H. ARBAOUI. UNGAL N WUCCEN. (EXTRAITS)

Texte de la première page
Brahim Zellal
2013
Ungal n Wuccen
Tiririt $er tmedyazt : Ëusin Äerbawi
2
Ungal n Wuccen
3
Brahim Zellal
Ungal n Wuccen
Tiririt $er tmedyazt :
Ëusin Äerbawi
4
5
£ef temâayt
Timâayin n Bidpaï d timezwura i nessen deg uêric-agi. U
Bidpaï d abrahmane u d ane$laf amezwaru n tmurt n
Lhend. Ne$ yezmer ahat llant yakan uqbel-is. Ayen i$ef
ntebbet, d akken timâayin-agi n tmurt n Lhend
ttwateroment $er tutlayin irkel n Ccerq, tikal s yisem n
Bidpaï ne$ Pilpay, tikal-nniven s yisem n Lochman. Ssin
kecment tamurt n Legrik s yisem n timâayin n Esope. Phèdre
yemla-tent i Rruman. Deffir Phèdre, ddeqs n Ilaîiniyen,
Aphtonius, Avianus, Gabrias, i yuran timâayin.
Ssin $er da llan-d kra n yimyura atraren, am Faërne,
Abstémius, Camérarius, i yuran kra n wammuden s tlaîinit
di$en. Armi d taggara n lqern wis seîîac anida d-yekker
yiwen i mu qqaren Hégémon de Châlons-Sur-Saône, d$a
yura i tikelt tamezwarut timâayin s tutlayt tafransist. Lqern
mbeâd, ad d-ilêeq La Fontaine. U La Fontaine ad yeîîes
akk fell-asen. Belêara llan-d akka deffir-s kra n yimyura i
d-yeooan ismawen-nsen, alad$a : M De La Motte, Thomas
Yriarte lakked Jean-Pierre Claris De Florian (aneggaru-yagi
bitta yuklal adlis s timmad-is). Attayen tmacahut n
temâayt.
6
Brahim Zellal1
Brahim Zellat seg at Zellal anida tawacult-is tedder armi d
1850. Maca netta ilul Di taddart n at Äebdelkrim deg
Yiwaviyen. Mmi-s n Brahim Yettâawad-d d akken jeddi-s
tu$-it d amnafeq yessutren leânaya i at Äebdelkrim.
Belêara at Zellal s timmad-nsen yakan frurin-d seg at
Äeddac. D yiwet n twacult ye$ran (ideg yella yiwen
umrabev ameqran) u yiwen seg lejdud-is Lêao Brahim
(jeddi-s umaru-nne$ i “d-yeêya” d$a uneggaru-ya s yisem-is
lakked d tmusni-s yeddem) ta$-it maççi kan d axuni maca
d amnafeq di$en yettekkin di îîrad n Yicerriven n 1857.
Maca, xas akken baba-s n Brahim yellan di tazwara s ccanis d leqder-is, ad yu$al ssin $er da ad tetti yes-s ddunit
ilmend n umennu$-is $ef tmurt. Yettwa$leb, Lêao Brahim
te$li yes-s ddunit, u mmi-s, baba-s n umaru, ad yu$al d
afellaê. Maca dimi d-yerra s lexbar s lferq yettilin gar tegnit
deg yettidir d tin deg yedder baba-s, ad yeârev ad yefk i
mmi-s leqraya ur s-nettunefk ara i netta. : Brahim ileméi ad
yekcem d anelmad $er les pères blancs n at Äebdelkrim,
sakin deg at Mengellat. Mbeâd , ad yekcem $er u$erbaz
amagnu u ad d-yeffe$ d aselmad. Deg useggas 1914 ad yels
d aâsekri u ad d-yeffe$ deg useggas n 1918, anida ara
yettuâeyyen di Cercal. Ad iheyyi yiwet n turagt n tutlayt
taârabt u ad d-yessukkes yiwen n ugerdas aâlayan n tutlayt
tamazi$t. Deg useggas n 1928 ad yettuâeyyen d ccix n
taârabt di Blida.
Avris-a d tukkist si tezwart i terra Tseâdit Yasin i udlis anesli n
Wungal n Wuccen.
1
7
Ungal n Wuccen
A s-yekker Brahim Zellal deg useggas n 1920. Ad d-inadi
akk tamurt n Leqbayel s uêiwec. Ur yettaooa at Äisi, Tizi
Hibel, at Yanni, Iwaviyen. Di 1942, a t-ya$ lêal yekfa. Nnig
uêiwec i ten-id iêawec d tira ten-yura s yisekkilen n tlaîinit,
Brahim Zellal a ten-id yessuqel $er yiwet n tefransist
yetâeddan. Deg useggas n 1949 ad d-ff$en, acu n tuff$a, $er
les pères blancs di Larebâa n at Yiraten di le Fichier
périodique berbère. Ungal n Wuccen ad yettwifreq seddaw
ufus $ef kra n medden kan akka d kra n temnavin n tmurt
n Leqbayel. Deg useggas n 2010, s tejmilt n Tseâdit Yasin, a syu$al wazal u ad d-yeffe$ s wudem yuklal $er teérigin n
Äeccab.
8
Tamâayt-iw ddem asagem
D awiziw $er teqbaylit
Wa d aneâmar ixeddem
Wannivnin nnger yif-it
Ini-as i gma ur nettagem
Yir cc$el telha t$imit
9
10
Uccen d yizem
11
Anejma n lewêuc
Di zzman zzman amenzu
Nnan nnejman lewêuc
S Rebbi mâahaden cfu
Wa ur yettak deg wayev afus
Neîqen $er yizem : a Sidi
Fell-a$ d agellid tiliv
(Ay d agellid xas Rebbi !)
Nefren-ik d acu tenniv
Ressan tilas d inagan
Ar siwa tidet ay d sseê
Fkan lâahed akken llan
Ama texser ama terbeê
Izem yezde$ di teégi
D ayen ur d-qeîîâent wallen
Iqeddacen-is d wigi :
Tawtult d yilef d wuccen
A$yul d tfunast di$en
£ef wakken i tt-id-ttawin
Rnu-d tayaéivt $er-sen
Akken akk i la yettilin
£ef wakken i la d-tettwallas
Yal aqeddac s cc$el-is :
Ilef la yeggan fell-as
Si Mêemmed d taduli-yis
12
Tawtult nnan d tasumta-s
Abare$ la s-d-ittagem
Aman yesseqdac yal ass
I Sidi-s ma ad yegdudem
Xas ar tayaéivt-nni
Teggar-as-d timellalin
Ma d tafunast d ayefki
Yeg Sidi tiwaracin
Deg u$yul-nni ageswaê
La das-d-izeddem is$aren
I Sidi-s a t-yessefreê
Ad yesseêmu yeééiéen
Yafeg ccwal ters-d lehna :
Teksa ta$avt d wuccen
Di teégi ur ten-yu$ wara
Kkes-d amcum yettasmen
Wagi d uccen bu txidas
I yerran d amôay-nsen
Nnan ivebber nnuba-s
Ulad netta gar-asen
Uccen ad yerrundu inne$ni
S talwit-agi i d-ye$lin
Yu$ lêal yu$ tanumi
La yekkat time$riwin
13
Mi d-yemmekti d zik-nni
D weksum-nni azegzaw
Miga a s-tu$al d tisselbi
Ugeswaê ad yessefraw
Ass-agi kra din yeêrem
Axi ini-as ad yettmettat
Ur yu$al a s-yini hrem
Ala ayen iâeddan ifat
Lameâna ula ay yexdem
Ad yeâsu izem yessen-it
I yixf-is ya$-as-d lhem
Accaren n wayrad weârit
D$a yedlu $ef usaku-s
Ijebed-d seg tigad-is
Yebdu asefre$ $ef uqerru-s
Yessefra$ deg yirfiqen-is
Ma drus i yexdem ma drus
Awer yaf a mmi iman-is
A kra yemmugen am ssus
D cciîan s timmad-is
14
Lmux n ubare$
Uccen itteklen tura
Iqeddacen akk $ef ufus-is
Ala abare$ bu têila
Niqal mmi-s n âemmi-s
Abare$ yaki d wuccen
D tigad i s-d-ittheggi2
Yu$ lêal yessen-it dayen
Maççi armi d ass-agi
Lameâna ayen ib$a Rebbi
Ad yevru êseb-it yevra
I yuran ard iâeddi
S ufus n bab n lqevra
Yiwwas izem ihi ad yaven
Ad yaven aîîan d afessas
Äni d abeêri i t-yewwten
Yal asafar xedmen-as
Di tmellalin yeçç ticcert
Tizana yernu lqares
Rebbi s-yugin ad yekker
Ilaâi-d lewêuc $ur-s
2
Ittheggi ne$ ittheyyi.
