Aller au contenu

M. SEHRANE. AWAL ΓEF YIΓERSIWEN

Aperçu du document M. SEHRANE. AWAL ΓEF YIΓERSIWEN.pdf, page 1 sur 54
Page 1 sur 54Lire le document
Texte de la première page
Mehenna SEHRANE

Awal ɣef
yiɣersiwen

Asqamu Unnig n Timmuzɣa
2010

I Zemmar Mouloud
akked gma-s Yazid

ASNEMMER
I Mass Abdelhafid Chennane i yi-yeṭṭfen afus ɣer
Usqamu Unnig n Timmuzɣa,
I Mass Ramdane Abdenbi i yi-d-yefkan afus i wakken ad aruɣ s
tmaziɣt akken ilaq,
I yijga n Usqamu Unnig n Timmuzɣa akked Mass Youcef Merahi,
amaray amatu, i d-yusan d ifassen iyeffusen i tmaziɣt,
I yimawlan-iw, atmaten-iw, yessetma, imeddukal-iw
akked tmeṭṭut-iw,
I gma Rabah, xas mačči d afus-is i t-yuran, tikti ines,
I weltma Siham i d-yegren afus-is,
I taddart-iw, Saḥel akked Tiddukla Tadelsant “Afus”,
Am akken ara s-iniɣ tanemmirt i Mass Noreddine Ait Ziad.

Awal ɣef yiɣersiwen

ALƔEM

Alɣem d aɣersiw n uneẓruf. Nezmer ad t-naf di Tferka ugafa
neɣ di tmura n ugmuḍ alemmas akked tmurt n Australie d acu d
imezdaɣ n ddin i ten-yewwin ɣer din gar useggas 1840 almi d
1970 llan azal 27.000 n waxfiwen. Zik sseqdacen-ten ama i
waggay n sselɛa neɣ n yiminigen n uneẓruf azeggaɣ n Australie
tura ar isufar-agi n tura serrḥen-asen war ameksa d-ihutilen llan
ula di tmura n ugmuḍ d acu widak ɣur-sen snat teɛrurin nnan-d
alɣem d aɣersiw izemren i uneẓruf imi yezmer ad yeqqim
geddac wussan war aman. Acku deg teɛrurt-is tella tassemt (zik
nɣil d aman i teččur) mi ara yeffad treqq tettuɣal am akken d
amen (d askir akruran). Taɛrurt-is tettaweḍ mi ara yeṛwu alma d
36 kg ladɣa simmal yettɣimi i fad taɛrurt-is tetteḥcic. Yezmer ad
yejlu 100 kg deg yiminig ma ur yeswi ara. Ad yettaddam seg
tassemt-is ad itekkes fad almma yezwi d acu mi ara yaf aman
iga deg-sen ayen iga umger deg texsayt. Yezmer ad isew almma
d 100 litrat deg 10 ddqayeq (yugar azger) i wakken ad yeṛwu

-9-

Awal ɣef yiɣersiwen

akken ilaq yezmer ad yerr s aɛebbuḍ-is almma d 400 litrat. Ɣur-s
anaɣ yeqqur ɣef ayenni i yezmer ad yečč imɣan xas ččuren d
isennanen ukermus anzaren-is yetkir-iten mi ara tili tbuciḍant
ammer ad t-yekcem yijdi deg titac-nni n wanzaren-is.

Yesdaray allen-is s lecfar meqqrit ma yella waḍu ur t-ikeccem
ara yijdi. Iḍaren-is ḍerḥen i wakken ur ikeccem ara deg yijdi mi
ara ileḥḥu, ɣef waya i neqqar am tkerza n ulɣem : takerza n
useggas yeɛfes-itt deg yiwen wass. Tettaṭṭaf tegmert addud gar
12 d 14 wagguren i wakken ad tarew yiwen umehri. Mi ara dilal, ad yezdi s lqedd ad yelhu. Ad yettadded ɣer yemma-s azal
useggas. Mi meqqer ad yaweḍ gar 450 kg d 650 kg. Ileḥḥu
almma d 150 km deg wass ɣas akken iṭij yesserwal ɣer tili.

- 10 -

Awal ɣef yiɣersiwen

TIƔIRDEMT

Mačči d allen kan, awali d wid i t-yesɛan, i s-yenna Ait
Menguellet. Ɣas akken ɣur tɣirdemt 12 wallen iẓri-s yeqqim
amzun n win yeddreɣlen maḍi, ur tettwali ara akken ilaq. Tuččitis d ibeɛɛac (tissist, iweḍfen, ibẓaẓ…). Ɣas akken asekkud n
tɣirdemt meẓẓi lexbut-is meqqrit. Deg yiḍ tetteffeɣ ɣer ṣṣyada
mačči d awali i tettwali d acu ɣur-s deg yiḍarren-is tinejjiwin
tettḥulfu i kra yettmimiden zdat-s ma d ayen meẓẓiyen mi ara
tezmer ad terr ɣur-s ad t-taf s ikacbaren-is akken ur irewwel ara
imir ad s-ternu ad t-teqqes dɣa ad t-tezzuɣer anda ara t-tečč. Ad
d-nesmekti belli 600 ccetlat n tɣirdmiwin i yellan, gar-asent tid
yeɛan tuqqsa am tin n tzizwit, llant tiyiḍ zemrent ad nɣent
amdan akken neqqar : dayen tessager tɣirdemt n ssem i s-tefka i
uzrem.

- 11 -

Awal ɣef yiɣersiwen

Mi ara d-lalent tɣirdmiwin timecṭaḥ, 10 wussan imezwura
tettbibbi-tent yemma-tsent ɣef uɛrur-is alamma zemrent. Kra n
tɣirdmiwin n uneẓruf ttawḍent almma d 25 cm di teɣzi !

