# وه
. 148 ص،o# ا0 ا، ا اء،#( ا-(1)
. ) آ25 ـ# "ة# 4/ (، =~ ا% # ه: ن%-(2)
") د?ن.،^ آب ا ^ وا4، وا ب1?د ا# ا ب ذآ، ا ا "ي/ #أ-(3)
. 53 ،52 (ص1857 :f ا ا، " ا
. 173 ص،o# ا ر ا،ر9-ا،@ ل-(4)
. *) اB0 @#و، 7 D 1
*-(5)
.422 ( ص1995 :وت# ،؛ دار \در2 ) ط1 () ا ان ا، ت ا ي-(6)
. 126 (ص1982:f ا ا،ت/
؛ د ان ا2)ط#( اB/9ا.،آب ا ا،# (ا9 4#ا-(7)
. 64 (ص1957 :f وا اء ) ا ا% ا1و\ ا، % در اeا-(8)
:وت#،؛ " *ن2س) ط/ ن7إ.،
رS ا5 ا وض ا (
ر، ا *() ا ي/ -(9)
.114 ،113 (ص1984
؛ دار1 ا () ط/ فg ا ( وأ/ 7أ.،=بS ا ب اd ،D ا4 ?ل ا0-(10)
.128 (ص1991:وت# ،( اd" ا
23
ا ا
ار ا
ا
وا
ى وار
(ن واو& $%ا !"#اة ال ا ! 1849
وإذا ر *(0إ Yا gى ا (وف 9 4##ه زاد"#»:I 1# Jة "#ا ء
ا 7ة و @C# Bو "9ن ا 4ا @ وآف وراء @ وهء ،وه * 5 4
).(1
ا ;= 4ا ،ا ب اSو X9وه /ة ا اب،و"#ة ?#د ذات =«B2
وآ ^ Qا 4ا زان ذآه 1/ *»:أ*# /ءه د G5ا ش ا?9e
إ Yإ 1وه ا{ن /ة،و 9ره 4ا 0Sا *،أ ا "ن 6د #ن "*@) 1اء Sن
أرا<@) * -إ -ا ر،و ( )"7 Y/ dه JQا * رؤ9ء آ;ون(<5 G="،
^ = Y7 bوة ا ^ ;/ن; ،رت (i#ز 4إ@ ا Qى = IC= dأا @/و )
^ = bا Q* @/09ذ ^ ا @ ;"،4ا (1رب ا ،-7 @( B1و ^ Q
).(2
دره ا "ن ا 5 )@" ? ،ر« = @g Y7 @0
واذا =/إ Yا *ي Qآه < 4ا ا * Y/ا اب »:I 1#أG/
ا ش ا * إ Yا اب =@ وأ=
= GCر ا 4Cا أآ @h(# Bو=@ / Gن اzSض
).(3
وه ^ Y/ Gا ?د و
^ Gا @ت ا -/ا @د«...
وآ ^ Qا ر?= ذآ"#ة »:I 1#هة s/ا *ن z،أن ا * ا 1
d# G#5ا *Cا و( @="9 4# Gو w7، @"7ا= 1ا Y/أ= )@Cوأد 5ا
اSاك إ @ %ا أه@ و أ )@zإ 5 Yرج ا * ،و @ *#اSاك 40#
،4"/أ7ه دا B5ا * وا{5 5ر * Y/ @0ا Jا د إ Y
ا *«).(4وQآا (وا= ان "#ة ه "9ة(5)،وا (?5 4 gل رoD I7
)(6
/د 4 Iر 7ا ،وآ ^ Qأ #ا Cا ا *%11ي وzه).
)-(1ا 4#زاد 9ه ا gي،أو< ا ^ ( ا ان وا ^.،ا @ي ا وا< )ط1؛دار ا ب
ا# ،?9eوت(2006 :ص . 212 ، 211
) -(2ا زان،و\،ا ر ا ،o#ص .138
)-(3ا 4#ا ج ا *ي q،ا (ب وإ< اح ا{داب ا آ ا (ة إ *
* Yوا اب،درا 9واع
1g 4# .ون ) ط1؛ دار ا ب ا# ،?9eوت(1990 :ص . 436
) 47-(4ا ر?=،ا =،7ه اs=Sر )/ Bhا ر وا5Sر ) ط1؛ ، == #ا ا:f
.(1908أ=:sأ #ا (9 )91ا ،أ#ث وراء ر ا ا،fا ) 5ط1؛ دار ا ب ا# ،?9eوت:
( 2005ص . 180
) / 4# 4# -(5ا (وا=،آب أ5ر هة وا19ار q(#ا Bf1ا ( #ذآ ا 7Sال
وا 1ت ا 9وا 1
* /0-ا ب ا ( #وأ\ ل q(#ا ن وا 1ى.،أ #ا (9 )91ا )ط1؛
دار ا ب ا# ،?9eوت(1996 :ص .301أ=:sأ / ) 9 #ا ا (،gا "7ء ا ا(9 ."f
أ <Cو9ن ا )g1ط1؛دار ا ي( 2006،ج،2ص .413
) -(6ا (،#ا ن،ا 0ا ،o#ص .184أ=sآ،# :^ Qا 0ا ،o#ص . 100
24
1849 ! "! اة ال ا# ا$%&ار ا
ا
وا
ى وار
(ن واو
ا ا
اة ا)!(ل ا
ن+, -.
%
ع ا0 او:"#ا
ا
ا
ا
نR
89
اع ا6
ا:ا
اول
05 (2) ?م9- (هة اY/ (1)47 ا (\ و ا ايf?ل ا ا7( ا#
7وا=ب ا ج أ،(3)1837 ق% ^ ا# \/ *
* ط19و،1830 0
ي# 7ر
ردة أD ا،.(5)(ري9- ا ن ا @ف اG\أ،(4) ا * بY ي ا#
(7)
. ا * ب ا اويJ# (6)(ر9- ا ^ ا4Wوراس وS?ل ا ن وا7وا
رg/ 4# = وا4#"ز ا/ # ?ل7- اB( اءze ق وا99 رD إ
2% Y/ f ا اع ا ا،?ل7- اd=0 Y ة ا ن ا9W 4 ( و زاد8)، زآي4#وا
?&> &" = - -: UL L9 1830 – 1818 E4. * 6G := (1)
=) 1830 1500 ? M -.6 E4. *<44 2:, '
. 123 + (* :E4. *&
- &-9(2& )2
B" .!"E4. 79 )# ;4 *,(2)
1830 1619 B M E4. *;/= ?.: 175 +(1980:E4.M4"9
.350 349 + ( 1987 :E4. )" - & -A)
E (2& ) 1 1847 – 1805 # V H / 5" ) )
(3)
churchill charle (henry), La vie d abd el kader
: .54 + ( 2004:E4. )"
(4edit,enal , alger :,1991) p127.