15
Ad iciwer iqeddacen-is
D acu n usafar s-ilaqen
Yal wa yefk-d tamusni-s
D abare$ i d-ineîqen :
Qqaren idammen n wuccen
Ulac a Sidi i ten-icban
Acêal d win ssekren
Acêal d amuvin lawan
Imuqel yizem deg wuccen
Amcum ff$en ddaw-as
D acu ara d-yini iwakken
Ad yessinef lhem fell-as
Yini-as : d tidet wayen
Nufa-d imenza nnan-a$
Maâna ma d nutni xellven
Di tfexrurin n ubare$
Iâeddi yizem ad yewwet
Ikâeb3 i$vel-d lmux-is
Ad ye$li ugeswaê yemmet
Ad iruê iâdem iri-s
Ad yejreê wuccen iman-is
Kan akka loerê afessas
Yesqudder-d kra deg yidammen-is
Ad rren i wayrad ddwa-s
3
Ikâeb : Abare$.
16
Ad yenîeq wayrad : âeddi
Ddem a Mêemmed ad tneîlev
Xas fares madam nelli
Ad $eîîle$ tettmexmixev
Abare$ yawi-t wuccen
Alarmi d targa yeçç-it
Sseg-s ayen i d-yeqqimen
Ad as-i$iz inîel-it
Yefreê yini-as deg wul-is :
Akkagi tura tefra
Si Mêemmed ad yaf iman-is
Ad yawev s kra imenna
17
Uccen d tewtult
Attayen tezzi-d tefsut
Ccetwa am tazart tquc
Tezzegzew tejjuooeg tmurt
Bdan ttarwen lewêuc
Ad iruê wuccen $er tewtult
I tgeswaêt a s-yewwet llir
Yini-as : buh a taâeggunt
Yerra rray-is $er deffir
Ur as-t-id-teqlib tewtult
La d aârab la d aqbayli
I wul-is am tqeééult
Nnven-as lehdur-nni
Ad âeddin kra n wussan
Ad ta$ awal n wuccen
Ad truê $er yizem ur tuksan
Tini-as ayen i tt-iqerêen
S tirgigit ad tenîeq :
Nekk ihi a Sidi tura
Ad i-tanfev ad ruêe$
Äyi$ ur zmire$ ara
D iârev yizem a tt-id-yeîîef
Lemmer ad tu$al di lhedra-s
Iêiwet iêiwet tcennef
Tini-as : awal tesliv-as
18
D$a a tt-yewwet yerreé-itt
Di lqaâa tres d rrekwma
Ddem a Ben Yeâqub nîel-itt
Mi d lalla akka i teb$a
Ad yeddem wuccen yeçç-itt
Yessuk talaba $ef yimi-s
Deg ul-is umcum yevs-itt
Ufuêan yewwev leb$i-s
19
Uccen d tyazivt
Iâeddi wayen iâeddan
R tyazivt yeânu wuccen
Yewwet-as izli n tyuzav
Yini-as : a Rebbi i kem-iwwten
Yessetma-m hatent akka
Deg yisegwnan-nsent zedlent
Mi ssefrurxent ya êesra
Ay amzun ifrax-nsent
Mi d-mmden akka acemma
Bdunt aselqev deg-sen
Anisi ur d-kkint ara
Timizar d yiguduyen
Nutni kan akken d imecîaê
D ibaêanen sçewçiwen
A yemma sfilliten i rrbeê
S te$zi n lâamur-nsen
Mi âyan di tikli d wexwav
Tayessawt ur zmiren ara
Dayen yen$a-ten usemmiv
Inint-as : a tarwa yyaw
Ad kkrent a ten-jemâent
Tecqa-tent tasa n uqelmun
£er seddaw wafriwen-nsent
Ad êmun ad steâfun
20
Imir-en ur as-t-id-terri
La merra$ la d amessas
Awal terr-it akkenni
Meâni tger-d tinexsas
Ad âeddin kra n wussan
Ad ta$ awal n wuccen
Ad teânu izem s amkan
Tini-as s kra i tt-iqerêen
S tergigit ad tenîeq :
Nekk ihi a Sidi tura
Ad i-tanfev ad ruêe$
Äyi$ ur zmire$ ara
D iârev yizem a tt-id-yeîîef
Lemmer ad tu$al di lhedra-s
Iêiwet iêiwet tcennef
Tini-as : awal tesliv-as
A tt-yewwet yizem yerreé-itt
Di lqaâa tres d rrekwma
Ddem a Ben Yeâqub mvel-itt
Mi d lalla akka i teb$a
Ad yeddem wuccen yeçç-itt
Yessuk talaba $ef yimi-s
£er daxel n wul-is yevs-itt
Ufuêan yewwev leb$i-s
21
Uccen d u$yul
Ad yebren wuccen s a$yul
D nnuba-as ad as-yini :
I keççini a bu yimeééa$
D acu la txeddmev dagi
Atma-k deg ugdal ksan
Di leêcic ar tâebbuvt
Rwan azir d usennan
Keçç siwa ma tettarguv-t
Jeââun kkaten s tiqqra
Yiwen ur asen-yettalas
Ttilin akken i sen-ihwa
Keçç dagi qim d axemmas
Uccen awal mi ara t-yekfu
A$yul a s-yawi issusem-as
I yimeééa$-is yebru
Maâni yger-d tinexsas
Yiwen n yiv s udem n ssbeê
Yargu zuni am wakken
Deg ugdal yebdu amerreê
D yiwen n u$yul-nniven
22
La ttemyekmazen tuyat
La yettegliliz yid-s
Asmi tefrari tafat
Ad d-yaf iman-is weêd-s
Ad iruê s izem yini-as :
Serreê-iyi ad ruêe$ âyi$
Nîerre$ ur lli$ labas
Maççi d tudert ideg lli$
D iârev yizem a t-id-yeîîef
Lemmer ad yu$al di lhedra-s
Iêiwet iêiwet icennef
Yini-as : awal tesliv-as
A t-yewwet yizem yerreé-it
Di lqaâa yres d rrekwma
Ddem a Ben Yeâqub nîel-it
Imi akka i yeb$a ctata
Yessiker-it wuccen $er ye$éer
Alarmi d din yeqqim-as
D ussan fell-as la yfeîîer
Ad yekkes aqdim yehwa-yas
23
Mi d-yu$al yini-as wayrad :
Ayen akka a Mêemmed ayen
Nemmut teooiv-a$ i fad
Maççi akka i xeddmen medden
Ya$ lêal ussan-nni
D uccen i la sen-d-yettagmen
Si tala n at Buhetli
£ef wakken i d-ttâawaden
Yerr-as Mêemmed : ur ufi$
Dayen maççi d nekkini
Armi d ass-agi ay kfi$
Tanîelt n uhdum-nni
Mi s-nni$ mevle$ fettus
Miga ivher-d qejjir
A rrezg-iw yefkan afus
Mi nruê a naé nettwexxir
24
Uccen d yilef
Seg u$yul iruê wuccen
Ad iruê ad yeânu ilef
Yini-as : a win i k-yewwten
Attayen twa$it îîef
Atma-k rwan abelluv
Deg wakal la ttfeggilen
La d-ssekfalen abeââuq
Kan akken d iâemmuren
Mi rwan s isegwnan ânun
Ïîsen ard yali wass
Kkes-d d acu ur ttargun
Yiwen ur asen-yettalas
Keççini a k-id-tas teqriêt
Ur t-terbiêev ur t-tennulev
I Sidi-k izem a nnger-ik
D tagertilt i s-tu$alev
I yernu terniv lehdur
Terriv iman-ik d kra
Yili keçç siwa le$rur
Yettarra îîbel tiyita
25
D$a ad ixaq yilef
Ad yecxer fell-as yerwel
Yegwri-d iman-is yezâef
La yettkuffut yettawel
£er yizem ad iruê wuccen
Yini-as : ha qareâ iman-ik
Ufi$-t-in bu wanfufen
Yettgalla deg leâqab-ik
Yini-as yizem : d$a mel-iyi
Amek akkaga ara t-âeqle$
D akken ibbu$edda fell-i
Mel-iyi iwakken ad ére$
Yini-as Mêemmed : cawef
Anyir-is ma di ikmumes
(Xas ar anyir n yilef
Yezga kan lebda yekres !)