- 12 -

Awal ɣef yiɣersiwen

IƔERSIWEN N TEẒGI
IFFIS

Gar uqjun d wuccen i yella yiffis. Iḍarren-is n zdat meqqrit ɣef
wid n deffir. Aqerru-is diɣ meqqer yugar win n uqjun. Asuɣuines yezmer am wuccen d askeɛwew neɣ am uqjun d aseglef
tikwal yessawal diɣ am yizem. Ɣur-s iɣesmaren ǧehden yezmer
ad yerẓ yis-s iɣsan i wakken ad yečč adif-is. Ma yerra-d gar
wallen-is kra ama d awtul ama d tizerzert ur s-yetserrḥ ara
almma yemmečč !
Teddun d tarbaɛt ɣef uqerru-nsen ttarran tawtemt imi tent-tugar
agerbuz ladɣa tameqqrant akk gar-asen i yettaṭṭafen agraw. D
aɣersiw itetten imurḍusen ma yella ur yufi ara ayen ara yečč.
Iteffeɣ ɣer ṣṣyada deg yiḍ tarbeɛt neɣ s uqerru-is tikwal itemmeɣ
ɣef yizem mi ara t-yesderɣel laẓ yeggar irebi i lḥiḍ neɣ i
uɣerrab.

- 13 -

Awal ɣef yiɣersiwen

UCCEN

Yekkat akk yis-sent yugar nbac tissant, d mmi-s n tuccet, yella
wanda i s-ssawalen aqjun n teẓgi. Icuba aqjun ur iɛeyyu ara
maḍi. Segmi ara d-yekker d tikli, ad yeskeɛwiw ad irennu.
Yettṣeggid i yiman-is neɣ d tarbaɛt. Učči-ines ama d iɣedayen, d
iwtal, d timellalin, d ibeɛɛac. Ma terra-t tmara, yezmer ad yečč
amurḍus. Yeksa akk deg txidas yellan. D axeddaɛ yessaɣay
laman yettaker. Mi ara iḥulfu yella wayen i d-iteddun s aqerru-s
ad yeskeɛwiw ad irennu dɣa uccanen akk ad ten-tafeḍ qurɛen
iman-nsen neɣ rewlen. Deg tefsut tuccet tettarew gar 2 d 12
yimecṭaḥ tettaǧǧa deg uruz neɣ deg tituc ar imɣuren ad d-ffɣen i
yiman-nsen.

- 14 -

Awal ɣef yiɣersiwen

ARUY

Ɣas akken ula d netta am yinisi yeččur d tixellal ɣef uɛrur-is
tawdant alamma d 20 cm di teɣzi ur yelli ara d imceddi. Tuffɣaines deg yiḍ tuččit-is d imɣan akked lfakya ma yella kra yuggad
ad ileḥḥu d timendeffirt tixellal-nni-ines ttensarent-d i wakken
ad nnalet kra ma yella win yebɣan ad t-yečč ad s-d-ddunt. Zik
nɣil yekkat s txellal-ines taggara nufa-d belli ttensarent-d kan.
Yesɛa accaren meqqrit yeqqaz yis-sen amruj ideg yeggan netta
akked twacult-is deg wass imi d aɣersiw n yiḍ.
Ad terfed tewtemt gar 2 d 4 wagguren d wamek ara d-tsers 2 ar
4 yimecṭaḥ izemren ad idiren 20 yiseggasen

- 15 -

Awal ɣef yiɣersiwen

INISI

Ɣas aɛrur-is yessa d-isennanen ur ixebbec ur yettkerric. Ɣur-s
aqamum ar zdat am yilef neɣ am uɣerda. Ma yella kra yuggad
ad yessebded isennanen-is ad yernu ad yeskernenni iman-is dɣa
i wakken ad t-yečč uɣersiw nniḍen ilaq aneɣ-is ad yili n wuzal.
Inisi d aɣersiw iḥemmlen tuffɣa deg yiḍ tuččit-ines d iɣerdayen,
d ijermiḍen, d izan, d izerman, d ibeɛɛac, d imqerqren, cclaḍa,
afriwen zegzawen… Mi ara yekcem unebdu tezmer ad d-tsers
tewtemt n yinisi gar 4 d 8 imecṭaḥ tikwal treffed sin iberdan i
useggas. MI ara d-ters tasmuḍi tamezwarut ad t-tafeḍ
yeskernenni iman-is deg wafriwen deg walbaɛḍ txejḍatin ad
yeṭṭes tanafa taɣezfant neɣ d meɣrud yettɣimin 6 wagguren. Ad
tt-yewwet akken d iḍes alamma d tafsut ur itet ur itess. Yettaweḍ
di teɣzi alma d 30 isantimen di kra n tmura n l’Europe.

- 16 -

Awal ɣef yiɣersiwen

ILEF

Ma yečča yilef akken ilaq yettaweḍ alamma d 160 yigmimen,
tileft tettaweḍ alamma d 100 yigmimen ! Tuffɣa-ines s umata
deg yiḍ. Treffed tewtemt 3 wagguren 3 imulas akked 3 wussan i
wakken ad tarew gar 2 d 10 imecṭaḥ ara yeqqimen ɣur yemmatsen azal n 1 umalas. Segmi ara d-lalen yal yiwen ad yettaf
tamaẓẓagt iseg ara yeṭṭeḍ dɣa tinna kan ines alamma d asmi ara
yettixxer i tuṭṭḍa.
Simmal yettimɣur ttimɣurent temɣilin-ines zemrent ad awḍent
20 cm netta wesser d ayen kan 15 yiseggasen di tudert-is.

- 17 -

Awal ɣef yiɣersiwen

AWTUL

Mgaraden netta akked win n uxxam deg kra n tamiwin ɣur-s
imeẓẓuɣen meqqrit ɣef widen n uwtul n uxxam, rnu ur yesɛi ara
lecfar ɣef tiṭ-is. Yesɛa diɣ iḍarren ineggura meqqrit ladɣa yugar
win n uxxam yettjellib alamma d 7m.yettaweḍ di tazzla-ines
alamma 80 km di ssaɛa dɣa akken t-yenna : ur itet ara yiwen
tameṣṣaḍt-iw alamma ččiɣ tameṣṣaḍt-is. Tettarew tewtult n lexla
1 ar 7 ara d-ilalen twalin s tajlat ɣef uɛrur-nsen. Ass amezwaru
tuɣmas-nsen begsent i wučči. Yettaweḍ ddreɛ (50 cm) di teɣzi
gar 4 d 6 yigmimen. Seg wakken tuɣmas-nsen ttnernint s tebrez
ttimɣurent aṭas, awtul segmi ara d-yekker ad tafeḍ ikera-d
tuɣmas-is taɣert ta neɣ yetɣez ayen yeqquren i wakken ad styecencel acku ma tyeg akken ur yezmir ara ad iṣekker imi-s dɣa
ur izemmer ara ad yečč !