C *2 / = ' :, .-# 2B X3 -B'
& 7 -;(4)
. 211209 +
M.2 1'/ -I 1"%
;. 2 & 7" *9 )'/ C E4. 5" 2B * : = ?.(5)
* L ) . /"> M" ? * 1 *4. .140 139 +(1999:E4.
Daumas, desert Algériene. )" Carrette
L/ - 2 I/ L/ -L E4.
9 -9 73 2B -&-B 6 2(6)
1832 - & = B '9 :, .48+( 1999 :E4.' / -/&)2 %
. 63 – 61 +(2007 :E4. X. -/9 -&) / .!" "1837
(1999:E4.-/. *& =)- - & *#" 2B E4. 5" M44 2(7)
;'" -.58 R-B#I « K' E4. ) . = % "; »44 : .66 65 +
.45+(1980*-. U1400=:=/9) 19/- -#I <> 14
. 33 +
M.2 % ?<">2 (8)
25
1849 ! "! اة ال ا# ا$%&ار ا
ا
وا
ى وار
(ن واو
ا ا
FFF/ FFFS ا4FFF# اعFFF ^ اQFFF آFFF وراءه4FFFو،(1)زFFF"/ # وFFF= 4FFF# اFFF9 أ4FFF# بFFF( ا
(2)
.ي# 7در وأ1 ا
FFFF -(FFFFg اIFFFFوQ0 ن وازدادتFFFF # -FFFF9 4fFFFF( ا4FFFF# اعFFFF ن اFFFF آFFFF و
4FF 2FF% اBFF1= FF(# FF\5 =FF;( ) اFF" ة اFF YFF د اFF( @FFh(# ) أنFFz ر،?لFF7-ا
،قFFFF% ^ اFFFF# FFFF يFFFF# FFFF7) أFFFF"7 FFFFا# FFFF FFFF= 4FFFF# اFFFFf/ YFFFF ز اFFFF"/ # FFFFf/
FF7 أFF@ FF= اFF م ا1831 FF FF ا زFFار (آFFz YFF/ لFF1 اFF7 YFF رت اFF
FFFFF FFFF اFFFFFو(آ،(3)زFFFF"/ # ( لFFFFF ا4FFFF# تFFFFF7 YFFFF/ FFFFF= 4FFFF# ي ولFFFF#
FFFh أFFF@ مFFF هFFF ة اFFF اFFF( و(آFFF ا4FFF# تFFF7 FFF@ FFF= اFFF م ا1831
FFFC5 وزFFF/ 4FFF# 4FFF اFFF@ مFFF هFFF م ا1840 F F 9 FFF( و(آFFF ا4FFF# تFFF7
(5)
.= = ا4# / # ( أم4)در1 ا/Sا
, L -69 * ? > X = 4 2 = ?; ' X = - =(1)
?" F6 ; - = = / = *B ?4 1821 $D 1541
M.= 6 59:, .1842 / = *B1836 2B - =
. 42 +
X3 M ?/" 2B ?9B F >D3 ) $ )0 & U."Z M" = N(2)
U. , N/ $D *; -/"> 8E = 33 ?/B -B'
&
8 = -4 =: 2B $"6 W X = 83 =& >
-E9/ *# > 8 " * ?<"> ? F */". / 1848 2B " $"-/ -#
;% : ?<6 = M *#
BG *#& E4.2 / = ' : R: ?
-: 14 :)" $D R. =.127 +(2000 :* 2<> )0 (1&) -6"
.( 2010:E4.- )18481826 -#- ?.
2 & 4 *9 C - & M9 -19541830 E4. < -(3)
. 280 +2007 =;. 14 -/& 1954 B ? 1I - & - 2B C *
[% E # 344 $: . B J )4 U4 " 2B - = L %"(4)
. 83 +( 2002 :=" 9 =6 =) UL. F"E4.
(2009 :E4. ?)19301830 -# = -E )4 -#& 4 2/ (5)
-'> « .- & #-9 -L. " 2B FE%6#>L. »44 2: .32 31 +
.02+(1977 *U1397=/9 )-6- - =A914 ='"-L9-B#I-.48/
26
1849 ! "! اة ال ا# ا$%&ار ا
ا
وا
ى وار
(ن واو
ا ا
تFFF7 وFFF= 4FFF# / FF# 4FFF# bFFF* YFFF اIF F@0 أو4FFF FFF; آFFF اعFFF ل اFF
CFFF وا،(1)ىFFF5 أFFF@0 4FFF يFFF# FFF7دروأ1 اFFF/S ا4FFF# و،FFF@0 4FFF (FFF ا4FFF#
درFFFF# FFFF1 ،FFFF1
* د اFFFF@0 FFFF7 بFFFF7 YFFFF/ ?ل7- اFFFF هFFFF< ا اQFFFF ه4FFFF ولSا
FFF FFF9 نFFFم وآ1832مFFF/ FFF1 دي روFFFfآ) ا اFFF# لFFF-# (FFF ا4FFF# تFFF7
يFFF# FFF7 أYFFF/ dFFF1= اFFF= 4FFF# ا/ FFF# نFFF GFFF اbFFFC= FFF (2).FFF ( ة اFFF9W
ابFFF اYFFF/ FFF= BFFF 4FFF بFFF( 2FFFg 4FFF/ FFF و، (3)4FFF=C اYFFF ) اFFFh=م وا1838
FFFFC5 بFFFF( 2FFFFg FFFF= 4FFFF# / FFFF# 4FFFF( رFFFF1 wFFFF7،م1838 FFFF د30 FFFF
BFF YFF7 درFF1 اFF/ FFS اFF وFF= FF ورFF= يQFF اFF5Sا اQه،(FF ا4FF# تFF7C
. (4)م1842
BFFFf1 ى واFFF1 ن واFFF وإدارة اF F 4FFF FFF= 4FFF# / F F# GFFF*" وفFFFs اJQFFFه
ون1FFFFg #ش وFFFF وأوFFFF1/ يFFFF9 وFFFFgش وFFFF :@7 اF FF< وFFFF* "ة اFFFF# :FFFF{ا
FFFFD F FF1#ل و- وأورFFFFد2ة وFFFF ة واF FF روا ج وFFFF وFFFF%D/ = واFFFF% و
FFFF/ د- أوYFFFF/ FFFF= 4FFFF# اص2 F FF# FFFFh أ4/و،ىFFFF5 أBFFFFf YFFFF اFFFF<إ،*
ة1 وا
(5)
.( ا4# ت7 d7\ زآي4#- C5 ا * ر
E4. 6 # 3 I\ 2B E4 -%"2 # > = (1)
. 120 119 + (1903 :- H X. 44 -." -/&)1
- & -9(3& )?<"> -C E4. 5" 2B *: / # (2)
.93 92 +(1982 :E4. 9
9 - & -9)-: -.6 = *,4 2/ (3)
?6 ? 2B - 1B" / = !' :: .84+(1973:E4.M4"
=)44 2.?/"
".- & 5" L & $ LE<"- & "
! .#" !".- & *." / =:,.154+(1991:E4. -/. *&
.96+(1974:E4. M4" 9 - & -9)
(4)-Bouaziz Ben Gana, op ,cit, p 65.