Ad yebren s ilef yini-as :
Dmu $ef yiman-ik a lhem
D ameééu$-agi sli$-as
La yettgalla deg-k yizem
Yini-as yilef : d$a mel-iyi
Amek akkagi ara t-âeqle$
D akken ibbu$edda fell-i
Mel-iyi iwakken ad ére$
26
Yini-as wuccen : $urek a lhem
Ccla$em-is ma la ceîêen
(Xas ar ccla$em n yizem
D lebda kan la reqsen !)
Alarmi wwven tameddit
Imuqel yizem deg yilef
Iwala tekres tenyirt
Yeîîilli deg-s icennef
Imuqel yilef deg yizem
Di ccla$em-is a la reqsen
Ad yekker fell-as yeévem
Ad bdun ad ttna$en
Di sin ad msemlilen
S waccaren d tem$ilin
Uccen i asen-iêevren
Ugeswaê ineggez akin
Ssin iqqar-as akka :
Aha a Mêemmed sseglef
A lêevra êevre$ ass-a
A dda izem a dda ilef
A t-iwwet yizem yerreé-it
Uccen a t-yezlu a t-yeslex
D sslayeâ iâeddi igzem-it
Geddac nutni d alexlex
27
Ad yefreê wuccen yini-as
Deg wul-is : ussan yelhan
U$alen-d deg yiwen n wass
Ay ixf-iw wi i as-yennan
28
Uccen d tfunast
Teqqim-d tura tfunast
Yekkat wuccen a tt-yessinef
Kkes-d tin ur s-d-yewwi
Abaden tugi ad txalef
Tini-as : tiégi tâeggec-iyi4
Izem yesêurmet fell-as
Ar ayefki yeîîev seg-i
Am win yeîîev $er yemma-s
£er yizem uccen ad yebren
Di tfunast ad as-yekkat
Yini-as : ula wi i tt-yen$en
Ur deg-es telli tkeffart
Ad yenîeq yizem yerr-as
Yini-as : êesbe$-tt am yemma
Tasa-w la tzeggwi5 fell-as
Aêlil ur zmire$ ara
Iâewweq wuccen iâuggen
Ula ay d-yini kfan-as
Ad kken acu ara kken
Yu$al-as s awal yini-as :
4
5
Tâeggec ne$ tâeyyec.
Tzeggwi ne$ tzewwi.
29
D tidet a lmir n lewêuc
Tafunast ur k-teâsi ara
Lameâna a ddin n ukerruc
Ulac ula i teççev ara
Keçç ur telliv d llufan
Ad tidirev s uyefki
Yerna a tiberra n yizan
Ni$ izem leâmer yeksi
Ma yrad-ak ad tellaéev
Ad fke$ aqerru-w fell-ak
Äemmde$-ak ad i-teççev
Aîas i teswa lhiba-ak
Lâahed iréen ma t-tjebrev
Lewêuc i k-t-ifkan âsan-k
Yessefk-ak ihi ad tsegdev
Ne$ siwa laé ma yeçça-k
Maççi d aksum n tfunast
Ideg yi-teêsel lmeâna
D aglim-is ihi tgeswaêt
I$ef d-qqaren yelha
Yenna-yi um$ar azemni
A ticifav-nni sseg-s
Wi i tent-irran tekfa tikli
Yafeg deg yigenni i$ewwes
30
Ara tafev deg uksum-is
Xas di tazwara a k-t$av
Teqqim-d deg uglim-is
Seg-s ge$-ak-d ticifav
Nnig wul izem ad yeqbel
Tageswaêt d$a a tt-nn$en
A tt-azun ççen-tt irkel
Deg uglim-is a t-fren
31
Ticifav n wuccen
Ay anebdu d-yessawven
D u$ammac iger tannart
Ad yeddem imelleê wuccen
Aglim-nni n tfunast
Ssakin6 ad iîîef idhen-it
Idhen-it $ef yiman-is
I tili iâeddi ifser-it
Akken ad yeqqar s l$erv-is
Alarmi yeqqur dayen
Ad as-yeddem timqestin
Igzem-it akk d isriêen
D isriêen d tiyugiwin
D ifren snat n lâali
Iqis-as-tent i yizem
Armi d-zgant swaswa
Yebdu lexyava itellem
Seg uglim ihi n txudit
Mi d-yebbi yernu-d seg win
N yizem ixiv tineddict
A kra ittcuddun wer fettin7
D sakin di lasel, belêara nessed-it dagi ilmend n unayna
(rythme).
7 Fettin ne$ fessin.
6
32
Yal nnefda isu$ yizem
Yini-as wuccen : lâali-tent
Susem ay abeêri susem
Akken qerrêent ay nefâent
Yawi-t $er yiwet n tewrirt
Nnig n yefri d ameqran
Ar din yerr-it tinegnit
Yini-as : uêeq ayen yuran
Mekken ivarren-ik i rebâa
I yiîij xas a k-srunt
Akka i d ticifav a gma
Arma qqurent ara lhunt
A tt-yewwet yizem dinna
Din i yiîij n ûûmayem8
Akkenni armi d tizwa9
Ad wwen ivarren-is yeâdem
Yeqqar fell-asen uglim
Am ééebra ma yu$al
Ad yekk fell-as ujejgim10
Iîîef kan rruê d uzzal
Acku llant ssmayem n wudem (traits) du visage.
Tizwa : Mi ara yerreé yiîij.
10 Ajejgim : Lêif ameqran.
8
9
33
Uccen ad as-d-izeg i tili
Mebâid a t-id-iqabel
Alamma d-yekker ubeêri
Yessiwel-as yini-as : ffel
Neggez tura ard ad twaliv
Ma ur tettafgev am îîir
Äni d acu i as-tenniv
Lec$al maççi d ttmesxir
D ineggez yizem ad iéer
Yegrireb-d $ef qerru ivarren
Armi d lqaâ n ye$éer
Ittazzal akk d idammen
Yendi-yas-tt wuccen a t-ine$
Akken a t-yeçç ulad netta
Armi t-iwala yemneâ
A leâyav a tarewla
Alarmi d lewhi n tmeddit
Ata-ya lferg n usekkur
Ad d-ya$ i$éer d asawen
Yaf-d izem la yesnuddur11
11
Isnuddur : D udem-nniven n umyag inedder.
