SalihBozok 1881 1941

Salih BOZOK (1881, Selanik - 25 Nisan 1941, İstanbul),
Türk asker ve siyasetçi. Mustafa Kemal Atatürk'ün çocukluk arkadaşıydı
ve daha sonra yaverliğini yaptı. Atatürk'e en yakın kişi olarak bilinir.
Hayatı
Salih Bey 1881 yılında Selanik'te Yakup Paşa Mahallesi'nde dünyaya geldi. Annesi
Çelebi Hanım ve babası Cafer Efendi'nin tek evladıdır. Çelebi Hanım bütün sevgisini
Salih Bey'in üstünde toplamış ve bir dediğini ikiletmemiştir. Salih'in babası Cafer
Efendi ise sert karakterliydi ve Çelebi Hanım ikisi arasında köprü olmuştur.[2]
Salih Bey iki evlilik yapmıştır. Biri Nuri Conker Bey'in kızkardeşi Dürriye Hanım, diğeri
ise Salih Bey'in Atatürk'ün hastalığı esnasında Savarona Yatı'ndan o meşhur 7 Haziran
1938 tarihli mektubu gönderdiği Pakize Hanım'dır. Salih Bey'in çocukları Cemil S.
Bozok, Sabiha Bozok-Yenen, Muzaffer Bozok'tur. Büyük oğlu Cemil S. Bozok'tan olma,
Salih Bozok (Dr. Salih Bozok) adlı torunu vardır. Dürriye Hanım'ın babası Hoca Osman
Efendi, zamanın yeni fikirleriyle yetişmiş oğlu Nuri (Conker) Bey ve damadı Salih
Bey'e, "Farmasonlar" derdi. Onun dindarlığı tutuculuk derecesindeydi.[3]
Mustafa Kemal Atatürk ve Nuri Conker Bey, Salih Bey'in Selanik'ten mahalle ve okul
arkadaşlarıdır. Bu üç arkadaşın arasında çocukluktan başlayan dostluk ve kardeşlik,
ölüm onları ayırıncaya dek sürmüştür. Fikirleri 21. yüzyıla ulaşabilen tek lider olan
Atatürk, bu iki arkadaşına karşı içtenliğini hiçbir zaman yitirmemiş, onlarla çocukluk
günlerinde olduğu gibi şakalaşmıştır. Ayrıca sırlarını onlarla paylaşmaktan geri
durmamıştır. Atatürk, canını ve değerli annesi Zübeyde Hanımı emanet ettiği Salih
Bey'e mektuplarında şöyle hitaplarda bulunmuştur. “Ey Hazreti Salih, Kardeşim Salih,
Kuzum Salihçiğim, Güzel Gözlü, Burma Bıyıklı Salihim.” Atatürk dostlarına karşı
iltifatta bulunmaktan hiç kaçınmazdı. Atatürk'ün sevdiği, güvendiği bir kişi olan Salih
Bey'in, çevresinde de aynı duygularla tanındığını ona takılan şu adlar göstermektedir:
"Salih Selanik", "Sadık Salih", "Şen Salih", "Tatlı Salih", "Erkek Salih", "Muharip Salih",
"Ahbap Salih" ve "Bozok Salih".