. 36 35 +
M.2 % ?<">2 (5)
27
1849 ! "! اة ال ا# ا$%&ار ا
ا
وا
ى وار
(ن واو
ا ا
-MJ
#
و
ط ا
واM
" ا0D
ا:
ا
ا
wFFF7 اFFF%* نFFF) آFFF( أن ا،FFF=C واFFF@* FFF#( ت اFFF#" ر واFFF1 اFFFآ6
FFF BFFFS اYFFF/(2)?لFFF7- اBFFF هF F9 ورFFF ( هFFF@ ىFFF1 واFFFg وا اBFFFf1 اBFFFآ
BfFFFFFF9 # IFFFFFFD) ارFFFFFFz(ر3)(ريFFFFFF9- اFFFFFF@( FFFFFF?5، اءةFFFFFF1 واFFFFFF#" اFFFFFF2
YFFFFF/ بFFFFF( 4" ،ارسFFFFF وا0FFFFF ب واFFFFF" (وا4)FFFFF ا واFFFFF رسFFFFF I*" ،
FFFFF ا
بFFFFوه أ،BFFFF1( واFFFF"C ^ اFFFF YFFFF/ /FFFF - سF FF1D FFFF9ت رFFFF96 اqFFFF(#
عFFFFFF
1 أن اFFFFFFآ6 FFFFFF 7 ت اFFFFFF#(وآ6) FFFFFF ر ا @اF FFFF%*(5)،تFFFFFFا2 ع واFFFFFF اYFFFFFF ا
GFFFF<( FFFF@*" ?تfFFFF( اFFFFآS FFFF(# FFFF* دFFFF( تFFFF96 )FFFFh نFFFF*
* آFFFF1 ا
. (7) B @) وا
،(1)
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
(1)-Marcel(E), une source pour l’histoire du second empire : les souvenirs du général
desvaux , revue l’histoire moderne et contemporaine, T21 (armand colin,paris ; jan –
mars 1974), pp 27-32.
. 155150+(2004 :- = JL (2&)C E4. 5" 2B *1:
(2)-Turin Yvone , Affrontement culturels dans l’Algérie coloniale (Maspero, Paris :
1971) p 127.:
. 39 +(1965:E4.- /" -/&(1&)1 - L"I -I E4. -:L 4 2
= % - & -A (1&)/"> L K I 6 2B -B#I 1;4 2/ (3)
L/ 2B E4. , »<> 2B -& -X = $%&': .80+(2005:E4.
. 23 +(1999 :
9 E9 (1&) . -/. 4 « 2 I/
-/' = $D 9" 2"
9 - # #BD ?9 2B %" ? -4 !&'(4)
%)E4. =G# / 4) : .- -%E& K ?9" C.
. 333331 +
M.9/ @-<> 7/ 1E ,.27 +(*:E4.
?" QE4. 2B 4 2 I# 59: .232+
M.1;4(5)
. 09+(1998 :- = JL (1&)' .
" RD
= 79 2B L 9 =% = = : .2 & # 2:# =% = F'(6)
+(2005 :*2<> )0 (2&) / # +6" ?/" 7/"-> / $
. 122
148+ ( 2005 :* 2<H )0 (2&)5 3@2B#I E4. 5" / # (7)
. 403 +( *:E4. -B/)19541914 E4. 2B -I -8 : .150
28
1849 ! "! اة ال ا# ا$%&ار ا
ا
وا
ى وار
(ن واو
ا ا
اFFFF دهFFFF / نFFFF? آFFFF9- اFFFF#( ) اFFFF( ان اFFFF% @FFFFC= FFFF=C اofFFFFv وا
ارسFFFFF اFFFFF%* wFFFF7، ( = ي واFFFFF; واfاFFFFF#- اFFFFFv?; اI FFFFF# (1)م1830*FFFFF9
ءFFF( اFFF% وFFFC=در@ وFFF 4FFF" ،(2)فFFFوS اYFFF/ FFF( FFF واFFF وا واFFFوا (ه
(رFFF9-ر اFFF1 رت اFFF FFF( و3)،?لFFF7- اBFFF(C# تFF )FFF( اBFFF(0 4FFF ب اFFFوإره
* اتFFF9 FFF%/ FFF(# GFFF(0( ن اFFF GFFF# *
*FFF1 ع اFFF
1 ارس اFFF دFFF/ ( أن4)،@FFFC=
FFFF#( ) اFFFF( د اFFFF آFFFF=7 وات اFFFF; ن اFFFF#م ا1871 و1857 4FFFF# FFFFأ، نv?v YFFFF ا
د إزاءFFFF ام اFFFF اFFFF* ت اFFFF2% واFFFF ا واq(FFFF# اQFFFF7 FFFF(5)،FFFFC2 ?FFFF9eا
FFF1*2 واFFF1 D FFFت زواFFF" GFFF=(وآ6).FFFو1 اFFF@ FFF# FFF9 اFFFh1 ا4FFF FFF;آ
FFFFF7 ) وا0اFFFFF ف واFFFFF اFFFFF تFFFFFD
2 واdFFFFF" ت اFFFFF@) أFFFFFh (7)BFFFFF@ وا
جFFFF2 أنG/
FFFF9(وا9)،زاتFFFF0e* اFFFF) وFFFF( رس اFFFF wFFFF7 ،(8) وا{دابFFFFC وا
(10)
. يh5S ا47 ا/ أ;ل1( اY7 و1* ا ( م اB7
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
18371836 = -" 1K# = =, =E4. )/ =.. " = ? )(1)
L. = * 2 ;D :, 2B ".. % 45 *0 -3 C 2 % X. F"
%
. 119 + ( 2007 :E4. -/. *& =)E4. )/9
2 I/ L/ 2B 1;4 * *A " 2B 2<> LB 2" 8 2;:73(2)
81/" E4. 2B -B#I *L.=" =%D: .-/"> 1' *:/" L
. 127 +( 2007 :E4.9 -'# )18801830 = -& *
.22 21 +
M. 3 2 @ E4. 5" /(3)
* $ R. =.8 /" - -/: = bedeau ? . #" )(4)
234.35 (avenir1-progres le bi-h biskra f d n/)- & -> 79
. 32 +
M. 3 2 @E4. 5" / (5)
2254 R1881/09/03 9 1. -N<" - # < # = - (6)
- 2B *E4. 5" 2B *&44 : .24 *- & 79
. 180177 + (2004 :E4. -; ) 1.