34
Ad neîqent d$a tsekkrin
Inint-as i yizem : amek
Äahed-a$ s Rebbi ur $-teççiv
Di nkenti ar k-nsellek
Yini-as yizem : âuhde$-kent
Buh buh d$a lemmer kan
A yessi ad i-tessuksemt
Lxir-nkent d ameqran
D u$alent ad d-ttawint
Aman deg yiqubab-nsent
Ad ttsubbunt ttalint
I tcifav a tent-slexsent
D imme$ yizem s leêrara
£ef tsekkurt issebleâ-itt
Yeré lâahed i sent-ifka
Taqbaylit yesle$éam-itt
Ad yu$al ifa teffe$-d
Seg uâebbuv-is d tamuddirt
D ddnub-nni-ines ikfel-d
Abbuh a jjedr n twaktirt
Ad iruê yizem $er yefri-s
Ad ileêêu la ynedder
Yewwet-itt d ives $ef yiman-is
Alarmi iâellem lefjer
35
Aîîan ur s-ixeddem ara
Anect i s-iga ufqaâ
Ini ad terfuv tamara
A leêbab yewâer lexdeâ
36
Ttar n yizem
D ussan d izem wer d-iffi$
D tewwurt ur t-id-tefki
Di lqaâa ad yettemriri$
Yessiwel i lmut wer d-tusi
D u$alen ivarren-is bezgen
Ïîrevqen d arsev meskin
Teoo-it tawla t-yetta$en
Ssin ad yewwet ikker akin
Mi ara d-yemmekti d tevsaNni ivsa wuccen fell-as
Ddunit ur t-tewwi ara
D tidderwect tu$al-as
Armi yettmuqul cwi
Yeffe$ inadi $ef ufuêan
Fell-as am wakka ad d-yetti
Ddunit d wi i tt-yuman
Yetti-d akk ur t-yufi
Alarmi d acu-t wass-en
Yessemlil-iten Rebbi
Deg yiwen n umviq akken :
D a$alad ssya u ssya
N wuéru yerna yseggem
Iseggem-ak am trigla
Ma ara yeb$u Rebbi s lhem
37
Uccen ageswaê ad yeâweq
Tekfu fell-as ddunit
Iwali teêver-d mm lêeq
Ula wi ittin tinegnit
A t-yewwet yizem am ufalku
Yemneâ izgel-it umcum
Deg uglan-is ad d-yeddu
Ad as-igzem ajeêlum
Uccen ya$ lêal yeqfez
Terna-yas tugdi lxeffa
Yali deg uéru ineggez
D iruê ur d-iban ara
Yawev ugeswaê $er lemna12
Yeqqim-as din yemterter
Qqaren ifadden-is yekfa
La yettergigi am yifer
Deg wuccen ayrad a t-yerki
Yesxenzer akk taseîîa-s
Amcum igzer irkelli
Ineéd ur yeddi d gma-s
12
Lemna : Si lemneâ.
38
A s-tiniv yekka deg uqerdac
Am taduvt ma qqiment-as
Ne$ tacriêt d-gren yemcac
Alarmi d deqqal yini-as :
A Mêemmed a tawa$it-ik
Cfu $ef yimeslayen-iw
Xas eg leqrar i leâmer-ik
Lemmer a k-îîfen ifassen-iw
Ruê tikelt-agi tmenâev
Tikelt-nniven a k-îîfe$
Äelme$-k tura tettbanev
Anda teddiv a k-âeqle$
Ssin ad mfaraqen
Yal yiwen ya$ abrid-is
Wa $ef ukessar wa $ef usawen
Yal wa ad yeânu cc$el-is
39
Tame$rust n “êder bbwa“
Seg wasmi i as-tettwagzem
Tseîîa d wuccen yuyes
Akkass netta d axemmem
Amek ara tevru yid-s
D iruê s am$ar azemni
Lemmer ad ivebber fell-as
D acu n us$ar-nni
Yefk-as-t-id yernu yini-as :
Ax-n as$ar-agi n tme$rust
Ur d-tecliâev ma yeqqur
Mi tewwvev s axxam ééu-t
Lhedda ad yekker ad yim$ur
Yawi-t-id s axxam wuccen
Yawev-d yeééu-t di tniri
Lhedda yefteê dayen
Wi ib$an lexrif iâeddi
A k-tefruri a mmi tazart
Ad wwent tbexsisin
Ad d-ttususen ini$man
Di tefsut di tem$arin
Imir-en ad yendeh wuccen
Ilaâi-d akk atmaten-is
Asmi d-wwven twehmen
Caylelleh a Sidi Udris
40
Yini-as : yyawat tewwa
Tame$rust n Belâejjuî
Aneggaru ur ytett ara
Ur itessed taâebbuvt
£lin $ef tazart imir
La tetten ttemseççawen
Ad gren afettus aqejjiir
Sekren ti$wegga ttna$en
Ad yenîeq yini-as wuccen :
Ay atmaten maççi akka
Maççi akka i xeddmen medden
D lâib ur ilaq ara
Iwakken ad rwun irkel
Yal wa ad yeçç amur-is
Yerfed issers imuqel
Yini-as : ihi ata yixf-is
Yekker icudd-asen irkelli
Tiraîiwin s wemrar
R loedra n tme$rust-nni
Yini-asen : yendeh wurar
Yebdu imir asguccel deg-s
Tazart tin-ak aql-i da
Ad d-tebru i lxir-ines
Am wakal deg lqaâa
41
Uccanen dhun la tetten
Netta mebâid i d-yezga
Deg yiwet n ti$ilt akken
Iâuss-iten-id ssyinna
Akken i ten-iwala dhan
Di cc$el-nsen stamnen
A tin i as-d-yusan
Yekkat yettâeggiv-asen :
£urwat ay atnin atnin
£urwat uccayen imnayen
Atnayen atnin ayendin
A Ben Yeâqub atnayen
Mxerwaâen wuccanen
Jebden atni d tarewla
Am lebraq nnetlaêen
Yal wa sanida yerra
D rewlen rren $ef usawen
Ayen maççi d akwessar
Ar tijeêlam-nni-nsen
Ooen-tent-in deg umrar
42
Ad yefreê yezhu wuccen
Ar leb$i-s yewwev-it lhem
Uccanen akk kifkif-nsen
Ulamek i t-yeâqel yizem
43
NOTICE BIOGRAPHIQUE
I
lul ass n 25 di tuber 1968 di t$iwant n Ccerfa (Tubiret). Ëusin
Äerbawi d amedyaz. Ittekka deg waîas n tfaskiwin n
tmedyazt anida yewwi arrazen, am tfaska ta$elnawt n
tmedyazt Si Muêend Umêend, i d-yellan deg unebdu n 1989 di Äin
Lêemmam lakked tfaska n tmedyazt n Bgayet anida d-yella d
inebgi n lêerma. Am wakken i d-yella di$en d inebgi, i snat n tikal,
n tedwilt “ Imru d Usefru ” n Rabeê Gerruj di Rradyu tis snat. Di
Decembre 2004, yessufe$-d adlis-is amenzu « Sophonisbe »
(tadyant tudyizt) s ufus n Usqamu Unnig n Timmuz$a.
www.fichier-pdf.fr
www.calameo.com
www.yuscribe.com
www.issuu.com
www.scribd.com
www.slidshare.net
https://www.archive.org/
44
2013
Ungal n Wuccen
Tiririt $er tmedyazt : Ëusin Äerbawi
2
Ungal n Wuccen
3
Brahim Zellal
Ungal n Wuccen
Tiririt $er tmedyazt :
Ëusin Äerbawi
4
5
£ef temâayt
Timâayin n Bidpaï d timezwura i nessen deg uêric-agi. U
Bidpaï d abrahmane u d ane$laf amezwaru n tmurt n
Lhend. Ne$ yezmer ahat llant yakan uqbel-is. Ayen i$ef
ntebbet, d akken timâayin-agi n tmurt n Lhend
ttwateroment $er tutlayin irkel n Ccerq, tikal s yisem n
Bidpaï ne$ Pilpay, tikal-nniven s yisem n Lochman. Ssin
kecment tamurt n Legrik s yisem n timâayin n Esope. Phèdre
yemla-tent i Rruman. Deffir Phèdre, ddeqs n Ilaîiniyen,
Aphtonius, Avianus, Gabrias, i yuran timâayin.