Salih Bey, Mustafa Kemal Atatürk'ün yaşça akranıydı. Harp Okulunu aynı yıl bitirdiler.
Kendisi jandarma sınıfına seçildi, Mustafa Kemal ise Harp Akademisine devam ederek
kurmay oldu. Millî Mücadele'yi düzenlemek üzere Anadolu'ya geçmeden önce ve
Suriye Cephesi'nde bulunduğu sırada Mustafa Kemal Paşa, Salih Bey'i "başyâver"
görevine tâyin ederek yanına çağırdı. Sürekli beraberlik böyle başladı. Mustafa Kemal
Paşa, meclis başkanı iken "Meclis Başkanlığı Yâverliği", Mustafa Kemal
Atatürk Cumhurbaşkanı seçildikten sonra da "Cumhurbaşkanlığı Yâveri" olarak görev
yaptı.
Salih Bey Ankara'da bulunduğu sırada, tarihsel adı Bozok olan Yozgat ilimizde, Milli
Mücadele başlarında ortaya çıkan isyanın (bu isyan Çapanoğlu İsyanı olarak da
bilinmektedir), Ankara Hükûmeti tarafından bölgeye gönderilen Çerkez Ethem
Bey komutasındaki Kuva-yi Seyyare birlikleri tarafından bastırılması eylemine, Çolak
İbrahim Bey ile katılmıştır. Bu eylemde muvaffak olunmuştur.
Yarbay rütbesinde emekliye ayrıldıktan ve TBMM 2. Dönem'de (o dönemdeki adı Bozok
olan Yozgat'tan) milletvekili seçildikten sonra da Mustafa Kemal'in yakınında kaldı. 4.
Dönem'e kadar Yozgat ve daha sonraki dönemlerde Bilecik milletvekili seçildi.
10 Kasım, Salih Bey'in “Gidiyorum, işim bitti artık.” dediği gündü. Mustafa Kemal
Atatürk'ün ölümü üzerine, "Başkomutan yaversiz gidemez!" diyerek uzun süredir
planladığı gibi kalbine kurşun sıkarak intihar teşebbüsünde bulundu.[4] Söz konusu
bu intiharın da son sahne olarak kullanıldığı, Zülfü Livâneli tarafından senaryosu
yazılarak yönetilen Vedâ filminde ise; Gazi Mustafa Kemal Atatürk ile Salih Bozok'un
yakın ilişkisi, dostlukları ve birlikte verdikleri mücadele dolu yıllar beyaz perdeye
aktarılmıştır. Kurşunun kalbini sıyırması nedeniyle hayatta kaldı. Atatürk olmadan
geçen kısa yaşamında milletvekilliğine devam etti. 25 Nisan 1941'de, Suadiye'deki
köşkündeyken hasta ve yorgun kalbi, Atatürk'ün vefatından 2.5 sene sonra durdu.
Cenazesi İstanbul'dan Ankara'ya nakledilmiş olup, vasiyeti üzerine Cebeci Askeri
Şehitliği'nde Nuri Conker'in yanına gömülmüştür.
Salih Bozok genel kabul gördüğü üzere çok ketum ve sır sahibidir. Cesur, neşeli, temiz
kalpli, sabırlı, merhametli, vefakar, güvenilir ve sadık bir dost olan Salih Bey, anılarını
ortaya koyduğu zamanda bile bu ketumca davranışını sürdürmüştür. Arkadaşları
arasından sevilen, sayılan bir insandı. İyilik yapmak onun idealiydi. Canı pek
kıymetliydi fakat Atatürk ile nefes alır, Atatürksüz nefessiz kalırdı. Açık sözlü, sevdiğini
yürekten seven, Arnavut (dede tarafından Arnavut kökenliydi) inadı tuttuğu zaman
yaman bir efeydi.[5]
Salih Bey'e göre, Türk inkılabının doğuşu şu şekildedir: “… Şüphe yok ki Türk
inkılabının bayrağını taşıyan Atatürk, o inkılabın ruhunu, prensiplerini de varlığında,
işlerinde, geçmişinde ve genel hayatında taşıyor… İnkılabımız bir rastlantıdan veya
görevin gerekliliğinden değil, yıllardan beri düşünülerek varılan karardan
doğmuştur.”[6]

Mustafa Kemal Atatürk ile olan dostluğu
Atatürk'le dostlukları eskiye dayanmaktadır. O da Atatürk gibi, Selanik doğumlu.
Yaşları da yakın. Selanik'ten mahalle komşulukları, hatta Atatürk'le üçüncü kuşaktan
akrabalığı vardır. Atatürk'ün dedeleri olan Hacı İslam Ağa ile Hacı Salih Ağa, onun da
dedeleridir. Atatürk'e aslen Konyalı (Karaman eyaleti) diyenler olduğu gibi dedelerinin
Aydın yöresinden göç etmiş olduğunu söyleyenler de vardır.[7]
İlk subaylık yıllarında beraberler. 1908'de hürriyetin ilanından sonra yolları
yine Selanik'te kesişiyor. Atatürk'ün onu daha o yıllardan "ömür boyu yoldaş" olarak
seçtiğini gösteren ilginç bir sahne vardır:
Selanik'te meşhur Olimpos Gazinosu'nda oturdukları bir akşam, Mustafa
Kemal sofradaki dostlarına ileride nasıl iktidara geleceğini anlatır. Sonra da orada
bulunanlara gelecekteki görevlerini açıklar. Masadakiler; Fuat Bulca, Nuri
Conker, Fethi Okyar ve Salih Bozok hayretle izler onu. Herkese görev bölümü
yapıldıktan sonra, sıra Bozok'a gelince, Salih der seninle hiç ayrılmayacağız. "Seni
kendime yâver yapacağım." Masadakiler sorar:
"Peki sen ne olacaksın?"
Yanıt kısadır:
"Ben, size bu görevleri verecek adam olacağım."

Eserleri
(Cemil S. Bozok), Hep Atatürk'ün Yanında, Çağdaş Yayınları, İstanbul 1985.
(Can Dündar), Yaveri Atatürk'ü Anlatıyor, Doğan Kitapçılık, İstanbul 2001.

Popüler kültürdeki yeri
Veda adlı filmde Serhat Kılıç tarafından canlandırılmıştır.
Kurtuluş dizisinde Turgay Tanülkü tarafından canlandırılmıştır.
Ya İstiklal Ya Ölüm dizisinde Ushan Çakır tarafından canlandırılmıştır.

Kaynakça
1. ^ Harp Akademileri Komutanlığı, Harp Akademilerinin 120 Yılı, İstanbul, 1968, s. 146.
2. ^ Can Dündar, Yaveri Atatürk’ü Anlatıyor, Can Sanat Yayınları, İstanbul, Ocak 2015, s. 28.
3. ^ Salih Bozok-Cemil S. Bozok, Hep Atatürk’ün Yanında (Baba-Oğul Bozoklardan Anılar), Atatürk
Vakfı Yayınları, İstanbul, Haziran 2019, s. 15.

4. ^ Turhan Gürkan, Atatürk'ün Uşağının Gizli Defteri, Fer Yayınları, İstanbul, 1971 s.232
5. ^ S. Eriş Ülger, Zaferin Gölgesinde Latife Hanım, Paraf Yayınları, İstanbul, Nisan 2013, s. 121.
6. ^ Salih Bozok, Atatürk’ün Yaveri Salih Bozok Anlatıyor, Alaca Yayınları, 3. Baskı, İstanbul, Eylül
2020,, s. 9.