EI K: $ -" 1I - &
L69 ?L -4 4"D $D LB 9 2" 1870 2 % $D 2 & # -
M4"9 - & -9) 2 # 2"E 1871 1I 44 2: .KL
.367 +(*:E4.
M.2 KG C /: - -# ? = % &: - ." -4 *<
. 345 +
. 1/ -/" ?L 1 E = -# 6 -#&(7)
.374 +
M. 5 3 @E4. 5" /(8)
. 59 )# ;I 4. ? ?;W" 1K% 1L9 -I 14.H(9)
=4 8& = 1 = 1575 1514 = X 2 (10)
29
1849 ! "! اة ال ا# ا$%&ار ا
ا
وا
ى وار
(ن واو
ا ا
قFFFF*2 اoFFFFh YFFFF/ BFFFF(،)( اFFFF FFFF دورا واFFFF اهFFFF( ?لFFFF7-ن اFFFFوآ
وقFFFFF اdFFFFF7 بFFFFF اFFFFF 4FFFFF ءFFFFF0 FFFFF9 ر،?9e اFFFFF#( ) اFFFFF( اYFFFFF/
FFF* ون ا6FFF% ا4FFF/ wFFF ?ل اFFF5 4FFF (رFFF9- اFFF9 را1 اFFF%و.(1)لFFFدو
FFF1
@ اFFF9 رأYFFF/ IFFF= أ،FFF@
ر5 وFFF* ق اFFFC واFFFf اFFF/0- واFFF9 وا
داتFFF1= اGFFF@0ى وFFF5 أFFF@0 4FFF 4FFF" (2).47FFF اFFF/ 4FFF# FFF @FFF96 وFFF=7 ا
)@FFF wFFF7 ?لFFF7- اBFFF= وFFF;( اFFF@( ?ل اFFF5 نFFF # FFF( اFFF1; ( اFFF<
مFFFل أFFF اFFF FFF ،دFFF@ IFFF/
1=- )FFF( JFFF@ YFFF وIFFF=أ،5S= اFFF;( اFFF@( ا
GFFFFF/ يFFFFF# FFFFF\ FFFFF7 أنFFFFFz(3)، شF FFF% ف اF FFF ت واFFFFFا2 ( ذة واFFFFF% ا
F F1 اFFF9 وا رFFF=" اFFF9 ا رbFFF9 أFFF1 ،)( FFF# (FFF9 واFFF واهFFF1v راFFFازده
IFFFF نFFFF وآFFFF@ ا واFFFF9 رأYFFFF/ وFFFF1; واFFFF/0-ة اFFFF # )FFFF واهFFFFh5S اFFF #
ارFFFz YFFF/ (5)نFFF # @FFF96 وFFFر ا واFFF%= اFFF
5 FFFآ6(و4).نFFF اYFFF/ vWFFF
FFF او# وزFFF/ 4FFF# FFF FFF9 اofFFFv ف اFFF( wFFF7 ، جFFF# FFF=7 اFFFا او
FFF1
# FFF=;( اFFFوا او،(6) فFFF ) واFFF( اFFF
FFF YFFF ل اFFF YFFF7 bرFFF ا
نFFFh ر4FFF# دقFFF اFFF وزاوFFF 5 يFFF# FFF= ا وFFF?ل وزاوFFF0 د-وWFFF# FFFر2 وا
جFFF ا4FFF# دقFFF اFFF وزاوFFF1*2 # FFF\* واFFF1*2 اFFFC اFFF/ FFF"ة وزاوFFF#
ورFFF اYFFF/. FFF= واFFFدر1 ى آFFF5 أFFF زوا4FFF/ FFFs* اqFFF#.وFFF57W# FFF1 #
(7)
،FF9ق واFF
= YFF/ )FF( اFF9? ورFF9e اFF#( اFF1; اFF%= FF IFF# GFF يQFF ا
FFFF( اFFFF1; اFFFF< ا4F FF/ رةF FF\ ءFFFF
/ إFFFF FFFF7 ت أدب اFFFF# آGهFFFF9 FFFFو
FFFF#( اFFFF1; دةFFFFh (رFFFF9 اFFFF99 جFFFF@= اYFFFF ?ل إ7-FFFF# اQFFFF7 FFFF،(8)نFFFF #
(10)
.م1855 "ة# = 9 أول رG9W w7،(9)?9eا
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
. م1844 ا نY/ اf d b 4# ا-(1)
. 367 ص،o# ا0 ا،1871 رةv،/ # -(2)
Jرv وIC و اI2g ، م1575-1514 يh5Sن ا7 ا/،/ 9 ا (? ا، زي دي-(3)
. 15 ( ص2008 :f ا ا،ENAG )
، وا ز%* 4 @ء ا# )دار% ا هاءD . و1، 1792-1771 وفx ي# \ B9 -(4)
. 32 ص،o# ا0 ا، ا اث، وي/ ا
ه:s= أ،9 ( ص2009 :fا ا
.03 ) رo اs* -(5)
. 35 ص.o# ا0 ا،*
*1 ذ ا% اdدS< ا1 ا،( ا9 -(6)
repertoire 0110\( اf ا اgأر:s=أ.22- 20 ص،o# ا0 ا، ا اب1
*،زا7-(7)
. 413ص،o# ا ر ا، (f )ء ا ا7 ا، g( ا ا/ ) 9 # اs* -(8)
96،95 (صfا ا، وا ز%* *D آ ا% ؛ ا2)طf ا ا2% وا1 ا () ا، آ#را-(9)
%/ 9 ن ا1 ?ل ا5 f ا ا/ دة ا#-= واC ) اfا ا، ون5 وا9< # ة/ #:^ Qآs=أ
* وا ; رةD ا آ اw ت وا9* راD رات ا آ ا%*،w *D ر ا% ا9،?دي
.149 ص،2007،fا ا، ا
.197(ص2009 :f ا ا،f ؛ ا2ت)ط-1?ت وW ،( ا9 )91 ا#أ-(10)
30
1849 ! "! اة ال ا# ا$%&ار ا
ا
وا
ى وار
(ن واو
ا ا
-MJ
#
ر%!R ا-R
8Rا)!(ل ا
ن و:
ا
ا
(ةC9#) ا)!(ل ا
ن-1
4FF BFF آFF= FF IFF ونFF( FFو، ن# بFF( اFFg dFF*# FF= 4F # ز اF )FFzر
دةFFF/ dFFF7 BFFF FFF= 4FFF#ل اFFF1= اFFF(# م1842 FFF IFFF= أ-إ،(1) شFF
(# 4FFF#ش واFFF## 4FFF#ا
FFFSج واFFF ا4FFF# FFF7 أ4FFF# FFF اFFF 4FFF# قFFFC-ل واFFF-و ا،BFFF7 و اFFF ا
FFF )هFFF9 FFF IFF= ا/?ل وأFFF7- اFFF@0( ا2)،نFF اYFFF/ FFFC5 IFF*/ يQFFF در اFFF1 اFF/
G5FFF ،جFFF ا4FFF# FFF7 أ4FFF# F F اFFF وFFF= 4FFF# / F F# 4FFF# تFFFgوث *وFFF7
