Aller au contenu

Mmi s n yigellil

Aperçu du document Mmi-s n yigellil.pdf, page 1 sur 152
Page 1 sur 152Lire le document
Texte de la première page
aAsqamu uniG n timuz$a
HAUT COMMISSARIAT A L'AMAZIGHITE

Mouloud FERAOUN

Mmis n igellil
Ungal

Tasuqilt si tefransist

Moussa OULD TALEB
Tazwert n Youcef MERAHI

HCA, 2004

Titre original : Le fils du pauvre ©

Tazwert
Atan yewwev-ed lweqt anda temlal tasa d
win turew. S tezmert d waffud n Moussa Ould
Taleb, ungal n Mouloud Feraoun, ”Mmis n igellil“,
yu$al ar laûel-is. Amek ?
Ayen $ef wayeg d-yemmeslay wungal agi d
tameddurt n weqbayli i yelêan daxel u$erbaz n
uôumi, d ayen ye$ra, d ayen yevran d wamek
isebbel babas taôwiêt-is i wakken mmis - Furulu a d-issukes tawacult-is si yir liêala nni deg aydeg
ttidiren, d amek iwala lferq i yellan gar-as d uôumi,
d amek yessawev i wakken ad yelmed tamusni s
tutlayt tabeôôanit mebla ma yettu tutlayt ines
tanaûlit.
Mouloud Feraoun ye$ra geddac n yedlisen i
d-yefkan tamu$li tucmitt $ef tmetti tazzayrit. Mi ar
a nwali ayen d-uran fellane$ “les Gauthier d
Raymond Martial”, a nefhem abrid n tira i yevfeô
wemyaru nne$ i wakken a d-yesbin udem n tidett
n t$erma n tmetti taqbaylit.
Asmi i d-yessuffe$ Mouloud Feraoun ungal
agi ines s iûurdiyen-is (à compte d’auteur) di “Les
Cahiers du nouvel humanisme”, aîas n yemyura
izzayriyen i s-yennan belli amyaru yagi iweooeh
tamu$li-s ala $er temnaî n tmurt n leqbayel ;
nnan-as da$en belli ungal agi yura-t bab-is i
lmend n iôumyen maççi n izzayriyen. Ayagi mazal
a t-id-qaren aôiva, maca Mouloud Feraoun
isbeggen-ed, s tutlayt i yessen nezzeh, s yiwen
u$anib d afessas, tilawt n tmetti taqbaylit.
Assagi, s tsuqilt agi, Moussa Ould Taleb
yefka tagnitt i yal yiwen degne$ i wakken a n$er,
ne$ a nεiwed ta$uri, s teqbaylit - tutlayt nne$

tayemmatt - i wungal agi “Mmis n igellil”. Tutlayt i
yessexdem Ould Taleb d taqbaylit nni timserreêt,
i yezmer ad yefhem yal yiwen. Yessexdem di$en
kra n wawalen imaynuten (les néologismes),
maca asexdem nnsen yella-d s tegzi d
tiêôci n tira. D$a di tagara n wedlis, Ould Taleb
yefka-d yiwen n umawal amecîuê i wakken ad
iεiwen ame$ri (le lecteur).
Mass Mouloud Feraoun ilul di tefsut n 1913
u yettwan$a, s ufus azegga$, l’OAS, ass n 15 mars
1962 netta d xemsa yeôfiqen-is. Yenna uqbel
tamettant-is :
“Zemre$ ad mmte$ ass-agi ne$ ad ttwan$e$
s ôûaû azekka. Ëûi$ belli bbi$-d aciddi deg yiwen
wegdud amnayfi i yesεan lhiba tameqrant ar a
yeqqimen s lhiba tameqrant”.

Youcef MERAHI

Mouloud Feraoun

Ixf I

Tawacult

1

Mmis n igellil

Tawacult

A nxeddem $ef wiyav
alma d tewser nne$,
asmi a d-yawev lajel,
lamana a tawev babis. Din a s-nini belli
neôwa
lmerta
di
ddunit, aîas i nettru,
aîas i neswa n
tmeréuga. Ahat a n$iv
bab-nne$ ?
Tchekov