- 18 -

Awal ɣef yiɣersiwen

TADƔAƔAT

D acengu ameqqran n yizerman deg wakken tettmimid s tebrez s
temɣawla, trewwel-as i tyitwin-is alamma tewɛa-t ad t-teṭṭef deg
umagrad dɣa din ara tekkes iziɣer n uzrem amcum. Tettaweḍ
tedɣaɣat deg lqedd alamma d 1 m (ixef n tjeḥniḍt-is) tettidir gar
7 yiseggasen d 12 di teẓgi ma d tin yettwaṭṭfen tettaweḍ alamma
d 20 yiseggasen (učči akked iɣimi).
Ɣur-s aqamum ar zdat, tiqejirin timecṭuḥin, tajeḥniḍt taɣezfant.
Ladɣa imi ẓran tezmer-as i uzrem kra n tmura am Lhend wwin-d
seg tmura nniḍen tadɣaɣat i wakken ad d-telhu d yizerman
yeggten s waṭas ɣur-sen.

- 19 -

Awal ɣef yiɣersiwen

TATA

Tata i tuffra ulac i tt-yugaren. Ɣas akken zik nɣil tettbeddil ṣṣifa
ilmendad n wanda tella taggara nuɣal neẓra belli tettbeddil ṣṣifa
akken yella lxaṭer-is (ma terfa tettuɣal d taberkant, ma tuggad d
tazeggaɣt, ma tethedden d tazegzawt). D acu nettat d tazegzawt
gar wafriwen ur d-tettban ara rnu diɣ nettat mi ara teckenṭeḍ ɣef
ufurk ur tettmimid ara maḍi ad s-tiniḍ d iferr neɣ d afurk. Ladɣa
tuffra-agi ama d acengu-ines ur tt-id-yettwali ara ma d ayen ara
tečč diɣ ur ibennu ara fell-as alamma yemmečč.

- 20 -

Awal ɣef yiɣersiwen

Ɣur-s tayuga n wallen yal tit tleḥḥu i yiman-is tezmer s yiwet tiṭ
ad texẓer ɣer zdat (ayen ara tečč) s tinna nniḍen ad texẓer ɣer
deffir ammer ad temmečč ! Aqqerru-s ur yettmimid ara mi ara
twali ayen ara d-teṭṭef ama d izi ama d abeɛɛuc ad tesdukel
asekkud-is i snat wallen-is ad tḥeṣṣen akken ilaq ad tebru i yilesis (yugar-itt deg lqedd) yettminṭaḍen ad d-yeddu yizi-nni ad
tessebleɛ kan akken. Deg teɣzi aḥerbebbu-agi yettaweḍ gar
tardast d yiɣil (15 cm alamma 60cm).

- 21 -

Awal ɣef yiɣersiwen

IFKER - AFEKRUN

Anta i d tizyak ay ifker ? Yenna-yas : akken akk i d-nekker. D
aɣersiw yecban ill mi yeqqur, yezzuɣur deg tudert-is alamma
200 yiseggasen. Ad iteddu ad yettawi axxam-is s ufella n uɛruris ɣas akken ẓẓay aṭas fell-as imi n yiɣes aquran. Ikeccem s
agensi ujeɣlal mi ara iḥulfu s yimihi iteddu-d s aqerru-s neɣ mi
ara yeṭṭes. Llan kra n yifekrunen annect ilaten di kra n tmura
ttawḍen alamma d 2m di lqedd widak d wid yettilin d tama n
ugaraw ad tafeḍ tamezla nutni d wigi yellan ɣur-neɣ deg
yiḍarren neɣ di temɣer. Ɣur-s aqemmuc ur yesɛi ara tuɣmas
maca d aqqemuc igezzem yis afriwen neɣ imɣan imi d winna i d
tuččit-is.

- 22 -

Awal ɣef yiɣersiwen

ZEƔNENNA

Tesɛa allen maca ur tettwali ara aṭas neɣ ad d-nini ur tesseqdac
ara aṭas imi tuffɣa-ines deg yiḍ, tikli-ines deg yiḍ deg wass ad
tent-tafeḍ dduklent deg uruz neɣ deg tituc d tarbaɛt ckenṭiḍent s
yiḍarren-nsent d asawen, aqqerru d akessar ad tesbarbar. S
wafriwen-is i wakken ur tkeccem ara tafat. Tuččit-ines s umata d
ibeɛɛac, d iɣerdayen ɣas llant kra deg-sent tessent agummu diɣ
llant deg-sent tmeqqranin tessent idammen n yiɣersiwen nniḍen.

- 23 -

Awal ɣef yiɣersiwen

IƔERSIWEN N TƔERƔERT
Xas akken d-iɣersiwen id d-yezwaren amdan ar wemḍal, tagara
uɣalen ddukklen imi amdan yeḥwaǧ-iten nutni diɣen uḥwaǧen-t.
Amedya gar wiyiḍ : Aqjun ad as-d-yas ẓẓay akken ad d-yawi
aɣrum-is neɣ tuččit-is gar iɣersiwen nniḍen, amdan diɣ as-dyass ẓẓay akken ad yeks ulli ines war aqjun.
Amcic iɛuss axxam ɣef iɣerdayen, izerman…
AQJUN

Tidet imi aqjun yeddukel akked umdan azal n 10.000 yiseggasen
aya ! Ama i tɛessast, i ṣṣyada akked tɣawsiwin nniḍen D aɣersiw
yeḥrec aṭas iceffu diɣen ladɣa ɣef wayen sseqdacen-t i tifin n
lkif acku yesraḥay nezzeh imi d-yefruri seg wuccen. Yettaṭṭaf
afus i yiderɣalen, yettqaraɛ ulli yimeksawen. D acu akken syenna TALEB Rabeḥ deg wawal-is ur ixeddeɛ ara ɣas yekka-d

- 24 -

Awal ɣef yiɣersiwen

seg wuccen netta ur yeks ara deg tigi. Llant nnig n 600 n ccetlat
yernu yal aseggas ttnulfunt-d tmaynutin nniḍen. Netta d umcic
ur myeḥmalen ara dɣa akken neqqar am umcic akked uɣerda d
acu ma yella akken i d-kkren ttɣimin d imeddukal am iḍudan
ufus.
Treffed teqjut azal n 2 wagguren imir ad tsers gar 2 d 10 ara
yidiren alamma d 20 yiseggasen!!.