7. ^ İlber Ortaylı, Gazi Mustafa Kemal Atatürk, Kronik Kitap, İstanbul, Ocak 2018, s. 25-26.

Türkiye Büyük Millet Meclisi
2., 3., 4., 5. ve 6. Dönem Milletvekili
Görev süresi
11 Ağustos 1923 - 25 Nisan 1941
Seçim bölgesi
1923 – Yozgat
1927 – Yozgat
1931 – Bilecik
1935 – Bilecik
1939 – Bilecik
Kişisel bilgiler
Doğum1881
Selanik,
Osmanlı İmparatorluğu
Ölüm25 Nisan 1941 (60 yaşında)
İstanbul, Türkiye
Defin yeri
Cebeci Askerî Şehitliği, Ankara
Partisi
Cumhuriyet Halk Partisi
Evlilik(ler)
Düriye Bozok
Pakize Bozok
Çocuk(lar)
Cemil Bozok (1907-1994)
Sabiha Bozok-Yenen (1909-1993)
Muzaffer Bozok (1920-2006)
Bitirdiği okul
Selanik Askeri Lisesi
Harp Okulu
MesleğiAsker
Ödülleri Askerî hizmetiBağlılığı
Osmanlı (1905-1919)
Türkiye (1919-1926)
Hizmet yılları1905-1926
Rütbesi Yarbay
Çatışma/savaşlarıBalkan Savaşları
I. Dünya Savaşı
Türk Kurtuluş Savaşı

BOZOK’UN ÖLÜMÜ ÜZERİNE YAZILANLAR
Salih Bozok’un ölümünden sonra gazetelerde çıkan yazılardan bazıları:
Cumhuriyet Gazetesinde “ELİM BİR KAYIP: BİLECİK MEBUSU SALİH
BOZOK VEFAT ETTİ” başlıklı yazı:
Bilecik Milletvekili Salih Bozok’un ölümünü büyük üzüntüyle haber aldık. Bir
süreden beri kalbinden rahatsız olan kıymetli milletvekilimiz yapılan bütün tedavilere
rağmen kurtarılamamış ve dün sabaha karşı saat beş buçuğa doğru Suadiye’deki
köşkünde ani bir kriz sonucunda hayata veda etmiştir.
Salih Bozok 1881 senesinde Selânik’te doğmuştu. Onu bütün memleket, temiz
yürekli bir asker, cesur ve mert bir insan olarak tanırdı…
Salih Bozok, Atatürk’ün en eski arkadaşlarından biri idi. Ebedi Şef’le daha okul
sıralarında iken tanışmışlardı. Sonraları uzun seneler (O’nun) yaverliğinde bulundu
ve hemen bütün hayatında ebedi şefi adım adım sadık bir gölge gibi sonsuzluğun
eşiğine kadar takip etti. İnkılâp tarihimiz hiç şüphe yok ki ebedi şefin özel yaşamına
onunki kadar karışmış bir başka kişiyi bulmakta güçlük çekecektir. Salih Bozok’un
Atatürk’e olan bağlılığı ölçüsüz ve sınırsızdı. O kadar ki, daima temiz ve lekesiz
kalmış olan erkek ruhu bir eski yaver sıfatıyla onun arkasında kalmaya dayanamadı.
Atatürk öldü denildiği gün o da bir yarım cenaze haline gelmişti. Ölümle sonuçlanan
hastalığı da o günlerden kalmıştır. Özellikle son günlerde sağlığı ciddi şekilde
bozulmuştu, pek az şey yiyebiliyordu, devamlı bir rejim onu büsbütün zayıf
düşürmüştü. Git gide sıklaşan kalp krizlerinden şikâyet ediyordu. Fakat ölümüne
rastlayan günlerde sıhhati bir parça düzelmiş gibi görünüyordu. Evvelki geceye kadar
şen ve neşeli idi. Sabaha karşı gelen ani kriz bu mert yürekli, vatansever insanı
acımasızca aramızdan çekip almıştır. Kendisine Allah’tan rahmet diler, aile
bireylerine ve meclisteki arkadaşlarına en içten baş sağlığı dileklerimizi sunarız.
Merhumun Cenazesi evvelce yaptığı vasiyet üzerine bugün saat 2.25’te (14.25’te)
hareket edecek trenle Ankara’ya nakledilecek ve cenaze töreni hükümet merkezinde
yapılacaktır.
*
Yeni Sabah’ta “BİR HATIRA: KAYIPLARIMIZDAN SALİH BOZOK” başlıklı,
Sâmizade Süreyya’nın yazısı:
Tanıdıklardan eş ve dosttan ara sıra kayıplarımız oluyor. İnsan doğal olarak
üzülüyor, ilişkilerinin derecesine göre günlerce, haftalarca hatta bazen aylarca o
duygunun yarattığı güçsüzlük içinde kalıyor. Fakat itiraf edeyim ki Salih’in ölümü