Ssin $er da llan-d kra n yimyura atraren, am Faërne,
Abstémius, Camérarius, i yuran kra n wammuden s tlaîinit
di$en. Armi d taggara n lqern wis seîîac anida d-yekker
yiwen i mu qqaren Hégémon de Châlons-Sur-Saône, d$a
yura i tikelt tamezwarut timâayin s tutlayt tafransist. Lqern
mbeâd, ad d-ilêeq La Fontaine. U La Fontaine ad yeîîes
akk fell-asen. Belêara llan-d akka deffir-s kra n yimyura i
d-yeooan ismawen-nsen, alad$a : M De La Motte, Thomas
Yriarte lakked Jean-Pierre Claris De Florian (aneggaru-yagi
bitta yuklal adlis s timmad-is). Attayen tmacahut n
temâayt.
6
Brahim Zellal1
Brahim Zellat seg at Zellal anida tawacult-is tedder armi d
1850. Maca netta ilul Di taddart n at Äebdelkrim deg
Yiwaviyen. Mmi-s n Brahim Yettâawad-d d akken jeddi-s
tu$-it d amnafeq yessutren leânaya i at Äebdelkrim.
Belêara at Zellal s timmad-nsen yakan frurin-d seg at
Äeddac. D yiwet n twacult ye$ran (ideg yella yiwen
umrabev ameqran) u yiwen seg lejdud-is Lêao Brahim
(jeddi-s umaru-nne$ i “d-yeêya” d$a uneggaru-ya s yisem-is
lakked d tmusni-s yeddem) ta$-it maççi kan d axuni maca
d amnafeq di$en yettekkin di îîrad n Yicerriven n 1857.
Maca, xas akken baba-s n Brahim yellan di tazwara s ccanis d leqder-is, ad yu$al ssin $er da ad tetti yes-s ddunit
ilmend n umennu$-is $ef tmurt. Yettwa$leb, Lêao Brahim
te$li yes-s ddunit, u mmi-s, baba-s n umaru, ad yu$al d
afellaê. Maca dimi d-yerra s lexbar s lferq yettilin gar tegnit
deg yettidir d tin deg yedder baba-s, ad yeârev ad yefk i
mmi-s leqraya ur s-nettunefk ara i netta. : Brahim ileméi ad
yekcem d anelmad $er les pères blancs n at Äebdelkrim,
sakin deg at Mengellat. Mbeâd , ad yekcem $er u$erbaz
amagnu u ad d-yeffe$ d aselmad. Deg useggas 1914 ad yels
d aâsekri u ad d-yeffe$ deg useggas n 1918, anida ara
yettuâeyyen di Cercal. Ad iheyyi yiwet n turagt n tutlayt
taârabt u ad d-yessukkes yiwen n ugerdas aâlayan n tutlayt
tamazi$t. Deg useggas n 1928 ad yettuâeyyen d ccix n
taârabt di Blida.
Avris-a d tukkist si tezwart i terra Tseâdit Yasin i udlis anesli n
Wungal n Wuccen.
1
7
Ungal n Wuccen
A s-yekker Brahim Zellal deg useggas n 1920. Ad d-inadi
akk tamurt n Leqbayel s uêiwec. Ur yettaooa at Äisi, Tizi
Hibel, at Yanni, Iwaviyen. Di 1942, a t-ya$ lêal yekfa. Nnig
uêiwec i ten-id iêawec d tira ten-yura s yisekkilen n tlaîinit,
Brahim Zellal a ten-id yessuqel $er yiwet n tefransist
yetâeddan. Deg useggas n 1949 ad d-ff$en, acu n tuff$a, $er
les pères blancs di Larebâa n at Yiraten di le Fichier
périodique berbère. Ungal n Wuccen ad yettwifreq seddaw
ufus $ef kra n medden kan akka d kra n temnavin n tmurt
n Leqbayel. Deg useggas n 2010, s tejmilt n Tseâdit Yasin, a syu$al wazal u ad d-yeffe$ s wudem yuklal $er teérigin n
Äeccab.
8
Tamâayt-iw ddem asagem
D awiziw $er teqbaylit
Wa d aneâmar ixeddem
Wannivnin nnger yif-it
Ini-as i gma ur nettagem
Yir cc$el telha t$imit
9
10
Uccen d yizem
11
Anejma n lewêuc
Di zzman zzman amenzu
Nnan nnejman lewêuc
S Rebbi mâahaden cfu
Wa ur yettak deg wayev afus
Neîqen $er yizem : a Sidi
Fell-a$ d agellid tiliv
(Ay d agellid xas Rebbi !)
Nefren-ik d acu tenniv
Ressan tilas d inagan
Ar siwa tidet ay d sseê
Fkan lâahed akken llan
Ama texser ama terbeê
Izem yezde$ di teégi
D ayen ur d-qeîîâent wallen
Iqeddacen-is d wigi :
Tawtult d yilef d wuccen
A$yul d tfunast di$en
£ef wakken i tt-id-ttawin
Rnu-d tayaéivt $er-sen
Akken akk i la yettilin
£ef wakken i la d-tettwallas
Yal aqeddac s cc$el-is :
Ilef la yeggan fell-as
Si Mêemmed d taduli-yis
12
Tawtult nnan d tasumta-s
Abare$ la s-d-ittagem
Aman yesseqdac yal ass
I Sidi-s ma ad yegdudem
Xas ar tayaéivt-nni
Teggar-as-d timellalin
Ma d tafunast d ayefki
Yeg Sidi tiwaracin
Deg u$yul-nni ageswaê
La das-d-izeddem is$aren
I Sidi-s a t-yessefreê
Ad yesseêmu yeééiéen
Yafeg ccwal ters-d lehna :
Teksa ta$avt d wuccen
Di teégi ur ten-yu$ wara
Kkes-d amcum yettasmen
Wagi d uccen bu txidas
I yerran d amôay-nsen
Nnan ivebber nnuba-s
Ulad netta gar-asen
Uccen ad yerrundu inne$ni
S talwit-agi i d-ye$lin
Yu$ lêal yu$ tanumi
La yekkat time$riwin
13
Mi d-yemmekti d zik-nni
D weksum-nni azegzaw
Miga a s-tu$al d tisselbi
Ugeswaê ad yessefraw
Ass-agi kra din yeêrem
Axi ini-as ad yettmettat
Ur yu$al a s-yini hrem
Ala ayen iâeddan ifat
Lameâna ula ay yexdem
Ad yeâsu izem yessen-it
I yixf-is ya$-as-d lhem
Accaren n wayrad weârit
D$a yedlu $ef usaku-s
Ijebed-d seg tigad-is
Yebdu asefre$ $ef uqerru-s
Yessefra$ deg yirfiqen-is
Ma drus i yexdem ma drus
Awer yaf a mmi iman-is
A kra yemmugen am ssus
D cciîan s timmad-is
14
Lmux n ubare$
Uccen itteklen tura
Iqeddacen akk $ef ufus-is
Ala abare$ bu têila
Niqal mmi-s n âemmi-s
Abare$ yaki d wuccen
D tigad i s-d-ittheggi2
Yu$ lêal yessen-it dayen
Maççi armi d ass-agi
Lameâna ayen ib$a Rebbi
Ad yevru êseb-it yevra
I yuran ard iâeddi
S ufus n bab n lqevra
Yiwwas izem ihi ad yaven
Ad yaven aîîan d afessas
Äni d abeêri i t-yewwten
Yal asafar xedmen-as
Di tmellalin yeçç ticcert
Tizana yernu lqares
Rebbi s-yugin ad yekker
Ilaâi-d lewêuc $ur-s
2
Ittheggi ne$ ittheyyi.