Paraguey,d,hillieersIFFFFFFي دFFFFFFzا# الFFFFFF* اoFFFFFFD 4FFFFFF/ FFFFFF0 4FFFFFF FFFFFF=
FFF@=) أFFF( اFFF(3)،FFF اFFF1
* فQFFF7 FFF(# FFF= 4FFF# اFFF@ )"FFF FFF اoDFFF* دت اFFF7و
ابFF دات اFF زFF# أ4FF F * ف وهFFg 4FF# يFF# FF7) أFFh= اFF(# و،?FF\ أb= F FF FF1
FFF1 اYFFF/
ةFFF "ة واFFF# لF F5 د4FFF FFF5S ا4FFF" F F اFFF YFFF اFFF% ا
FF5= وFF7 ونFF%/ وFF9 ر4FF%/ FF= 4FF# اFF1 FF(#،S اYFF
اFF دت اFF(
يQFFF *
* اFFF1# FFF=
FFF9 YFFF اFFF= 4FFF# اFFF1 ?لFFF5 4FFF FFF0 ?FFF0 ن رF F(#وأر
4FFF FFF=C ة اFFF* اFFF D ،FFF اFFF
ةFFF9 GFFF نFFF اF F ? F F@ I*FFF<
(4)
. 5 9 / اIv ( ?ل5
*FF9 ونFF%/ وFF*vوز اFF )FF FF وهdFF b FF : لFF# ا ا4FF#-ل اFFوق دوFF ر اFF
FFFاء وFFF وراس واS اFFF #ن وFFF اYFFF/
ةFFF اFFF FFF= افFFF أهoFFF1
YFFFF/ ءFFFFh1 وا،م1844 FFFF# رFFFF دةFFFF( اFFFF@;(# و1#FFFF اFFFF%"9-ت اFFFF9ا را
FFF=C ات اF F1 اGFFFآ،ي# FFF7 أFFF أCFFF وFFF/ 4FFF# FFF7 أJFFFf وFFFS اFFFC5
"FFFFF/ ـاFFFFFـ آFFFFF*# GـFFFFFم وأ1844 ـيF FFFC 08 QFFFFF* لFFFFF دوFFFFF1 dFFFFF7
.(5)
ـادe وا4 ـ
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
20 ص،o# ا0 ا،ر5 -(1)
?ل5 4 fح ا اCآ،/ # :^ Qآs=وأ. 69 ص،o# ا0 ا،@ت0 4 ت،9 -(2)
. 56 ( ص1986 :f ا ا، * "بD ا96 )اofv ا
(3)- Bouaziz ben Gana, op, cit, p83.
. 49 ص، o# ا0 ا،"ة# ?ل7 ا، 9 -(4)
(5)- Rapport du 22 mars 1844 du duc d’aumale , R A, N° 29, 1885, pp 13-27
31
1849 ! "! اة ال ا# ا$%&ار ا
ا
وا
ى وار
(ن واو
ا ا
FFF= 4FFF#ب اFFF( اFFFg 4FFF BFFF0 FFF ل أFF\ر وFFFs= اFFF يFFF*0 ف- اFFFv?v 4FFF نFF"
أنFFFFz، ةFFFF
*1 اFFFF )@FFFF<ا/ اF FFوC اFFFFh5S
ن واFFFF9 د-ت أو-وFFFF )FFFFzر،
FFFFF17? وoFFFFF
ا4FFFFF# GobarرFFFFF# FFFFFf ا اFFFFF آButtafaco آF FFF # FFFFF1( ا
4FFFFF )FFFFF@# oFFFFF ي اQFFFFF اSillague ?غFFFFF9 الFFFFF* ر ا#FFFFFD dFFFF=0 YFFFFF ا4FFFFF<( ا
يFFFFC 25 FFFF نFFFF اYFFFF اFFFF@1D FFFF ت اQFFFF5وأ،م1844 يFFFFC 18 FFFF
FFFF9
وقFFFFFF أخ اMontpensier IFFFFF= = 4FFFFFF ازرة6FFFFFF# لFFFFFFدة دوFFFFFF GFFFFFF م1844
GFFFF\ وYFFFF7 (1)،BFFFFf1 اFFFF واoFFFF
ا4FFFF Mac-Mahon ه نFFFF" FFFF1( وا
FFFF(#،م1844 رسFFFF 04 FFFF "ةFFFF# BFFFF5( ود2)م1844 يFFFFC 29 FFFF ةFFFF
*1 اYFFFF ا
FFFF اءة اFFFF1 IFFFF= ا/ أIFFFF0 ^ وFFFF# لFFFFوق دوFFFF م اFFFF1 ،FFFFS اFFFFC5 FFFFدرهz
dFFFF1* واDe neveau FFFC= دوdFFF1* واThomas سFFFF D FFFFf*@) ا اFFFF، IFFFF9ودرا
FFFFFFF< FFFFFFF#1/ اءاتFFFFFFF0ذ إFFFFFFF2وا،FournierIFFFFFFF= رdFFFFFFF1* واDesveau FFFFFFFCد
FFFn ـ?ثF Fv ـF F*0 ـF F(# (4)،ـF FC*/ FFFو1 GFFF@0 واBFFFz ت ا-وFFF 4FFF" (3)،4وFFF1 ا
Petit ونFFF ـFFFـ# ـ?زمFFF اXـFFF#h ـ اFFF
9 GـFFF ـFFF1 ـ اFFF ـFFF هS ا4ـFFF
Thomas سD ـf(ـن اh2( و5)ـ ا (ـبg وgrand
.ةC9# ا)!(ل+%#
ر ا
ن%!R ا-R
8R_2
FFFF1
* اYFFFF/ IFFFFض إرادFFFF YFFFF "ة اFFFF# ?لFFFF7 اFFFF(# FFFF=C ?ل ا7-دراFFFF#
4FFF?ك ا هFFF أFFF#،م1844 رسFFF 25 FFF@ ءFFF@= اFFF(# FFF( اءاتFFF0ذ إFFF2#
YFFFF @) اFFF@) وFFF7 و4zFFFF% اYFFFF/ qFFF1 ء اFFFF1 وإ،4 ا ز4وFFFF1 اFFF(و
qFFFF#S اد اFFF# FFF7 أFFFF*# BFFFFf =~ وFFF% ةFFFF# YFFFF/ مFFF@ ) اFFFFv ،(6)*
*FFFF 4FFF9
م1844 FFFF تFFFF7ور وا اFFFF "ن واFFFF ب اFFFF< FFFF FFFF# د اFFFF( اYFFFF/(ل أFFFF9#
جFFF ا4F F# دقFFF ا4FFF# )اهFFF# وإFFF اFFF FFF/# FFFو1 ن اFFFh7 اFFF@ FFF#1/
. (7)
)هzو
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
(1)- Charle Feraud, les Bendjelleb, op ,cit. , p 470,471.