hiçbir üzüntüyle ölçülmeyecek derecede beni kederlendirdi. Salih’i kaybetmekle
sadece bir dosttan ayrılmış olmuyoruz, Salih’in kişiliğinde ben bütün bir vefa ve
insanlığın toplanmış olduğuna inanmıştım. O vefa ve insanlık ki yüzyılımızın her şeyi
maddi bakımdan yargılamaya alışmış anlayışına ne kadar yabancıdır. Salih her
şeyden evvel iyi bir insandı. Diyemeyiz ki hepimiz de iyi insanlarız. İyi insan olmak,
şüphesiz hiç de güç bir şey değildir. Fakat örneğine o kadar az rastlanıyor ki, bu azlık
ona ölçülemez bir değer vermektedir. Kaderin yönlendirmesiyle insanlar bazen
birdenbire yükseliverirler. Siz hiç yükselmeden evvelki tanıdığınız o insanla
yükseldikten sonrakinin aynı insan olduğunu gördünüz mü? Yarım asra yakın
deneyimlerime dayanarak, ben kendi adıma bu soruya olumlu bir yanıt
veremeyeceğim. Salih’i yaver olmadan önce tanımıştım. Yaver olduktan sonra
gördüm ve milletvekilliğine de tanık oldum. Mütarekede odun ve kömür ticareti
yapan Salih ile Muzaffer bir Başkomutanın Başyaveri Salih arasında en ufak bir
değişiklik göremezdiniz. Hep aynı babacan, aynı vefakâr, aynı alçak gönüllü Salih…
Kariyerinin en uç noktasına varmış kimselerde çoğunlukla görmeye alıştığımız
kayıtsızlığa ve geçmişle bütün ilişkilerini kesmek gibi sonradan oluşan davranışlara
onda rastlanmazdı. Salih dün ne idi ise bugün de o idi. Tarihten de biliriz ki büyük
adamların yanında bulunanlar makamları gereği isterlerse iyilik sebebi, isterlerse
kötülük nedeni olabilirler. Büyüklerin öfkesini körüklemek ve öfkesini kışkırtmak
kolay olduğu gibi gerektiğinde sakinleştirmede rol oynamak şeklinde onları
taşkınlıktan sakındırmak da yine yanındakilerin çoğunlukla başarabilecekleri
şeylerdendir. İşte Salih Atatürk’e refakati süresince daima ikinci şıkkı benimsemiş ve
bazen o büyük adamın duygularına kapıldığı anlar olunsa O’nu uygun bir şekilde
yumuşatmış ve sonradan pişmanlığa sürükleyebilecek herhangi bir harekette
bulunmaması için elden geleni yapmakta asla kusur etmemiştir. Ya şefine karşı olan o
eşsiz, derin sevgisine ne dersiniz! Atatürk’ün rahatsızlığı sırasında Salih bana yazdığı
3 ikinci teşrin (Kasım) 1938 tarihli bir mektupta büyük şefin sağlığında görülen
iyileşmeyi şu içten gelen sevinçli cümlelerle anlatıyordu:
“…Başımızın tacı, büyük kurtarıcımız olan Atatürk’ün rahatsızlıkları hakkındaki
yüksek duygularınızı belirten mektubunuzu ve Cumhuriyet Bayramı’na ait tel
yazınızı aldım. Duygularınıza ve bana karşı gösterdiğiniz candan sevgiye candan
teşekkürlerimi sunarım. Tahmin ettiğiniz gibi çok büyük üzüntü ve sıkıntılar geçirdik;
fakat, hamdolsun hastalık iyileşmeye yüz tuttuğu için bütün milletimiz gibi bizim de
azıcık olsun yüzümüz güldü. İnşallah hastalık büsbütün geçerek tümüyle sağlıklarına
kavuştukları zaman bizim için en büyük ve en sevinçli bayram olacaktır. Ata’mızın
geçirdikleri büyük ve şiddetli krizden sonra her gün biraz daha iyileşmekte
olduklarını memnuniyetle görmekteyiz. Genel durumlarının çok sevindirici olduğunu
size müjdeler, saygılarımla sağlık ve mutluluğunuzu dilerim kardeşim.”
Ne yazık ki sevgili Ata’mız bu tarihten tam bir hafta sonra hepimizi yasa boğarak
aramızdan göçüp gitti. Salih işte bu esnada da bağlılığının en büyük kanıtını
göstermiştir. Aradan uzun zamanlar geçtiği halde ne zaman Atatürk’ün ismi geçse
Salih’in gözlerinden yaş akmaması olanaksızdı. Dünyanın hiçbir varlığı onu
avutmuyor, yüreğinde açılan derin yarayı hiçbir merhem onaramıyordu. Nihayet
Salih’i seven bizler de en vefakâr, en asil bir dosttan olduk. (Sâmizade Süreyya)