15
Ad iciwer iqeddacen-is
D acu n usafar s-ilaqen
Yal wa yefk-d tamusni-s
D abare$ i d-ineîqen :
Qqaren idammen n wuccen
Ulac a Sidi i ten-icban
Acêal d win ssekren
Acêal d amuvin lawan
Imuqel yizem deg wuccen
Amcum ff$en ddaw-as
D acu ara d-yini iwakken
Ad yessinef lhem fell-as
Yini-as : d tidet wayen
Nufa-d imenza nnan-a$
Maâna ma d nutni xellven
Di tfexrurin n ubare$
Iâeddi yizem ad yewwet
Ikâeb3 i$vel-d lmux-is
Ad ye$li ugeswaê yemmet
Ad iruê iâdem iri-s
Ad yejreê wuccen iman-is
Kan akka loerê afessas
Yesqudder-d kra deg yidammen-is
Ad rren i wayrad ddwa-s
3
Ikâeb : Abare$.
16
Ad yenîeq wayrad : âeddi
Ddem a Mêemmed ad tneîlev
Xas fares madam nelli
Ad $eîîle$ tettmexmixev
Abare$ yawi-t wuccen
Alarmi d targa yeçç-it
Sseg-s ayen i d-yeqqimen
Ad as-i$iz inîel-it
Yefreê yini-as deg wul-is :
Akkagi tura tefra
Si Mêemmed ad yaf iman-is
Ad yawev s kra imenna
17
Uccen d tewtult
Attayen tezzi-d tefsut
Ccetwa am tazart tquc
Tezzegzew tejjuooeg tmurt
Bdan ttarwen lewêuc
Ad iruê wuccen $er tewtult
I tgeswaêt a s-yewwet llir
Yini-as : buh a taâeggunt
Yerra rray-is $er deffir
Ur as-t-id-teqlib tewtult
La d aârab la d aqbayli
I wul-is am tqeééult
Nnven-as lehdur-nni
Ad âeddin kra n wussan
Ad ta$ awal n wuccen
Ad truê $er yizem ur tuksan
Tini-as ayen i tt-iqerêen
S tirgigit ad tenîeq :
Nekk ihi a Sidi tura
Ad i-tanfev ad ruêe$
Äyi$ ur zmire$ ara
D iârev yizem a tt-id-yeîîef
Lemmer ad tu$al di lhedra-s
Iêiwet iêiwet tcennef
Tini-as : awal tesliv-as
18
D$a a tt-yewwet yerreé-itt
Di lqaâa tres d rrekwma
Ddem a Ben Yeâqub nîel-itt
Mi d lalla akka i teb$a
Ad yeddem wuccen yeçç-itt
Yessuk talaba $ef yimi-s
Deg ul-is umcum yevs-itt
Ufuêan yewwev leb$i-s
19
Uccen d tyazivt
Iâeddi wayen iâeddan
R tyazivt yeânu wuccen
Yewwet-as izli n tyuzav
Yini-as : a Rebbi i kem-iwwten
Yessetma-m hatent akka
Deg yisegwnan-nsent zedlent
Mi ssefrurxent ya êesra
Ay amzun ifrax-nsent
Mi d-mmden akka acemma
Bdunt aselqev deg-sen
Anisi ur d-kkint ara
Timizar d yiguduyen
Nutni kan akken d imecîaê
D ibaêanen sçewçiwen
A yemma sfilliten i rrbeê
S te$zi n lâamur-nsen
Mi âyan di tikli d wexwav
Tayessawt ur zmiren ara
Dayen yen$a-ten usemmiv
Inint-as : a tarwa yyaw
Ad kkrent a ten-jemâent
Tecqa-tent tasa n uqelmun
£er seddaw wafriwen-nsent
Ad êmun ad steâfun
20
Imir-en ur as-t-id-terri
La merra$ la d amessas
Awal terr-it akkenni
Meâni tger-d tinexsas
Ad âeddin kra n wussan
Ad ta$ awal n wuccen
Ad teânu izem s amkan
Tini-as s kra i tt-iqerêen
S tergigit ad tenîeq :
Nekk ihi a Sidi tura
Ad i-tanfev ad ruêe$
Äyi$ ur zmire$ ara
D iârev yizem a tt-id-yeîîef
Lemmer ad tu$al di lhedra-s
Iêiwet iêiwet tcennef
Tini-as : awal tesliv-as
A tt-yewwet yizem yerreé-itt
Di lqaâa tres d rrekwma
Ddem a Ben Yeâqub mvel-itt
Mi d lalla akka i teb$a
Ad yeddem wuccen yeçç-itt
Yessuk talaba $ef yimi-s
£er daxel n wul-is yevs-itt
Ufuêan yewwev leb$i-s
21
Uccen d u$yul
Ad yebren wuccen s a$yul
D nnuba-as ad as-yini :
I keççini a bu yimeééa$
D acu la txeddmev dagi
Atma-k deg ugdal ksan
Di leêcic ar tâebbuvt
Rwan azir d usennan
Keçç siwa ma tettarguv-t
Jeââun kkaten s tiqqra
Yiwen ur asen-yettalas
Ttilin akken i sen-ihwa
Keçç dagi qim d axemmas
Uccen awal mi ara t-yekfu
A$yul a s-yawi issusem-as
I yimeééa$-is yebru
Maâni yger-d tinexsas
Yiwen n yiv s udem n ssbeê
Yargu zuni am wakken
Deg ugdal yebdu amerreê
D yiwen n u$yul-nniven
22
La ttemyekmazen tuyat
La yettegliliz yid-s
Asmi tefrari tafat
Ad d-yaf iman-is weêd-s
Ad iruê s izem yini-as :
Serreê-iyi ad ruêe$ âyi$
Nîerre$ ur lli$ labas
Maççi d tudert ideg lli$
D iârev yizem a t-id-yeîîef
Lemmer ad yu$al di lhedra-s
Iêiwet iêiwet icennef
Yini-as : awal tesliv-as
A t-yewwet yizem yerreé-it
Di lqaâa yres d rrekwma
Ddem a Ben Yeâqub nîel-it
Imi akka i yeb$a ctata
Yessiker-it wuccen $er ye$éer
Alarmi d din yeqqim-as
D ussan fell-as la yfeîîer
Ad yekkes aqdim yehwa-yas
23
Mi d-yu$al yini-as wayrad :
Ayen akka a Mêemmed ayen
Nemmut teooiv-a$ i fad
Maççi akka i xeddmen medden
Ya$ lêal ussan-nni
D uccen i la sen-d-yettagmen
Si tala n at Buhetli
£ef wakken i d-ttâawaden
Yerr-as Mêemmed : ur ufi$
Dayen maççi d nekkini
Armi d ass-agi ay kfi$
Tanîelt n uhdum-nni
Mi s-nni$ mevle$ fettus
Miga ivher-d qejjir
A rrezg-iw yefkan afus
Mi nruê a naé nettwexxir
24
Uccen d yilef
Seg u$yul iruê wuccen
Ad iruê ad yeânu ilef
Yini-as : a win i k-yewwten
Attayen twa$it îîef
Atma-k rwan abelluv
Deg wakal la ttfeggilen
La d-ssekfalen abeââuq
Kan akken d iâemmuren
Mi rwan s isegwnan ânun
Ïîsen ard yali wass
Kkes-d d acu ur ttargun
Yiwen ur asen-yettalas
Keççini a k-id-tas teqriêt
Ur t-terbiêev ur t-tennulev
I Sidi-k izem a nnger-ik
D tagertilt i s-tu$alev
I yernu terniv lehdur
Terriv iman-ik d kra
Yili keçç siwa le$rur
Yettarra îîbel tiyita
25
D$a ad ixaq yilef
Ad yecxer fell-as yerwel
Yegwri-d iman-is yezâef
La yettkuffut yettawel
£er yizem ad iruê wuccen
Yini-as : ha qareâ iman-ik
Ufi$-t-in bu wanfufen
Yettgalla deg leâqab-ik
Yini-as yizem : d$a mel-iyi
Amek akkaga ara t-âeqle$
D akken ibbu$edda fell-i
Mel-iyi iwakken ad ére$
Yini-as Mêemmed : cawef
Anyir-is ma di ikmumes
(Xas ar anyir n yilef
Yezga kan lebda yekres !)