- 25 -

Awal ɣef yiɣersiwen

AMCIC

Neqqar zik d izem i d-iɛeḍsen yedda-d umcic, waqila tidet ladɣa
amcic yettemcabi ɣer uksil neɣ ɣer yizem deg waṭas n tamiwin
ama deg tikli mi ara yettṣeggiḍ ama deg tuččit-nsen imi uččinsen d aksum s umata akk tikwal tmiziden ɣer usaka (leḥcic). Di
yal tama n umaḍal ad tafeḍ imcac di yal tiɣmert u gensatriw
yella umcic. Treffed temcict 2 wagguren imir ad tarew gar 4 d 6
yimecṭaḥ ara tessuṭeḍ azal n 8 imulas. Yal yiwen yezmer ad
yidir alamma d 12 yiseggasen ɣas akken llan wid yewwḍen ɣer
31 yiseggasen
Netta d uɣerda taɣaza (conflit) nsen deg asmi id-ɣlin deg igenni
nutni d amerẓi, ggumman ad frun, ahat ad tenger ddunit nutni ur
ferrun

- 26 -

Awal ɣef yiɣersiwen

IƔERSIWEN N UDDAYNIN
Zik i yfaq wemdan d akken kra deg iɣersiwen ilaq ad ilin tama-s
am tfunast neɣ aɣyul imi yeseqdac-iten di tudart-is n yal ass.
Diɣen nutni akken ittafen iman-nsen (amdan asen d-yawi ayen
ara ččen, nutni as-d-fken ayaen ara yečč). Ɣef annect-a i dyennulfa uddaynin d axxam n iɣersiwen.
AYAZIḌ

Di yal tama n umaḍal ad tafeḍ ayaziḍ. Timellalin (n tyaziḍt)
akked uksum-ines i t-yeǧǧan yekcem yal taddart di yal tamurt.
Ayaziḍ ɣur-s tacrurt tazeggaɣt ɣef uqqerru-s tugar tin n tyaziḍt.
Mi ara d-yaki ad yessawal ad irennu, dɣa deg tuddar d netta i dyessakayen wid yeṭṭsen di tafrara. Ma yella bɣan ad as-d-afen
ssebba ad t-ččen ad s-inin yettɛeggiḍ ! Yiwen uyaziḍ gar tyuzaḍ
ma yella wayeḍ ad ten-tafeḍ ttemyenqaben alamma yeggra-d
yiwen kan.

- 27 -

Awal ɣef yiɣersiwen

AƔYUL

Deg udrar d netta i d-yeṭṭfen tiɣmert. D netta i d ajgu iɣef d-rsen
akk yixxamen yulin din imi ɣef uɛrur-is i d-yessaweḍ kra yellan
ama d ijdi ama d aẓru neɣ d uzzal d wayen nniḍen. Yekkes fad i
yimesdurar imi ɣef uɛrur-is i d-yettawi aman, isɣaren i useḥmu,
azemmur ɣer lemɛinṣra d waṭas n tɣawsiwin nniḍen. Yezmer i
udrar i tseddarin i tɣaltin. D asawen neɣ d akessar ur d-yeqqar
ara Aḥ ! Yesɛa aẓar s aɛudiw ɣas netta d amecṭuḥ fell-as diɣ
imeẓẓuɣen-is meqqrit. Xas nekkni nerra-t d netta i d annegaru
deg iɣersiwen, ma nger tamawt ad naf d akken aɣyul yeḥṛec ;
iceffu.

- 28 -

Awal ɣef yiɣersiwen

AZGER NEƔ AFUNAS

Xas ass-agi azger yuɣal d azamul n tnegzart, zik-is yeṭṭef-ed
tiɣmert annect-ilat imi d netta i ykerzen. Yella wanda itsseqdacen i uɛebbi n wayen ẓẓayen akken nesseqdac nekkni
aɣyul. Yefka-d i wakal leɣbar. Yefka-d ama d aksum, aglim ara
yuɣalen d aɣeggad, acciwen-is ttuɣalen d tiqfilin akk d timecḍin
d waṭṭas n tɣawsiwin nniḍen.
Yessawaḍ wezger di tudert-is alma 25 isseggasen d 11
iqenṭaren.
Asrugwmat neɣ asiwel n tfunast yettili-d kan ma telluẓ neɣ teffud neɣ d
asiwel lxiq
Amur ameqran deg wass (azal n 8 ar 12 swayeɛ att-tafeḍ tettarra i feẓ.
Ad naf d akken azger akked tafunast deg zik azal-nsen meqqer, ɣef
ayagi ladɣa is-qqaren Ddunnit tebdded ɣef yicc n wezger.

- 29 -

Awal ɣef yiɣersiwen

- 30 -

Awal ɣef yiɣersiwen

AWTUL N UXXAM

Iḥemmel ad yeqqim wewtul deg umruj, deg txejḍatin mi ara isel
i uskerwec ad yewwet tiqejjirin-is tineggura ɣer lqaɛa ad
ineggez ad yerwel. Treffed tewtult aggur imir ad tsers gar 2 d 7
imecṭaḥ ur sɛan ara tajlat ur ldint ara wallen-nsen. Tezmer ad
tarew tewtult alamma d 6 iberdan i useggas ! Deg 6 yiseggasen
tezmer ad teo nnig 200 warraw-is !