Yeni Sabah’ta Aka Gündüz’ün “SALİH BOZOK ATATÜRK’E KAVUŞTU”
başlıklı yazısı:
Aziz arkadaşım ve hemşehrim Salih Bozok için “öldü” demeyeceğim, en
yakışırını söyleyeceğim: Salih Bozok Atatürk’e kavuştu.
Dostlarını ve çocuklarını boynu bükük bıraktın ama, Salih’im ne mutlu sana. Bu
türlü ve bu dereceyi bulduktan sonra O’na kavuşmayı kim istemez? Salih’in ne kadar
çok adı vardı: Salih Selânik, Erkek Salih, Sadık Salih, Şen Salih, Tatlı Salih, Muharip
Salih, Ahbap Salih ve Bozok Salih.
Salih bütün hayatında 5 şeye tam inanmış ve tam bağlanmış bir askerdi. Atatürk’e,
İsmet İnönü’ye, millete, vatana ve neşeye. Atatürk’ün ölümü dakikasında kendi
kalbine sıktığı kurşunun anlamına saygı duymayacak tek bir Türk yoktur. O anlam
büyük insanların büyük bağlılıklarının yüceliğine işaret eder. O derin duygu ile değil
midir ki ölürken, Ankara toprağında Conk bayırı kahramanı Nuri Conker gibi
kendinden önce ölen arkadaşlarının arasına gömülmesini vasiyet etti. Onu ellerimizin
üstünde değil, seven ve unutmayan kalplerimizin üstünde taşıyıp gömeceğiz. Salih’in
bir vasiyeti daha vardı ki, gençliğinden beri tekrar eder dururdu: “Çocuklar, derdi,
daima neşeli olunuz, kara günlere nur, ak günlere katmer, felâketlere sabır,
mutluluklara süreklilik veren tılsım, neşedir.” Son günlerini bile karşısındakilere yaslı
gelen bir neşe içinde geçirdi. Bir dizi savaş meydanlarında neşe içinde geçirdiği
yaşamını ölümün eşiğinde de neşeli olarak bitirdi. Ona rahmet dilememize gerek yok.
Tanrı, gereksinim duyduğu rahmetlerini ona bol bol verecektir. Gerçi tanıyanlar,
sevenler için derinden derine üzülmemek mümkün değildir. Fakat yaralanan
kalplerimizi avutan şudur: Ne mutlu, Salih Bozok Atatürk’e kavuştu.

Babam Salih Bozok’un ölümüne ve İstanbul-Ankara cenaze
törenlerine ait anılarım
Cemil Bozok

24/25 nisan gecesi… Sabaha karşı… Kutlu’da uyurken acı acı öten telefon ziliyle
uyanıyorum. Ortalık henüz zifiri karanlık, aynı odada arkadaşım Mithad, karşı
camlıkta da kardeşim Muzaffer uyumaktalar…Telefonda eniştem, boğuk bir sesle :
- Cemil, biraz bize kadar gelir misin ? diyor.
- Niçin ? diye soruyorum.
O yine aynı tonla cevap veriyor :
- Kız kardeşinin midesi ağrıyor.
İçime bir şüphe geliyor.
- Canım, diyorum, bunun için gelinir mi ? Nedir bu işin doğrusu ? Allah aşkına
doğru söyleyiniz !
Eniştem bir şey söylemeye vakit bulamadan kız kardeşim hıçkırarak :
- Ağabey, ağabey, babamı kaybettik, diyor.
Beynimden vurulmuşa dönüyorum. Artık konuşamıyoruz. Telefonu kapatıyorum ve
arkadaşım Mithad’ı uyandırıyorum. Bir taraftan ona bu kara haberi verirken diger
taraftan da gürültüden uyanmış olan kardeşim Muzaffer’in yanına gidiyorum. Bir
birimize sarılıyor ve ağlaşıyoruz.
Bir sene evvel aynı felakete uğrayan arkadaşım bizi teselli ederken giyiniyor ve kız
kardeşimin evine gitmeye hazırlanıyoruz. Damarlarımdaki kan sanki donmuş gibi.
Üşüyorum. Kafam ağırlaşmış, kulaklarım da uğulduyor…
Beni derinlikleri içinde çırpındırmakta olan bu büyük felaket, belki bir rüyadır diye
kendimi aldatmaya çalışıyor fakat hakikatın kuvveti karşısında buna muvaffak