Ad yebren s ilef yini-as :
Dmu $ef yiman-ik a lhem
D ameééu$-agi sli$-as
La yettgalla deg-k yizem
Yini-as yilef : d$a mel-iyi
Amek akkagi ara t-âeqle$
D akken ibbu$edda fell-i
Mel-iyi iwakken ad ére$
26
Yini-as wuccen : $urek a lhem
Ccla$em-is ma la ceîêen
(Xas ar ccla$em n yizem
D lebda kan la reqsen !)
Alarmi wwven tameddit
Imuqel yizem deg yilef
Iwala tekres tenyirt
Yeîîilli deg-s icennef
Imuqel yilef deg yizem
Di ccla$em-is a la reqsen
Ad yekker fell-as yeévem
Ad bdun ad ttna$en
Di sin ad msemlilen
S waccaren d tem$ilin
Uccen i asen-iêevren
Ugeswaê ineggez akin
Ssin iqqar-as akka :
Aha a Mêemmed sseglef
A lêevra êevre$ ass-a
A dda izem a dda ilef
A t-iwwet yizem yerreé-it
Uccen a t-yezlu a t-yeslex
D sslayeâ iâeddi igzem-it
Geddac nutni d alexlex
27
Ad yefreê wuccen yini-as
Deg wul-is : ussan yelhan
U$alen-d deg yiwen n wass
Ay ixf-iw wi i as-yennan
28
Uccen d tfunast
Teqqim-d tura tfunast
Yekkat wuccen a tt-yessinef
Kkes-d tin ur s-d-yewwi
Abaden tugi ad txalef
Tini-as : tiégi tâeggec-iyi4
Izem yesêurmet fell-as
Ar ayefki yeîîev seg-i
Am win yeîîev $er yemma-s
£er yizem uccen ad yebren
Di tfunast ad as-yekkat
Yini-as : ula wi i tt-yen$en
Ur deg-es telli tkeffart
Ad yenîeq yizem yerr-as
Yini-as : êesbe$-tt am yemma
Tasa-w la tzeggwi5 fell-as
Aêlil ur zmire$ ara
Iâewweq wuccen iâuggen
Ula ay d-yini kfan-as
Ad kken acu ara kken
Yu$al-as s awal yini-as :
4
5
Tâeggec ne$ tâeyyec.
Tzeggwi ne$ tzewwi.
29
D tidet a lmir n lewêuc
Tafunast ur k-teâsi ara
Lameâna a ddin n ukerruc
Ulac ula i teççev ara
Keçç ur telliv d llufan
Ad tidirev s uyefki
Yerna a tiberra n yizan
Ni$ izem leâmer yeksi
Ma yrad-ak ad tellaéev
Ad fke$ aqerru-w fell-ak
Äemmde$-ak ad i-teççev
Aîas i teswa lhiba-ak
Lâahed iréen ma t-tjebrev
Lewêuc i k-t-ifkan âsan-k
Yessefk-ak ihi ad tsegdev
Ne$ siwa laé ma yeçça-k
Maççi d aksum n tfunast
Ideg yi-teêsel lmeâna
D aglim-is ihi tgeswaêt
I$ef d-qqaren yelha
Yenna-yi um$ar azemni
A ticifav-nni sseg-s
Wi i tent-irran tekfa tikli
Yafeg deg yigenni i$ewwes
30
Ara tafev deg uksum-is
Xas di tazwara a k-t$av
Teqqim-d deg uglim-is
Seg-s ge$-ak-d ticifav
Nnig wul izem ad yeqbel
Tageswaêt d$a a tt-nn$en
A tt-azun ççen-tt irkel
Deg uglim-is a t-fren
31
Ticifav n wuccen
Ay anebdu d-yessawven
D u$ammac iger tannart
Ad yeddem imelleê wuccen
Aglim-nni n tfunast
Ssakin6 ad iîîef idhen-it
Idhen-it $ef yiman-is
I tili iâeddi ifser-it
Akken ad yeqqar s l$erv-is
Alarmi yeqqur dayen
Ad as-yeddem timqestin
Igzem-it akk d isriêen
D isriêen d tiyugiwin
D ifren snat n lâali
Iqis-as-tent i yizem
Armi d-zgant swaswa
Yebdu lexyava itellem
Seg uglim ihi n txudit
Mi d-yebbi yernu-d seg win
N yizem ixiv tineddict
A kra ittcuddun wer fettin7
D sakin di lasel, belêara nessed-it dagi ilmend n unayna
(rythme).
7 Fettin ne$ fessin.
6
32
Yal nnefda isu$ yizem
Yini-as wuccen : lâali-tent
Susem ay abeêri susem
Akken qerrêent ay nefâent
Yawi-t $er yiwet n tewrirt
Nnig n yefri d ameqran
Ar din yerr-it tinegnit
Yini-as : uêeq ayen yuran
Mekken ivarren-ik i rebâa
I yiîij xas a k-srunt
Akka i d ticifav a gma
Arma qqurent ara lhunt
A tt-yewwet yizem dinna
Din i yiîij n ûûmayem8
Akkenni armi d tizwa9
Ad wwen ivarren-is yeâdem
Yeqqar fell-asen uglim
Am ééebra ma yu$al
Ad yekk fell-as ujejgim10
Iîîef kan rruê d uzzal
Acku llant ssmayem n wudem (traits) du visage.
Tizwa : Mi ara yerreé yiîij.
10 Ajejgim : Lêif ameqran.
8
9
33
Uccen ad as-d-izeg i tili
Mebâid a t-id-iqabel
Alamma d-yekker ubeêri
Yessiwel-as yini-as : ffel
Neggez tura ard ad twaliv
Ma ur tettafgev am îîir
Äni d acu i as-tenniv
Lec$al maççi d ttmesxir
D ineggez yizem ad iéer
Yegrireb-d $ef qerru ivarren
Armi d lqaâ n ye$éer
Ittazzal akk d idammen
Yendi-yas-tt wuccen a t-ine$
Akken a t-yeçç ulad netta
Armi t-iwala yemneâ
A leâyav a tarewla
Alarmi d lewhi n tmeddit
Ata-ya lferg n usekkur
Ad d-ya$ i$éer d asawen
Yaf-d izem la yesnuddur11
11
Isnuddur : D udem-nniven n umyag inedder.