- 31 -

Awal ɣef yiɣersiwen

IKKERRI

Ikkerri d aɣersiw itetten leḥcic ; yettarra i feẓ. Ɣur-s acciwen
bernen. tixsi ɣur-s acciwen meẓẓiyit maḍi.
Ikerri yedukel d waemdan seg zik, azal n 9000 isseggassen
ayagi.
Ɣur ikkerri aqamum ar zdat timeẓẓuɣin ttfakant d tiɣmert.
Ikerri akked tixsi fkan-d i wemdan ama d aksum i wučči,
aɣeggad neɣ aglim d taduṭ i tmelsiwt neɣ i tduli ; ayefki i tissit
neɣ i wudi.
Ad nezzi i wemaḍal ad naf llant nnig n 800 ccetlat n wakraren
deg uneẓruf alma d adrar.

- 32 -

Awal ɣef yiɣersiwen

TAƔADT

Ad t-naf di yal tama n umaḍal imi tezmer i usemmiḍ tezmer i
wezɣal tugar tafunast, d adrar neɣ d azaɣar. Tettaweḍ di lqedd
(ar yedmaren-is) gar 60 cm ar 1m. Awtem (neɣ aqelwac) yugar
tawtemt deg waṭṭas n tamiwin. Ɣur-s accaren qquren akken ad
tizmir i tɣaltin neɣ i yeẓra ma d taɣaḍt n wedrar tuččit-is d leḥcic
tettarra i feẓ ula d nettat, tḥemmel aneggez deg teẓrut ar tayeḍ
Ɣur-sen acciwen mgaraden deg ccetla ar tayeḍ. Kra ad tafeḍ
acciwen nsent bernen d asawen llant kra ɣur-sent acciwen llin ar
beṛṛa neɣ myekcamen. Treffed taɣaḍt azal n 5 wagguren akken
ad d-sers yiwen yiɣid ar sin deg tefsut. Ad d-nesmekti belli
taɣaḍt akk d weqjun d imezwura i yeddan tama n wemdan

- 33 -

Awal ɣef yiɣersiwen

ṬṬUBBA

D aɣerda ameqqran yettaweḍ alamma d 25 cm. Tajeḥniḍt-is
tezmer ad taweḍ 20 cm. Iḥemmel tixejḍatin anda yella umdan ad
tafeḍ din ites yal siɛqa ama d timellalin n yibeɛɛac zzerriɛa n
yifrax… Ur yessizdig ara imi iteffeɣ anda yufa, ama d aman n
tasa ama d tibururin. Yugar awtul i yettarew imi tawtemt treffed
12 yiberdan i useggas di yal tikkelt ad tsers 9 imecṭaḥ nnig 100 i
useggas ɣef waya i ftin aṭas cwi kan lan yimcac akked yiqjan.

- 34 -

Awal ɣef yiɣersiwen

AƐUDIW

Aɛudiw Ur yettarra ara i feẓ, yiwet n twacult netta d weɣyul.
Yeddukel d wemdan azal n 6000 yiseggasen aya kan.
Yesseqdac wemdan aɛudiw di tazwara i yminigen gar tmura,
yuɣal yerra-t i uɛebbi n sselɛa, tagara yuɣal uɛudiw d azamul n
trad neɣ tazmart (symbole de guerre et de puissance).
Yesɛa uɛudiw 44 n tuɣmas, tuččit-is d leḥcic, ahicuṛ,
zrudiyya…
Itet cwiṭ cwiṭ, mačči ɣef tikelt, ur yettḥawal ara maca.

- 35 -

Awal ɣef yiɣersiwen

AƔERDA

Tuffɣa n uɣerda deg yiḍ. Yemgarad akked ṭṭubba deg kra n
tamiwin imi aɣerda yessizdig iman-is, rnu diɣ d amecṭuḥ. D bu
yiɣil i yettuɣalen d aqqerru fell-asen ladɣa ɣef wayen tikwal ad
ten-tafeḍ ssekren amerẓi gar-asen ɣef wanwa ara rren d aqqerru
fell-asen. Yettidir uɣerda azal n 2 yiseggasen akked uzgen. Mi
tewweḍ sin wagguren ad tebdu tarawt gar 4 d 8 yiberdan i
useggas. Di yal tikkelt ad tsers 7 ar 10 warraw-is.

- 36 -

Awal ɣef yiɣersiwen

IƔERSIWEN N UGEMMAḌ AKIN
Mi ara nessiked iɣersiwen agi am amuluc n tmurt n l’Australie,
nezmar ad d-nini d aḥerbebbu n tmura maca yeččur d issenanen
ɣef weɛrur-is.
IZEM

Atas i s-yessawalen agellid n teẓgi neɣ agellid n yiɣersiwen. D
netta kan dɣa i yesɛan tajlat s ufella n umgerḍ-is i s-yefkan udem
ur t-sɛan ara akk yiɣersiwen nniḍen anda yewweḍ usuɣu-s i dyuɣal wayla-s (10 km s teɣzi s tehri) ur ibeɣɣu ara ad iwali
yiwen deg wayla-s. Ɣas akken d agellid n teẓgi yettarra-tt kan i
yiḍes yeggan azal n 20 tsaɛtin deg wass. Ma beɛdent ur k-cqint,
d izem i s-yennan : ayen i d-iteddun deffir ad ɣ-d-yeqḍeɛ, ayen

- 37 -

Awal ɣef yiɣersiwen

iteddun ɣer zdat ad yeɛyu ad t-neqḍeɛ. Ɣef wayenni, izem ileḥḥu
kan ddac ddac. Izem d aɣersiw yettidiren deg terbaɛt i tyettaggaden, akken ɣas netta s yiman-is ur ireffed ur yesrus,