olamıyorum. Ruhumda isyan dalgaları beliriyor. Çatmak ve haykırmak istiyorum.
Fakat tabiat denilen o muazzam ve esrarlı kuvvete karşı ne yapabilirim ? Hiç !
Biraz evvel ruhumda feveran eden isyan dalgaları kırılıyor, ölüm felaketiyle sarsılan
kalbimi hüzün kaplıyor ve için için ağlıyorum. Ne büyük acı bu yarabbim !
İki kardeş apartmandan çıkıyor ve kız kardeşimi teselliye gidiyoruz. Teselliye muhtaç
insanların teselli vermesi ne kadar garip ! Sokaklarda bekçilerden başka kimseler
yok. Tan yeri daha henüz ağarmamış, mahallede herkes derin bir uykuda, yalnız kız
kardeşimin evinin ışıkları yanıyor. Kapıda eniştem bizi ağlayarak karşıladı. Zavallı
kardeşim daha şimdiden bir külçe haline gelmiş.
Bir iki saat evvel Suadiye’deki evimizde altmış senelik hayatına veda etmiş bulunan
babamı konuşuyor, ağlaşıyoruz.
Atatürk’ün öldüğü gün de yine aynı odada buluşmuş, bu büyük adamın acısına
dayanamayarak kalbine kurşun sıkmış olan babamın akibeti hakkında ağlaşmıştık. O
gün belki yaşıyor ve yaşayacaktır ümidiyle ağlıyorduk, halbuki bugün öyle bir
ümitten uzak yaralı kalblerimizin hıçkırıklarını dinliyoruz. Sabah olur olmaz kara
haberi duyan hısım, akraba ve dostlar evi doldurmaya başladılar. Bu elemli günümde
asker elbiselerimi giyip Milli Müdafaa’daki vazifeme gitmek bana o kadar acı geldi
ki… Allah’a şükür Merkez Kumandanı Demir Ali bey hemen Vekalete gelerek
müsteşardan izin alacağını vaadetti. Vekaletin kalın duvarları arasında geçen intizar
saati bir asır kadar uzun geldi. Nihayet saat dokuz buçuğa doğru Demir Ali bey beni
daire müdürünün odasına çağırttırarak on günlûk izin kağıdımı tevdi etti, ve :
- Oğlum, başın sağolsun, diyerek elimi sıktı.
Onun yanında ayakta duran daire müdürüyle bölük kumandanı da aynı şekilde
taziyede bulundular.
Eve gelirken geçtiğim tarla yolunda yalnız kalmaktan bilistifade doya doya ağladım.
Eve geldiğim zaman tesseli edici bir haberle karşılaştım. Milli Müdafaa Vekili Saffet
Arıkan babamın şehitlikte dayımın yanına gömülmesi için lâzım gelenlere emir
vermiş, bu sayede babamın arzularından birini yerine getirmiş olacaktık. Derhal
İstanbul’a telefon açarak bu akşam hareket edeceğimizi ve babamızı ölüm döşeğinde
gördükten sonra alıp Ankara’ya getireceğimizi haber verdik. Trenin hareket zamanına
kadar geçen saatler bizim için çok sıkıcı oldu. Yedi yirmi beşte istasyona kadar
gelmek zahmetini gösteren yakınlarımıza veda ederek üç kardeş ve eniştemden
müteşekkil küçük bir kafile halinde yola koyulduk.
Gece eniştemin verdiği ilaçlar sayesinde bir kaç saat uyuyabildikten sonra ertesi
sabah İzmit civarında yataklarımızdan kalktık. Her zaman İstanbul’a kavuşuyorum
ümidiyle neşe ile baktığım denize bu gün hüzünle bakıyorum. Pendik istasyonunda

kardeşim o günki Cumhuriyet gazetesinde babamın ölümüne ait yazıyı ağlayarak
okumaya başladı ve bizi de ağlattı. Haydarpaşa’da Enver Bey’le Perihan tarafından
karşılandık. Kız kardeşim Perihan’ın kolunda adeta sürükleniyordu. Nihayet eve
geldik. Panjurların hemen hepsi kapalı, yan kapıda da sim siyah boyalı bir cenaze
arabası bekliyor. Marmara’nın mavi sularına bakan evimizin bu günkü hali ne kadar
kasvetli. Bana öyle geliyor ki saçaklarından nerede ise göz yaşı damlayacak……Biz
bahçe merdivenlerini inerken kapı açıldı. Aziz Bey, Atifet, Mithad dayım yaşlı
gözleriyle bize doğru ilerlediler. Birbirimize sarıldık ve ağlaya ağlaya eve girdik.
Evin içi, dışından daha kasvetli. Alt kat muzlim bir halde. Holün karşısına isabet eden
camlı odada hoca, bekçi ve buna mümasil kimseler oturmuş bekleşiyorlar. Yazı
odasında başta Mehmet Ali Bey, Kılıç Ali Bey olmak üzere babamın yakın
arkadaşlariyle bazı dostları intizar vaziyetindeler. Babamın mülazimlikten beri
arkadaşı olan Mehmet Ali Bey :
- Cemil, diyor. Koşup geldiğim zaman baban ölmüştü. Onun daha henüz soğumayan
yanaklarını, ağzını ve gözlerini öptüm.
Ağır ağır merdivenleri çıkıyor, Mithad dayımın refakatinde babamın yanına
giriyorum. Denize bakan odasında, mavi renkli karyolasında beyaz örtüler altında
yatıyor. Beni takiben kardeşlerim de giriyorlar. Kız kardeşim hıçkırarak babamın
üstüne kapanıyor ve öpmeye başlıyor. Bir müddet sonra kardeşimle onu çekiyor ve
babamın yüzüne biz kapanıyoruz. Babacığım derin bir uykuya dalmış gibi…Yüzü
çok sakin görünüyor. Yalnız seyrek kır saçları biraz dikilmiş… Bundan tam on üç gün
evvel askerlik vazifemi ifa etmek için Ankara’ya giderken kendisine veda ettiğim
zaman beni gözlerinden yaşlar akarak koklaya koklaya öptüğünü hatırladım. Meğer
bu babacığımın beni en son kucaklayışıymış. Onun şimdi soğumuş açık alnına veda
puselerimizi bırakarak yavaş yavaş huzurundan çekiliyoruz…
Öğleye doğru tahnit yapan doktorun yardımiyle babamı tabuta koyarak bayrağa
sardılar ve taşlıktaki masanın üzerine yerleştirdiler. Evde bulunanların huzuriyle hoca
efendi duasını okudu. Sonra tabutu ellerimizin üzerine alarak ağlaya ağlaya arabaya
kadar götürdük. Daha dün yaz mevsimini geçirmek üzere bu eve neşe ile gelen
babam bugün buradan bir tabut içerisinde göç ediyordu. Ne yazık ! Biraz sonra biz de
evi terkettik. Cenaze merasimine Kadıköy’ündeki çarşı içinde Osmanağa camiinde
başlandı. Babamları sevenlerin hepsi burada idi. Sipahiocağı’ndaki Yahudi ve Ermeni
dostlarına kadar…. Öğlen namazı okunurken askeri mızıkanın çaldığı cenaze
marşıyla alay harekete geçti. Ezan sesiyle mızıka sesinin bir birine karışması ne kadar
hazin oldu. Alayın önünde asker ve mızıka, onların arkasından da Millet
Meclisi’nden, İstanbul İş Bankası’ndan, Sipahiocağı’ndan ve dostlarından gönderilen
çelenkler ve cenaze arabası, bunu takiben de cenazeye iştirak edenler geliyordu. Daha
arkadan yine bir askeri müfreze yürüyordu. Alayın etrafını da polisler sarmıştı. Deniz