. 63 ص، o# ا0 ا، رh 4 ، 9 -(2)
" =» =ع ا9 47 7ا:hاs=أ. 47 ،46 ص،o# ا0 ا،=C ?ل ا7- ا،9 -(3)
*D ا آ اw ت وا9* راD ا آ ا،06ع، « ا در. 1871-18304fر ا1( ا
.120(ص2002) ،fا ا،1954 = رة اولvو
. 47 ص، o# ا0 ا، ا اب1
* ، زا7-(4)
.48 ص، o# ا0 ا، =C ?ل ا7- ا، 9 -(5)
. 64 ص، o# ا0 ا، h 4 ، 9-(6)
(7)-Rapport du 22 mars 1844 du duc d’aumale dans R A, N° 28,1884, pp467-478
32
1849 ! "! اة ال ا# ا$%&ار ا
ا
وا
ى وار
(ن واو
ا ا
هFFF(#،ي# FFF7 أFFF7 وFFF*# FFF آYFFF/ )@رFFFz اءFFF0
نFFF9 د- اوFFF( )FFFv
FFh ) اFF9 ض اFF wFF7 (1) ThomasسFF D FFf
ا اFF9 GFF "ةFF# GFFآ
FFFF1*2 واFFF\ د- أوYFFFF/ FFFF% اب اFFFF اYFFFF/ رةFFFF # @*FFFFg ود،^FFFF= 150000 ب
.1 ة *ء ا2 وض ا
FFFFFF= مFFFFFF@ FFFFFF0 4FFFFFF
نFFFFFF9 د-ض أوFFFFFF( م1844 BFFFFFF أ25 FFFFFF
FFFFF 4FFFFF" FFFFF(# 4FFFFF" ،(2)F FFF17? يFFFFF# FFFFF7 وأFFFFF1 FFFFF1
* اGFFFFF<(،9آ
لFFFوق دوFFF د ا/،FFF9# FFFو1 وFFF0= FFF
2# FFF0 4FFF "ةFFF# كFFF" ا4FFF FFF ا
FFFF FFFF?ه5 أFFFF(#،م1844 يFFFF16 FFFF "FFFF/ ةF FF1# "ةFFFF# YFFFF اFFFF=; ة اFFFF
dFFFF@* ب واFFFFz- اGFFFF9(ر رFFFF9- ات اF FF1 أن ا- إ، FFFFهS اYFFFF/ FFFF 5 FFFF ا
YFFF/ XFFF وFFF= 4FFF# اFFF9وا،9 ا اFFF1 ?ك واFFFS اFFF7 وBFFF1 ت واFFF ^ اFFFوه
"ةFFFF# FFFF" ت اFFFF1# ا4FFFF و،(3))FFFFs اع اFFF= أYFFFFg "ةFFFF# YFFFF/ ضFFFF وFFFFهSا
0FFF اFFF لF F2 اXFFF#) ورFFFs/S اFFF اdFFF2س وFFF* ت اF F# FFF آFFF( اFFFإ
FFFاش آFFF/S واFFFدات وا واFFF1 ا4FFF# FFF قFFF FFF99 dFFF=0 YFFF ( ا4)،FFF2 ب اFFFgو
يFFFFF# FFFFF7 أ4FFFFF# و،بFFFFF( ا2FFFFF% YF FFF/ زFFFFF"/ # وFFFFF= 4FFFFF# اfFFFFF/ 4FFFFF# ثFFFFF7
FFFFFh ا اFFFFF وا واFFFFF*0 اFFFFF< ا وFFFFF ا وا4FFFFF# وFFFFF1
* # ذF FFFC* اYFFFFF/Sوا
FFFF/ اFFFF% اب اFFFF# 47FFFF* اFFFF@/C# F FF\ د-وWFFFFاش آFFFF/S ا4#و،FFFFو1 ا
(5)
.(# ن9 *# و#اش ا واودة ا ا/ أ4#و،* فg 4#ا وا
سFFFFFF D FFFFFf ا اIFFFFFF0 # 4FFFFF/ م1844 يFFFFF 23 ارFFFFFF ورFFFFF\ IFFFFF1/أ
:{ ا * اY/ @1"ة و# Y/Thomas
FFFاء وFFF اYFFF/ FFFC2 # IFFFC= dFFF1 وFFF= 4FFF# / FF# :بFFF( اFFFg دةFFF
:(6)@* 11 %/ ى7 إY/ I
9
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
(1)- Rapport du 22mars1844du duc d’aumale, RA, N°29,1885, op, cit, pp13-27
. 66 ص، o# ا0 ا، h 4 ، 9 -(2)
.15 ،14 ص،o# ا0 ا،ر5-(3)
d(% ب ا7 ت/
?ل5 4 (ر9- ا9 ا،/ # :hاs=أ.17 ص،0 اbC= ،ر5-(4)
. 95 ( ص1995 :f ا ا،( ت ا/
)د ان ا1954-1830 يfا ا
. 38 ص،o# ا0 ا، 1ع، ا اث، وي/ ا
ه-(5)
ص،(2009 :f ا ا، 1 )دار ا1913-1830 =C (و= ن و*ون ا ~ ا،وي# ا-(6)
. 126
33
ا ا
ار ا
ا
وا
ى وار
(ن واو& $%ا !"#اة ال ا ! 1849
وا"# 7ة
9 G:ا 1# / 4#وم = 4#و )1ا G9 Yأ7ء. ا اب ا @sاوي1g # :ون ،ر،ا ج،=% ،ا .1 D،%D/ ا اب ا :1أور-ل ،ة2،د D 4#،س،،ا او*،ه، 1#،أوش،ا ة. ا و وا{ :45ر B7ا * ب/،ب ا %ا/،ب ا ا،#أو-د 9ي \ . دة 1 9ان :أو-د 1 9ان :أو-د # 9ج ،ا ،*hأو-د دراج ،أو-دزن *# ،^ 9 *#،ح،أو-د *9ن،ا
*1ة،ا ا=،bا ري،وآل ،أو-د /ي،
9ي ،B5ا روع.