Tizemt ad tṣegged, netta ad d-yas ad yečč alamma yeṛwa, ad
sen-yeǧǧ i warraw-is akked yemma-tsen ma yugar-d. Wid
yettwaṭṭfen (yettaweḍ-iten-id wučči s imi) ttawḍen di tudertnsen almma d 30 yiseggasen (dayen i d tewser i yizem) ma d
wid ddu ad d-tawiḍ qqim ulac, zzuɣuren di tudert-nsen almma d
12 yiseggasen kan i uwtem ma i tewtemt 16 yiseggasen.
Tettɣimi tsedda s tadist azal n 110 wussan kan imir ad d-tarew
gar yiwen akked 4 yimecṭaḥ ara yawḍen 250 kg di lmizan. Mi
yewweḍ d unziz, dɣa arraw-is mi wwḍen 3 yiseggasen di tudertnsen ad ten-iqaqar uwtem, izem ameqqran n ugraw ad nadin
tarbaɛt iɣef ara uɣalen d agellid yal yiwen di tgelda-ines (d
izmawen akk !). Ad d-nesmekti belli izmawen llan zik deg tmurt
n Lezzayer d anekcum afransis i ten-yesnegren, imi aneggaru
nɣan-t deg Yiɛekkuren deg useggas n 1954.

- 38 -

Awal ɣef yiɣersiwen

AKSIL

Yettawad uksil alamma d 3 lmitrat di teɣzi ! Ur yettɣawal ara di
tikli akked tazzla dɣa deg ṣṣyada ad t-tafeḍ yessemḥilliq kan i
wayen umi yezmer. Iteddu ilmendad n uḍar-is mačči ilmendad n
wallen-is. Ur yettaggad ara aman imi amur ameqren deg
$arsiwen pagwaden amen, yettwali akken ilaq diɣen akk initen.
Tettarew tewtemt n uksil gar 2 d 4 segmi ara tili s uɛebbuḍ azal
n 4 wagguren. Ad qqimen imecṭaḥ ɣur yemma-tsen geddac d
aseggas simi ara yissinen d acu i sen-d-yezzin. Ur yesɛi ara uksil
acengu ara yaggad deg ɣersiwen, d amdan kan i s-d-yusan d
ugur ameqqran imi iteddu ad yenger. Aglim-is yettnuzu geddac
rnu aksum-is ɣur icinwaten d asafar n ḥellu.

- 39 -

Awal ɣef yiɣersiwen

ILU

Deg yiɣersiwen yellan ar tura d netta i d-yerran tili, yugar-iten
akk. Azal n 4 lmitrat di lqedd, 6000 kg di taẓeyt, 400 litrat
idammen (amdan yesɛa 5 litrat). Dɣa seg wakken ẓẓay yeggan s
ibeddi ur yettneggiz ara maḍi ɣas d ugur amecṭuḥ. Ɣas akka
annect ilat ur yettaweḍ ara, ur yelli ara d imeceddi yezga yebra i
yemeẓẓuɣen-is dɣa yis-sen i yesbuḥruy i yiman-is mi ara t-ineɣ
uẓɣal neɣ iteẓẓe3 izan ɣef wallen-is. Ma yella kra i t-idyewwḍen ad yesbedd imeẓẓuɣen-is ad yezdem ɛeddi keččini
qareɛ-it-id ɣur-s aqamum ɣer zdat am akken d afus yesɛa sin
iduḍan ɣer yixef. Yesseqdac-it ama i tuddma n tuččit-is neɣ i
tissit-is. Snat n temɣilin yessekfal ayen ur yezmir ara ad t-idyekkes s uqamum-is. Zik nɣil llant snat n tewsatin n yilew wid n
Tferka Talemmast akked wid n tmurt n Lhend (meẓẓiyit ɣef wid
n Tferka).

- 40 -

Awal ɣef yiɣersiwen

KUALA

Mi ara twaliḍ ad s-tiniḍ d taɛelǧet iss tturaren yigurdan. D
ɣersiw ur ixebbec ur yettkerric, yettarra-tt kan i yiḍes (yeggan
azal n 18 n tsaɛtin deg wass) .yettaweḍ alamma d 80 cm di lqedd
gar 5 akked 12 igemmimen.

- 41 -

Awal ɣef yiɣersiwen

Assag-agi kuala ɣur yimezdaɣ imezwura n tmurt n Australie
yebɣa ad yini : aɣersiw ur npes ara.
Ɣur-s accaren meqqrit dɣa segmi ara d-yekker seg useklu ɣer
wayeḍ. Yezmer ad yeqqim s ufella useklu geddac n wussan ur dyettṣubbu ara alamma ulac d acu ara yečč dɣa ad d-yers kan ad
yali ɣef useklu nniḍen. Dɣa učči-ines d afriwen n lkalitus kan
almi yuɣal yettraḥ d lkalitus s timmad-is. Yezmer ad yečč
alamma d kilu neɣ igmim deg wass. Tawtemt n kuala tettɣimi s
tadist gar 25 d 35 n wussan kan!! .

Mi ara d-ilal kuala, seg wakken meẓẓi, ur yewwiḍ ara
yettkemmil tanafa, tigmin ɣer tama n yemma-s azal n 6
wagguren imi ɣur yemma-s tacekkart deg uɛebbud-is tettawi-t
deg-s yettwali akken ad yessin, irennu tutdda asmi ara yizmir ad
yeffeɣ ad tawi s ufella n uɛrur-is azal n 7 wagguren ar yizmir i
yiman-is. Yessawaḍ di tudert-is kuala 10 yiseggasen ma d wid
yettwaṭṭfen ttawḍen 20 yisegasen.

- 42 -

Awal ɣef yiɣersiwen

AMULUC

Dɣa d wagi waqila umi nezmer ad nessiwel Aeɛmuc
yettaggaden igerdan, ɣas akken ur ixebbec ur yettkerric tzemreḍ
ad t-tesserseḍ ɣef ufus-ik (d aḥerbebbu amecṭuḥ yettaweḍ tardast
deg lqedd neɣ imi n wuccen). Ɣur-s timejjatin ɣef uɛrur-is d
isennanen, i wakken ad t-yečč uɣersiw nniḍen ilaq ad yebnu ɣef
f waneɣ-is. Amuluc yezmer i uneẓruf n Australie ad yeqqim
geddac n imulas war tiqit n waman d acu ɣur-s tacciwin-nni
yellan ɣef uɛrur-is, mi ara ileḥḥu yettaṭṭaf yis-sent nnda n tifawt
neɣ n ubeḥri, netta ɣur-s tiregwa di yal ticcewt yettawi timeqwa
n waman ɣer yimi-s dɣa ad ten-isew. Mi ara yerɣ yigenni,
yeggar iman-is deg yijdi diɣ yettbeddil am tata akken yella
lxaṭer-is ad yili netta. Tuččit-ines d aweṭṭuf d ibeɛɛac. Ur
ixebbec ur yettkerric!