kenarı yolundan Haydarpaşa’ya doğru yürümeye başladık. Yolun bir yerinde Fethi
Okyar da kalabalığa karıştı. Zaman zaman, hıçkırıklarımı zabtedemiyor, ağlamaya
başlıyorum. Koluma giren arkadaşlarım beni teselliye çalışıyorlar.
Bir gazete fotografçısı yol imtidadınca durmadan resimler aldı. İstasyona yakın bir
yerde Vali, Polis müdürü ve İstanbul kumandanı da alaya iltihak ettiler. Camiden
itibaren bizimle yürümekte olan Merkez kumandan vekili paşanın yanına yaklaşarak
aile namına teşekkür ettim.
- Oğlum, dedi, teşekküre hacet yok. Biz hepimiz aynı ailedeniz.
Haydarpaşa iskelesi önünde alay durdu. Burada yalnız askerler cenaze arabasına
doğru ilerlediler, ve tabutu elleri üstüne alarak merdivenleri dolduran kalabalık
arasından geçirerek vagona yerleştirdiler. Biraz sonra Örfi idare komutanı Ali Rıza
Paşa geldi, üzeri çelenklerle örtülmüş bulunan tabutu selamladı. Askeri bir ihtiram
takımıyla hazurun trenin kalkışına kadar beklediler. Hısım, akraba ve dostlarımızla
hazin bir şekilde vedalaştıktan sonra Ankara’ya yollandık. Tren çok kalabalık. Bütün
aile efradı evvelden hazırlanan iki birinci mevki komparımana yerleşmiş
bulunuyoruz. Bizimle beraber, Rebia Hanım ve Vasıf Bey de Ankara’ya geliyorlar.
Hava güzel olmakla beraber çok sıcak. Hep babamdan konuşuyoruz.
Bilecik istasyonunda Belediye Reisi, Halk Partisi reisiyle ileri gelenlerden daha iki
zattan müteşekkil bir heyet bizi karşıladı. İçlerinden bir zat, Bilecik namına getirmiş
oldukları çelengi babamın tabutu üzerine koydu. Babama hemşehrilik payesi veren ve
Atatürk öldükten biraz sonra yapılan mebus intihabatının istişare mahiyetindeki
kısmında bir sembati tezahürü olarak en fazla rey vermek suretiyle kendisini mebus
yapan Bilecik’lilerin mümessillerine aile namına teşekkür ettim ve :
- Bilecik babamın ikinci vatanıdir, dedim. Muhterem Bilecik’lilerin babamı ne kadar
çok sevdiklerini iyi biliyoruz. Babam öldü, sizler sağ olunuz.
Halk Partisi reisi göz yaşlarını zaptedemiyor, ağlıyordu. Veda ederken :
- O bizim de babamızdı, ne yazık kaybettik, dedi.
Babamım senelerce mebusluğunu yaptığı bu küçük vilayetin mütevazi istasyonunu
arkada bırakarak karanlıklar içinde yolumuza devam ettik.

27/4/1941 Pazar
Sabah saat yedide Ankara’ya vasıl olduk. Yakınlarımız istasyona gelmişlerdi.
Kafilemizin erkeklerinden bir kısmı kadınlarla beraber eve gitti. Geriye kalan bizler
de babamın sandukalı tabutunu alarak hastaneye götürdük. Ev yine öğleye kadar
doldu boşaldı. Nihayet 12’ye doğru hastaneye gittik. Sandukadan çıkarılan tabut