دة ا اب ا 4# ):%ا 4/Cا * 4 4أو-د \ وه ا /ا وا4#)( 1
*gف.
إ d=0 Yا (ت وا ?ت ا (" Y/ا * ب وا * ب ا 7 @* ،%
رو=ون 4#أ1844 Bم و1845م Y/و 9ق أهاس ورا 1
* #و7
دول Y/اSوراس)(2وأ57و 1844م،وأ5ى Gدة ه #ن 1846 0م
و 7آ =و#ر ي و 0ان 1848م ،و G=9 7أر= ي و 0ان 1848م)v،
)(3
4#أ Bوي و 0ان 1850م ا YاSوراس و *#و"#ة وا * %و.
أ ا اب ا ( G<( %ة /ت "/ا، @0 4 /?
9و X
ا * Cذ وا @* و اSه و Bروح ا 1و @0 4أ5ىz Y/،ار /ت G=9
0ن Saint germainو G=9أر= Saint Arnautوا D X#hس Thomas
وه #ن Herbillonوا *ال Cر 57W# Levasseurو وا 1*2ا (<G
).(4
ا 1846 ( Yم
"ر أو-د ?0ل /م1847م وأدى ا 19 Yط ا (%ات 4ا @%اء 4 W#
ا *ال ه #ن 4 Herbillonأ B0ض ا @* B1 #وا 1وا1=-م 4ا 1و4
وو اSه وا=@ج 99ق *#،آ= Gا 1و (5)،1وG B#1 #
q(#ا (?fت وا 2%ت ا * ا ( Y/ 1ا/-د
ة Y/ا *
z Y/ 1ار
4#ا
dا9 4#ي =،1*2 #(6)،0إ< ا Yدة ا اب ا %ا
= 4##
)(7
واeدارة ا(9-ر 4أو-د \ :@/C#ا /ا و ا *g 4#ف.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
) ،h 4 ،9 -(1ا 0ا ،o#ص . 71 ،70
) -(2ا0ح اSوراس وأ57و < %/ط 4#ي و 0ان 1845م .أ=sا/: hوي ،ا 0ا ، o#
ص . 44
)/-(3اوي 4 ،ر ا ا fا ، wا 0ا ،o#ص . 96
) -(4ا= ا و G=9 ،أر= أو ا %ف ا 7.،fhج ( د .و.أ) "# 7دار ا ،1ا ا:f
( 2007ص . 322 ،321
) ، 9 -(5ا?7-ل ا ، =Cا 0ا ، o#ص .56
) -(6زوزو ،اSوراس ،ا 0ا ،o#ص . 134
) ، 9-(7ا?7-ل ا ، =Cا 0ا ، o#ص . 55أ=sا<:hة D
2ه ا اهي "**
*@ /ا ) \.
34
1849 ! "! اة ال ا# ا$%&ار ا
ا
وا
ى وار
(ن واو
ا ا
(-8JD
ا-.
وM
)اS
ه7 ا$%&
ردود ا:"#ا
ا
ا
:-8
او-.
وM
_ا1
أن- إ،4=وFFF( ) اFFFاء ذFFFg و4FFF<?ل (رFFF7- اFFF"ة وFFF# ?لFFF7) اFFFzر
~= FFFFFFFF% FFFFFFFFF (آFFFFFFFFF@ آن أو،"ةFFFFFFFFF# ارFFFFFFFF0 FFFFFFFFF تFFFFFFFFF%=(ا1)FFFFFFFFFو1 روح ا
FFF*# BFFFFf FFFF7 FFFF FFFF اFFFF FFFFS اFFFFC5 4FFFF wFFFF7 م1844رسFFFF15
4FFFF# )اهFFFF# دة وإF FF7 انFFFF1 أFFFF% =~ اF FF%# FFFF=7 م اFFFF1 )@FFFF9 رأYFFFF/(و2)FFFF7أ
أن-إ،FFFFF1; اFFFFF9S# ةFFFFF دك اFFFFF ?لFFFFF7- اFFFFF%7) وzور،جFFFFF ا4F FFF# دقFFFFF ا
IFFF GFF<( يQFFF ر اFF ) اFFFzل رFFاف دوFFFل دون أهFF7 FFF@ أهFFو1 وFFF1
* = اFF7
(4)
Boraud ونFFF# X#FFFh *@) اFFF دFFF*0 FFF9 (ريFFF9-~ اFFF اFFF1 FFF(و3)،FFF7ا ا
(5)
.@اg %/ (# ا هون أر1 *#
FFFF*# )FFFF إFFFF "FFFF( اFFFF) ا اآ0FFFF@
نFFFF9 د- أوBFFFFf GFFFF= آBFFFF#1 #
)@وFFFFF1 اءFFFFF0 (ريFFFFF9-م اFFFFF1=? )@FFFFF</ FFFFF، ا نYFFFFF/ XFFFFFh اFFFFFC2
لFFF FFF و/ FFF اFFF%* FFF= B"FFFg FFF1 FFF اFFF FFF أ،يFFF# FFF7S )@FFF7و
نF FF5 وFFFFn )@*FFFF IFFFF0رس وFFFF 500 FFFFn bFFFF5 IFFFF FFFF Y7،دFFFF@ عF FF
ا
)FFF FFF FFوه، "ةFFF# FFF YFFF/
ةFFF "FFF/ FFF
5 4FFF< ?مFFF9? FFF9 ر150
مFFFFF1=-اء اFFFFF0
نFFFFF9 د- أوYFFFFF/ XFFFFFh اFFFFFC2 م1844 يFFFFF 12 FFFFF BFFFFF(C #
FFFf1 دة اFFF GFFF دىFFFz 4FFF# FFF7 أF F ا هFFF1 م اFFF اFFF/ وأس،(ريFFF9-ا
د-
ن وأوFFF9 د- أوFFF( لFFFوق دوFFF # بFFF( اFFFg oFFF اFFF(# (6)،FFF 4FFF# FFF/
Petit ونFFF FFF# وCrochard رFFFg آوX#FFFh اFFF1 م اFFF اFFF BFFF1، ن/ #
.(7)
Pelisse b# ( * ا# 49 أرd
واgrand
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
h5S
ن وا9 د- أو4 رس600 Y w7 *
ة1 اoh */ و1 اG=?ل ا ن آ7 اB -(1)
.56،57ص،o# ا0 ا،=C ?ل ا7-ا،9: s=أ. = 4# /و وإ1 و اC ا
(2)- Seroka (c), le Sud Const, R A, N° 56, 1912, op, cit, p 329,330 .Voir aussi Charle
Féraud, les Bendjellab, R A, N° 28,1884, op, cit, p 475.