34
Ad neîqent d$a tsekkrin
Inint-as i yizem : amek
Äahed-a$ s Rebbi ur $-teççiv
Di nkenti ar k-nsellek
Yini-as yizem : âuhde$-kent
Buh buh d$a lemmer kan
A yessi ad i-tessuksemt
Lxir-nkent d ameqran
D u$alent ad d-ttawint
Aman deg yiqubab-nsent
Ad ttsubbunt ttalint
I tcifav a tent-slexsent
D imme$ yizem s leêrara
£ef tsekkurt issebleâ-itt
Yeré lâahed i sent-ifka
Taqbaylit yesle$éam-itt
Ad yu$al ifa teffe$-d
Seg uâebbuv-is d tamuddirt
D ddnub-nni-ines ikfel-d
Abbuh a jjedr n twaktirt
Ad iruê yizem $er yefri-s
Ad ileêêu la ynedder
Yewwet-itt d ives $ef yiman-is
Alarmi iâellem lefjer
35
Aîîan ur s-ixeddem ara
Anect i s-iga ufqaâ
Ini ad terfuv tamara
A leêbab yewâer lexdeâ
36
Ttar n yizem
D ussan d izem wer d-iffi$
D tewwurt ur t-id-tefki
Di lqaâa ad yettemriri$
Yessiwel i lmut wer d-tusi
D u$alen ivarren-is bezgen
Ïîrevqen d arsev meskin
Teoo-it tawla t-yetta$en
Ssin ad yewwet ikker akin
Mi ara d-yemmekti d tevsaNni ivsa wuccen fell-as
Ddunit ur t-tewwi ara
D tidderwect tu$al-as
Armi yettmuqul cwi
Yeffe$ inadi $ef ufuêan
Fell-as am wakka ad d-yetti
Ddunit d wi i tt-yuman
Yetti-d akk ur t-yufi
Alarmi d acu-t wass-en
Yessemlil-iten Rebbi
Deg yiwen n umviq akken :
D a$alad ssya u ssya
N wuéru yerna yseggem
Iseggem-ak am trigla
Ma ara yeb$u Rebbi s lhem
37
Uccen ageswaê ad yeâweq
Tekfu fell-as ddunit
Iwali teêver-d mm lêeq
Ula wi ittin tinegnit
A t-yewwet yizem am ufalku
Yemneâ izgel-it umcum
Deg uglan-is ad d-yeddu
Ad as-igzem ajeêlum
Uccen ya$ lêal yeqfez
Terna-yas tugdi lxeffa
Yali deg uéru ineggez
D iruê ur d-iban ara
Yawev ugeswaê $er lemna12
Yeqqim-as din yemterter
Qqaren ifadden-is yekfa
La yettergigi am yifer
Deg wuccen ayrad a t-yerki
Yesxenzer akk taseîîa-s
Amcum igzer irkelli
Ineéd ur yeddi d gma-s
12
Lemna : Si lemneâ.
38
A s-tiniv yekka deg uqerdac
Am taduvt ma qqiment-as
Ne$ tacriêt d-gren yemcac
Alarmi d deqqal yini-as :
A Mêemmed a tawa$it-ik
Cfu $ef yimeslayen-iw
Xas eg leqrar i leâmer-ik
Lemmer a k-îîfen ifassen-iw
Ruê tikelt-agi tmenâev
Tikelt-nniven a k-îîfe$
Äelme$-k tura tettbanev
Anda teddiv a k-âeqle$
Ssin ad mfaraqen
Yal yiwen ya$ abrid-is
Wa $ef ukessar wa $ef usawen
Yal wa ad yeânu cc$el-is
39
Tame$rust n “êder bbwa“
Seg wasmi i as-tettwagzem
Tseîîa d wuccen yuyes
Akkass netta d axemmem
Amek ara tevru yid-s
D iruê s am$ar azemni
Lemmer ad ivebber fell-as
D acu n us$ar-nni
Yefk-as-t-id yernu yini-as :
Ax-n as$ar-agi n tme$rust
Ur d-tecliâev ma yeqqur
Mi tewwvev s axxam ééu-t
Lhedda ad yekker ad yim$ur
Yawi-t-id s axxam wuccen
Yawev-d yeééu-t di tniri
Lhedda yefteê dayen
Wi ib$an lexrif iâeddi
A k-tefruri a mmi tazart
Ad wwent tbexsisin
Ad d-ttususen ini$man
Di tefsut di tem$arin
Imir-en ad yendeh wuccen
Ilaâi-d akk atmaten-is
Asmi d-wwven twehmen
Caylelleh a Sidi Udris
40
Yini-as : yyawat tewwa
Tame$rust n Belâejjuî
Aneggaru ur ytett ara
Ur itessed taâebbuvt
£lin $ef tazart imir
La tetten ttemseççawen
Ad gren afettus aqejjiir
Sekren ti$wegga ttna$en
Ad yenîeq yini-as wuccen :
Ay atmaten maççi akka
Maççi akka i xeddmen medden
D lâib ur ilaq ara
Iwakken ad rwun irkel
Yal wa ad yeçç amur-is
Yerfed issers imuqel
Yini-as : ihi ata yixf-is
Yekker icudd-asen irkelli
Tiraîiwin s wemrar
R loedra n tme$rust-nni
Yini-asen : yendeh wurar
Yebdu imir asguccel deg-s
Tazart tin-ak aql-i da
Ad d-tebru i lxir-ines
Am wakal deg lqaâa
41
Uccanen dhun la tetten
Netta mebâid i d-yezga
Deg yiwet n ti$ilt akken
Iâuss-iten-id ssyinna
Akken i ten-iwala dhan
Di cc$el-nsen stamnen
A tin i as-d-yusan
Yekkat yettâeggiv-asen :
£urwat ay atnin atnin
£urwat uccayen imnayen
Atnayen atnin ayendin
A Ben Yeâqub atnayen
Mxerwaâen wuccanen
Jebden atni d tarewla
Am lebraq nnetlaêen
Yal wa sanida yerra
D rewlen rren $ef usawen
Ayen maççi d akwessar
Ar tijeêlam-nni-nsen
Ooen-tent-in deg umrar
42
Ad yefreê yezhu wuccen
Ar leb$i-s yewwev-it lhem
Uccanen akk kifkif-nsen
Ulamek i t-yeâqel yizem
43
NOTICE BIOGRAPHIQUE
I
lul ass n 25 di tuber 1968 di t$iwant n Ccerfa (Tubiret). Ëusin
Äerbawi d amedyaz. Ittekka deg waîas n tfaskiwin n
tmedyazt anida yewwi arrazen, am tfaska ta$elnawt n
tmedyazt Si Muêend Umêend, i d-yellan deg unebdu n 1989 di Äin
Lêemmam lakked tfaska n tmedyazt n Bgayet anida d-yella d
inebgi n lêerma. Am wakken i d-yella di$en d inebgi, i snat n tikal,
n tedwilt “ Imru d Usefru ” n Rabeê Gerruj di Rradyu tis snat. Di
Decembre 2004, yessufe$-d adlis-is amenzu « Sophonisbe »
(tadyant tudyizt) s ufus n Usqamu Unnig n Timmuz$a.
www.fichier-pdf.fr
www.calameo.com
www.yuscribe.com
www.issuu.com
www.scribd.com
www.slidshare.net
https://www.archive.org/
44
Partager ce document
Télécharger le fichier

Faire un lien vers ce document
Lien permanentpour un message, un forum, un réseau social
Lien courtpour un SMS ou un profil
Code HTMLpour un site ou un blog
Du même auteur
- LE COURS DE LANGUE KABYLE DE BELKASSEM BEN SEDIRA06/07/2016
- LA LANGUE BERBERE. RECUEIL DE TEXTES DE S. CHAKER06/07/2016
- A. Y-ABDENOUR. LA CRISE BERBERISTE06/07/2016
- M. MAMMERI OU LA PENSEE ARC-EN-CIEL14/06/2016
- LE DERNIER ENTRETIEN DE MOULOUD MAMMERI14/06/2016
- MOULOUD MAMMERI OU LA COLLINE EMBLEMATIQUE05/06/2016
- MANIFESTE PATRIOTIQUE POUR LA CITOYENNETE ALGERIENNE04/06/2016
- الفكرالعقلاني في ...29/04/2016
Voir les autres documents de cet auteur
- ثورات الأمازيغ في الاندلس29/04/2016
- كشف الرموز لعبد الرزاق الدزايري28/04/2016
- حياة طارق بن زياد28/04/2016
- MAMMERI. LA SOCIETE BERBERE28/04/2016
- الرحلة الورثيلانية ٢28/04/2016
- الرحلة الورثيلانية ١28/04/2016
- عنوان الدراية للغبريني28/04/2016
- تاريخ الزواوة لأبو يعلى الزواوي28/04/2016
- الهجرة الجزائرية نحو بلاد الشام28/04/2016
- H. ARBAOUI. SOPHONISBE. II20/02/2016
- H. ARBAOUI. TAYERZA N LKAGHEDH. (EXTRAITS)20/02/2016
- H. ARBAOUI. TIGGAD N INISI. (EXTRAITS)20/02/2016
Sur le même sujet
Les mots qui reviennent le plus dans ce document. Chacun lance une recherche dans les fichiers publics.