siyah mermer bir masa üzerine vazedilmiş, bunun üstündeki elektrik lambası da
yakılmıştı. Bu karanlık mahzenin diğer yerleri zulmet içinde olduğundan siyah
mermer üzerinde elektrik ziyasiyle yıkanan kızıl renkli tabut ne kadar hazin bir
manzara arzediyordu. Yanında bir iki dakika süren bir sükut devresi geçirdikten sonra
ellerimizin üstüne alarak oradan çıkardık ve otomobile koyduk. Hacıbayram camiine
geldiğimizde daha henüz kimseler yoktu. Yalnız merasime iştirak edecek olan
askerler silah çatmış bekliyorlardı. Biraz sonra Merkez kumandanı Demir Ali Bey
geldi, musalla taşı üstünde duran tabutun baş ve ayak uçlarına iki inzibat eri dikerek
nöbet bekletmeye başlattı. Camide kılınmakta olan öğle namazı bitmeden evvel
cenazeye iştirak edeceklerin hemen hepsi gelmişlerdi. Bu kalabalık arasında Meclis
Reisi Abdülhalik Renda’yı, Halk Partisi Kâtibi Umumisi Fikri Tüzer’i, Maarif Vekili
Hasan Ali Yücel’i, Milli Müdafaa Vekili Saffet Arıkan’ı, mebuslardan Kâzım Özalp,
Zeki, Seyfi ve Pertev paşalarla Recep Peker, Hasan Saka, İrfan Ferit, Şükrü Koçak,
Edip Servet, Hamdi, Abdülhak Şinasi, Rıfat ve Falih Rıfkı’yı, sefirlerden de Cemal
Hüsnü, Yakup Kadri’yi seçebiliyorum.
Cemal Hüsnü, Yakup Kadri’yi görünce :
- Aferin Yakup, seni burada görüyorum, dedi.
- Söylediğin şeye bak, dedi. Salih’e mi gelmeyecektim ?
Cenaze namazı kalabalık bir cemaatle kılındıktan sonra kıta kumandanı askerlere
hareket emrini verdi. En önde bir müfreze asker ve mızıka, onun arkasında Millet
Meclisi’nden, Abdülhalik Renda’dan, Halk Partisi’nden, Validen, İş Bankası Umum
Müdürlüğü’nden, Elektrik Şirketinden, Ankara Galatasaray Klübünden ve
Ankara’daki dostlarından gönderilmiş çelenkler, bunları takiben de babamın eller
üstünde taşınan tabutu, onun arkasından cenazeye iştirak edenler kafilesi ve yine
askeri bir müfreze geliyordu. Alayın etrafını da asker ve polis kordonu sarmış
bulunuyordu. Geçtiğimiz caddenin her iki tarafında kesif bir halk kalabalığı vardı.
Mızıkanın çaldığı cenaze marşına ayak uydurarak aheste bir yürüyüşle Belediye
önüne kadar geldik. Burada merasim bitiyordu. Tabutu cenaze arabasına
yerleştirdikten sonra kardeşim Muzaffer’le hıçkıra hıçkıra ağlamaya başladık. Pertev
paşa yanıma sokuldu. Elimi sıkarak :
- Oğlum, dedi, böyle bir babayla iftihar ediniz.
Ak saçlı paşanın bu sözüne çok mütehassıs oldum. Kendisine, gözlerimden yaşlar
akarak teşekkür ettim. Bu ara, Başvekil’in Kalem Mahsus müdürü kendisini bana
tanıttı ve cenazede Başvekil Refik Saydam’ı temsil ettiğini söyleyerek taziyede
bulundu. 33 otomobil ve iki otobüs dolduran bir kafile halinde cenaze arabasının
arkasından şehitliğe vasıl olduk. Babamın burada ebedi yuvası olacak mezarı bundan
üç buçuk sene evvel karlı bir günde buraya gömdüğümüz dayım Nuri Conker’inkinin

hemen arkasında, tıpkı bahçeleri birbirine karışan iki komşu evi gibi. Yer üstünde son
nefeslerine kadar birbirlerini seven bu iki arkadaş şimdi yer altında yine yakın yakına
bulunuyor ve onlardan daha ilerde tarihi Ankara’nın bir tepesinde muvakkat kabrinde
uyuyan büyük arkadaşları Atatürk’ün arkasında yatıyorlar. Eğer ruhlar yaşıyorsa bu
iki sevişen arkadaşın ruhları şimdi birbirine sarılacak ve o büyük ölünün huzuruna
koşacaklar.
Bir çiçek bahçesini andıran şehitlikten çıkarken biraz evvel kara toprakların altına
tevdi ettiğimiz babamın Atatürk’ün ölümünden evvel bana hitaben yazdığı
vasiyetnamedeki son satırları hatırlıyorum.
- Cemil’im, benim ölümü Atatürk’ün mezarı dibine gömdürmeyi temin et, buna
imkân bulunmazsa dayın Nuri Conker’in yanına.
Babacığım bu satırları yazdığı gün son demlerini yaşayan Atatürk’ün arkasından
gitmeye hazırlanıyordu. Büyük adamın ebede intikal ettiği gün Dolmabahçe
Sarayı’nın bir odasında onu şimdi öldüren rakik kalbine bir kurşun sıkmak suretiyle
şefine kavuşmak istemişti. Halbuki iki milimetre uzaktan seyreden kurşun onu daha
iki buçuk sene için bize bağışlamıştı. Bu kısa zaman ona uzun ızdırap yılları halinde
geldi. Aramızda adeya yaşayan bir ölü gibi idi. Durmadan :
- Ben ölmeliyim, niçin yaşıyorum, diyordu.
Nihayet dediği oldu. Ecel bir gece yarısı onun çok ızdırap çekmekte olan kalbini
durdurarak aramızdan aldı götürdü.
Babacığım !
Metfeninde müsterih uyu!
Artık Ata’na kavuştun ve çok sevdiğin arkadaşının yanındasın.
Ankara, 10 Mayıs 1941
Cemil Bozok