. 33 ص.o# ا0 ا، 2ج، "ة# 4 ?م/ أ، دي-(3)
. ز7 Raffet = راC م ا9 ه ا5 -(4)
. 44 ص، o# ا0 ا،"ة# ?ل7ا، 9 -(5)
. 11 ص،( 2004 )د، 3 ع، =و2 ( « ا% و ا1
ت اC رة » و4#- C5 -(6)
g أر:^ ذs= أ، 4 رb )/ ا4/ وd1( @ 2 ة روات/ J ار/ ل7 G= -(7)
. م1844/05/12 س1 :"ة#
35
1849 ! "! اة ال ا# ا$%&ار ا
ا
وا
ى وار
(ن واو
ا ا
4" ،وFFFF57 وأFFFF1/ يFFFF# ومFFFF1 جFFFF ا4FFF# دقFFFF ن اFFFF آGFFFF اbFFFFC= FFFF
FFFأ،م1844 يFFF 18 FFF FFF=; ة اFFF لFFF دوFFF@5 دFFF(# 7FFF9? GFFF<( "ةFFF#
لFFFF FFFF1
* م1844 FFFF 08 و1844 انF FF0 30 4FFFF# )0FFFF هFFFF1 FFFF اFFFF
FFFFFF 08 FFFFFF FFFFFF1/ يFFFFFF9 B5ود،رةFFFFFF dF FFFF/ FFFFFF (آGFFFFFF( وw7،روعFFFFFF وا
B"FFFFg FFFF(# FFFF#واودة ا اFFFF (ل اFFFF9# م1844 FFFF 0 25 FFFF FFFF1*2 ) اFFFFv،م1844
FFFFFF 4=وFFFFFF( خ اFFFFFF% ا4FFFFFF FFFFFF1
* اFFFFFF5(و1)،FFFFFF1
* # FFFFFF* وFFFFFF/ نFFFFFF
FFFF0@د وFFFF@ اء اF FF FFFFg * ) اFFFF91# 4FFFF# FFFF7 اFFFF% اFFFF رFFFF FFFF*ا،?ل7-ا
.م1846 # ن أآ0 G= ا ("يB5 ا- (2)،= دس و# و1*2 ا
( روح3) (ةFFFF# fFFFF; ل اFFFF\ر وFFFFv أFFFF1 ?لFFFF0 د- وأوFFFF 5 يFFFF9 FFFF7= FFFFأ
4FFFF# تFFFF7 4FFFF# يFFFF# FFFF/ ازرة6FFFF FFFF(#، @دFFFF(اد ا اوFFFF9 واFFFF1
* # دFFFF@ ا
نFFF9 ن وFFF*v ط ا1FFF9 FFF5 نF F# ه4FFF WFFF# FFF1 ةFFF اGFFF<(،( ; رةFFF ا
(4)
.@اg
نFFF7 اFFF/ د-ش أوFFF/ شFFF أآFFF FFF*/ FFF اFFF0 وFFF1 يFFF# FFF7 أFFFأ
يFFF# FFF7) اFFF/ اFFF(# (5).IFFFج و زاوFFF ا4F F# دقFFF اwFFF7 بFFد أ- أو4FFF ب1 FFF#
FFFF(*# ولSا،وراسSFFFF# جFFF# FFFF7ن اFFF7 اFFFF/ 4FFF# FFFF اFFF FFFFS اFFFC5و
FFF رة واFFF7 4FFF# اFFFf/ FFF*/ =; وا،FFFدر1 اFFF ا اوd7FFF\ سFFF/ 4FFF# اFFFf/ FFF*/
)(ادهFFF9وراس اS اBFFF أه4FFF/"ة أFFF# ?لFFF7 اFFF(# و،FFF=و6 ة وا5QFFF اFFF آGFFF=آ
(6)
.* و و ا1
?لFFF7? FFFC2 اFFF/ ا1 ب اFFFh FFF
ن وا اآFFF9 د-دة أوFFF GFFF= آBFFF#1 #و
FFF7وراس وراء أSاش اFFF/ت أFFF7 FFF(#،(7)نFFF =~ واFFF% YFFF/ ءdFFF( اFFFC2
(8)
.م1844 B?ل رس وأ5 ل ا وا0ي و ا ور#
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
. 43 ص، o# ا0 ا، وي/-(1)
.99 ( ص2004 )3 ع، =و2 ا ن « ا1
*# (% ( ا% ?ل ا5 4 و1 » ا، دة1C \ -(2)
I7ا9 oD) أv 49 وB1/ا،م1820 ا4 ا/ 4# وا< ا4# ا ا/ 4# ه: (ة# -(3)
.85 ص،o# ا0 ا،1954-1830 f?م ا ا/ا/ 9 :s=أ.م1852
. 218 ص، o# ا0 ا، ا اب1
* ، ز ا7 -(4)
. 136 ، 135 ص،o# ا0 ا، ن#وراس ا- ا، زوزو-(5)
. 121 ، 120 ص،o# ا0 ا، وراسS ر ا، = ( أول0 إ=ج-(6)
. 122 ص، IC= -(7)
. 43 ص،o# ا0 ا،وي/ -(8)
36
Partager ce document
Télécharger le fichier
Faire un lien vers ce document
Lien permanentpour un message, un forum, un réseau social
Lien courtpour un SMS ou un profil
Code HTMLpour un site ou un blog
Du même auteur
Sur le même sujet
Les mots qui reviennent le plus dans ce document. Chacun lance une recherche dans les fichiers publics.
Commentaires
Pour voir les commentaires déjà publiés ou ajouter un commentaire, Connectez-vous ou Créez un compte.