- 43 -

Awal ɣef yiɣersiwen

- 44 -

AMAWAL1
Iɣersiwen, aɣersiw : animaux, animal.
Anezruf : desert.
Jlu : perdre.
Amuluc : moloch.
Agemuḍ alemmas : le Moyen Orient.
Ilu : éléphant.
Amaḍal : monde.
Askir akruren : procédé chimique.
Ahutil : sauvage.
Tikyudin : ruses.
Asaḍuf : loi.
Yuc : Dieu.
Igmim : kilogramme.
Azamul : symbole.
Tanagzart : boucherie.

                                                                 
1

Tous les Mots contenus dans le glossaire ont été tiré de l’ouvrage de Hamid
Boutlioua, Dictionnaire trilingue Français Tamazight Arabe.

Tiẓrigin n Usqamu Unnig n Timmuzɣa
Editions du Haut Commissariat à l'Amazighité
-o-O-oCollection “Idlisen-nneɣ”
01- Khalfa MAMRI, Abane Ramdane, ar taggara d netta i d bab n timmunent, 2003
(Tasuqelt Abdenour HADJ-SAID d Youcef MERAHI )
02- Slimane ZAMOUCHE, Uḍan n tegrest, 2003.
03- Omar DAHMOUNE, Bu tqulhatin, 2003.
04- Mohand Akli HADDADOU, Lexique du corps humain, 2003.
05- Hocine ARBAOUI, Idurar ireqmanen (Sophonisbe), 2004.
06- Slimane ZAMOUCHE, Inigan, 2004.
07- S. HACID et K. FERHOUH, Laṣel ittabaɛ laṣel akk d : Tafunast igujilen, 2004.
08- Y. AHMED ZAYED et R. KAHLOUCHE, Lexique des sciences de la terre et
lexique animal, 2004.
09- Lhadi BELLA, Lunǧa, 2004.
10- Antoine de St EXUPERY, Le Petit Prince, 2004 (Tasuqelt Habib Allah
MANSOURI, Ageldun amecṭuḥ )
11- Djamel HAMRI, Agerruj n teqbaylit, 2004.
12- Ramdane OUSLIMANI, Akli ungif, 2004.
13- Habib Allah MANSOURI, Amawal n tmaziɣt tatrart, édition revue et augmentée,
2004.
14- Ali KHALFA, Angal n webrid, 2004.
15- Halima AIT ALI TOUDERT, Ayen i ɣ-d-nnan gar yetran, 2004.
16- Moussa OULD TALEB, Mmi-s n igellil, 2004 (Tazwart : Youcef MERAHI)
17- Mohand Akli HADDADOU, Recueil des prénoms amazighs, 2004.
18- Nadia BENMOUHOUB, Tamacahut n Basɣar, 2004.
19- Youcef MERAHI, Taqbaylit ass s wass, 2004.
20- Abdelhafidh KERROUCHE, Teɣzi n yiles, 2004.
21- Ahmed HAMADOUCHE, Tiɣri n umsedrar, 2004.
22- Slimane BELHARET, Awal ɣef wawal, 2005.
23- Madjid SI MOHAMEDI, Afus seg-m, 2005.
24- Abdellah HAMANE, Merwas di lberj n yiṭij - aḥric I, 2005.
25- Collectif, Tibḥirt n yimedyazen, 2005.
26- Mourad ZIMU, Tikli, tullisin nniḍen, 2005.
27- Tayeb DJELLAL, Si tinfusin n umaḍal, 2005.
28- Yahia AIT YAHIATENE, Faḍma n Summer, 2006.
29- Abdellah HAMANE, Merwas di lberj n yiṭij - aḥric II, 2006.
30- Lounes BENREJDAL, Tamacahut n bu yedmim, 2006.
31- Mezyan OU MOH, Tamacahut n umeksa, 2006.
32- Abdellah ARKOUB, Nnig wurfan, 2006.
33- Ali MAKOUR, Ḥmed n ugellid, 2006.
34- Y. BOULMA & S. ABDENBI, Am tmeqqunt n tjeǧǧigin, 2006.
35- Mohand Akli SALHI, Amawal n tsekla, 2006.
36- O. KERDJA & A. MEGHNEM, Amawal amecṭuḥ n ugama, 2006.
37- Ali EL-HADJEN, Tudert d usirem, 2006.
38- Hadjira OUBACHIR, Uzzu n tayri, 2007.
39- Djamel BENAOUF, Di tmurt uɛekki, 2007.
40- Said IAMRACHE, Timenna n Saɛid Iɛemrac, 2007.
41- Mohamed MEDJDOUB, Baba Carlu, 2007.

42- Nadia BENMOUHOUB, Tafunast igujilen, 2007.
43- Ali MOKRANI, Agama s tugniwin, 2007.
44- Fatma ELKOUCHA, Tamedyazt n Yasmin, 2007.
45- Naima HADJOU, Amennuɣ n tudert-iw, 2007.
46- Hocine LAOUES, Gar umqadmu d umnelti, 2007.
47- Omar KHAYAM, Rubaɛiyyat, 2007 (Tasuqelt Abdellah HAMANE)
48- Ferdinand DUCHENE, Tamilla, 2007(Tasuqelt Habib Allah MANSOURI)
49- Slimane ZAMOUCHE, Agellil akk d ineffuten yelhan, 2007.
50- Djamel HAMRI, Anadi di tmedyazt, 2007.
51- Khaled FERHOUH, Ḥku-yaɣ-d tamacahut, 2007.
52- Lhadi BELLA, Awal d usefru, 2007.
53- Omar DAHMOUNE, Agu, 2007.
54- SOPHOCLE, Untigun, 2007 (Tasuqelt Yahia AIT YAHIATENE).
55- Ahmed HAMADOUCHE, Inzan tiqsiḍin, 2007.
56- Ouiza GRAINE, Isefra n tmaziɣt, 2007.
57- Lounès BENREJDAL, Inzan n teqbaylit, 2007.
58- Akli OUTAMAZIRT, Targit, 2008.
59- Mohamed Salah OUNISSI, Tametna n umenzu, 2008.
60- Ramdane ABDENBI, Anagi, 2008.
61- Ramdane LASHEB, Ccna n tlawin ɣef ṭṭrad 54/62, 2008.
62- Said CHEMAKH, Ger zik d tura, 2008.
63- Tiddukla Yusef U Qasi - Si Muḥend U Mḥend, Tafaska n tmedyazt_1, 2008.
64- Sadi DOURMANE, Abrid n tudert-iw, 2008.
65- Dahbia AMOUR, Tudert s tmedyazt, 2009.
66- TANASLIT, Akli n tayri, 2009.
67- Djaffar CHIBANI, Ddeqs-nneɣ, 2009.
68- Belkacem IHIDJATEN, Iṭij asemmaḍ, 2009.
69- Abdellah HAMANE, Tisri n tayri, 2009.
70- Said ABDELLI, Tidwirin, 2009.
71- Said ZANOUN, Bururu yeḥya-d, 2009.
72- U LAMARA, Tullianum, taggara n Yugurten, 2009.
73- Tiddukla Yusef U Qasi - Si Muḥend U Mḥend, Tafaska n tmedyazt_2, 2009.

Actes de colloques
01- Actes des journées d'étude sur La connaissance de l'histoire de l'Algérie, mars
1998.
- Actes des journées d'étude sur L'enseignement de Tamazight, mai 1998.
- Actes des journées d'étude sur Tamazight dans le système de la
communication, juin 1998.
02- Actes des journées d'étude sur Approche et étude sur l'amazighité, 2000/2001.
03- Actes du colloque sur Le mouvement national et la revendication amazighe,
2002.
04- Actes du colloque international sur Tamazight face aux défis de la modernité,
2002.
05- Actes des séminaires sur la formation des enseignants de Tamazight et
l'enseignement de la langue et de l'histoire amazighe, 2003.
06- Actes des colloques : Identité, langue et Etat -/- La permanence de l'architecture
amazighe et l'évolution des cités en Algérie, 2003.

07- Actes des stages de perfectionnement pour les enseignants de tamazight, mars
2004.
08- Actes du stage de perfectionnement des enseignants de la langue amazighe,
30/31 mars 2004.
09- Actes du Colloque : Le passage à l'écrit des langues et cultures de tradition orale,
le cas de Tamazight, 2004. (Voir Timmuzgha N°13)
10- Actes du Colloque : La littérature amazighe : de l'oralité à l'écrit, 2005 (Voir
Timmuzgha N°14)
11- Actes du Colloque : Tamazight dans les médias et à l'école : hypofonctionnalité
et usages du lexique, 2006 (Voir Timmuzgha N°15)
12- Actes du colloque sur Le patrimoine culturel immatériel amazigh, 2006.
13- Actes du colloque sur Le libyco-berbère ou le Tifinagh ; de l'authenticité à
l'usage pratique, 2007.
14- Actes du colloque : L’apport des amazighs à la civilisation universelle, 2009.
15- Actes des Journées d'étude sur l’enseignement de Tamazight, Région Est, 2009.
- Actes de la Genèse de l’enseignement de Tamazight depuis le XIXème
siècle, 2009.
- Actes du Stage de perfectionnement pour les enseignants du primaire,
2009.

Revue « Timmuzgha »
Revue d'études amazighes du Haut Commissariat à l'Amazighité :
N° 1, avril 1999, ----- N° 20, juillet 2009.
- N°10, octobre 2004, Spécial Mohya, Entretien.
- N°12, décembre 2006, Tajmilt i Si Muḥend U Mḥend.
- N° spécial en Tamazight :
. N°16, janvier 2008.
. N°17, avril 2008.
. N°19, août 2008.

Revue « Tamazight tura »
Revue en Tamazight du Haut Commissariat à l'Amazighité :
N° 1, janvier 2009----- N°3, août 2009.

Autres publications
01- Chafik MOHAMED, Aperçu sur trente trois siècles de l'histoire des imazighènes,
1997.
02- Annuaire des associations culturelles amazighes, 2000.
03- Idir El-Watani, L'Algérie libre vivra, 2001.
04- Mohand Oulhadj LACEB, La phonologie générative du kabyle : l'emphase et son
harmonie. Tome1, Histoire et fondements d'un débat argumentaire, 2007.
05- Mohand Oulhadj LACEB, La phonologie générative du kabyle : l'emphase et son
harmonie. Tome2, Analyse et représentation phonologique, 2007.
06- Collectif, Mouloud FERAOUN, Evocation, Actes du Colloque, 2008.



Partager ce document

M. SEHRANE. AWAL ΓEF YIΓERSIWENfichier-pdf.frPDF54 pages

Vos contacts verront cette carte, avec la première page en image.

QR Code de ce document
Sur un téléphoneScannez le code pour ouvrir le document.Enregistrer le QR Code

Télécharger le fichier

Première page du document
Téléchargement gratuit

M. SEHRANE. AWAL ΓEF YIΓERSIWEN.pdf

PDF 1.41.9 Mo54 pages

Faire un lien vers ce document

Lien permanentpour un message, un forum, un réseau social
Lien courtpour un SMS ou un profil
Code HTMLpour un site ou un blog

Du même auteur

Voir les autres documents de cet auteur

Sur le même sujet

Les mots qui reviennent le plus dans ce document. Chacun lance une recherche dans les fichiers publics.

Commentaires

Pour voir les commentaires déjà publiés ou ajouter un commentaire, Connectez-vous ou Créez un compte.