2

Mouloud Feraoun

Amerray mi ar a d-ikcem tamurt n Leqbayel
a s-teεoeb, ur yezmir wul-is ad yeqqim d
asemmav. Tamu$li ines d tin yessefôaêen, ccbaêa
ines am ucewwiq yezzuzunen. £ef aya i seεεun
ciîuê n leênana $ef leεwayed imezda$-is.
Ur yelli d zzux imi ulac tardast n tmurt ur
yedhin sser, yal ti$ilt tettak acbi $er weltmas, d
ccna yellan di ta i yellan di tahin. Ulac ssebba i
waken ur nettaf ara di tmurt n Leqbayel ayen
nnéer akkmani anda nniven.
Sureft-a$ a yiêewwasen, acku tusam-d att
merêem, tusam-d att kksem lxiq. Tcaxem deghabay sεant t$altin nne$ akk d sser dyettqudduôen degsent. A d-takim di targit mi ar a
tu$alem s ixxamen nnwen a kken teîîef tidett zdat
wemnaô.
Nekkni s leqbayel, neéra belli neznuzuy
ccbaêa n tmurt nne$. Nêemmel win a yeffren
leεyub-is s ucuffu n uqendur. Nêemmel win a$-dicekkôen, xas akken neéra tuddar nne$ $urwen ur
sεint ara ccan imi d-ttakent udem n tid yesqaccew
laé, tugna n tid yeôwan lêif.
Tizi n taddart n sin igiman imezda$.
Ixxamen-is jgugglen wa deffir wa deg yiwet n ti$ilt
am ye$san n wejgu n weεrur n lewêuc uzermezruy
: mitin lmitrat di te$zi. D ameccaq n webrid
yettawin $er tuddar nniven i d azniq ines
amuqran, win yessufu$ s abrid ukeôôus iôuêen $er
temdinin.

3

Mmis n igellil

Tehri n wezniq teqqim akken deg mevqan
deg i yettwaéeôôeb s leêyuv deg yiwet n tama :
azal n setta i$allen. Degmi d-bennun sya u sya,
ççan-as-d, dermen-d segs, kemnen-t, yettu$av di
lêebs-is. Ad ikkuffer limmer ulac sya $er da, $ef
yidisan-is, kra izerban issufu$en $er lexlawi.
Amek i teb$iv ad tbeddev fell-as ne$ ad
telêuv deg-s, wezniq yellan d azrib ? Amek a stessuv, abrid nni xaîi ? Deg unebdu, ççuôen d
a$ebbaô di sin, di tegrest yugar-it deg waluv imi dttemlilin akk deg-s l$aci. £ef annect-agi da$en i
yezga yumes. Ma d izerban nni ttaken acbi $ures
imi d arraw-is.
A nnmeyyez ger sin izerban yemqabalen,
yiwen yerra $ef yeffus, wayev yerra $ef zelmev.
Anda ma llan, yettim$ur wemviq-nni. Wissen d
zzheô yeffren isem-is, ne$ d leb$i deg teswiεt-a ur
a$ tekfi ara ad tt-id-nessefru ? Akken yeb$u yili,
imezwura nne$ ur bnin ara din : aqli-kken-id deg
wemôaê amuqran n taddart, “Amôaê ivebbalen”,
d win i d tajmaεt nne$. Ulac am nettat. Adrum
ufella ittasem deg-s.
Zzint-as-d teslavin s-ya u s-ya isenden $ef
leêyuv n yexxamen, ulint-ed $ef lqaεa s lqedd
ivaôôen n wemdan, tehri nnsent azal n sin i$allen,
win ib$un yeqqim fellasent, ama d argaz ama d
aqcic. Yiwet degsent tseqqef; tedduri. Deg
unebdu, ur tt-ikeççem yiîij ; di tegrest ur tt-ittêaz
ugeffur. D tin i d taslaî yelhan imeôôa, temsel u
tecrureq ; beqqun akk ad qqimen degs. Ma s-dtekkev s-ufella i tejmaεt, tin tezga-d $ef zelmev,

4

Mouloud Feraoun

terra udem-is $er yiwet n tezribt yesεan lewhi n
εecrin n lmitrat d-iqqeôôeε yiwen wexxam.
Taddart tebva $ef tlata iderma, yal adrum s
tejmaεt-is, yal tajmaεt $ures tidekkanin n yeéra d
teslavin imeslen. Akkmani tiddas llant, ttujeôvent
$ef teslavin. Maca yiwen ur yezmir a d-yini tella
tejmaεt yifen “amôaê ivebbalen”.
Llan di$en sin leowamaε. Maca, ur yuli ara
ccan nnsen am tjemmuyaε. Si beôôa ma tentwaliv, kifkif-iten d tize$wa i tent-id-isuman. D acu,
zzdaxel, ti$er$ert nnsen temsel, leêyuv nnsen
sel$en s loir ; d imellalen, d ilmawen, d
isemmaven. Im$aren yettéallan din amzun akken
kkan-d di leqrun nni n zik.
Lqahwa tezga-d di beôôa n taddart, di laεzib.
Win yeb$an ad iôuê, ilaq-as ad yeffe$ akin i
tnezdu$in.
Kra n tnezdu$in ulint-ed melmi kan s lmend
n uûurdi d-yettwaêellan di Fôansa. Ssuf$ent-ed
udem nnsent amaynut akk d lqermud nnsent
azegga$ ger ufercec n tiyav. Cemtent, nfaq s
ulame$ nni d uzlig. Tugna nnsent ur telti$ $er tin n
taddart. Tabaε yiwen ur yecrih yissent. Mebεid
ttbanent-ed am ccwami timellalin ireggmen di
tyessetmatin nnsent igan s wakal. Neéra zdaxel
gant am tidak akk nniven. Uklalent aεekki :
“Adaynin n Mnayel s-ufella mellul d acebêan,
zdaxel yeççuô d le$ber d isredyan”.
Zzux ttiεewji i deg nekkat yak, nekôeh win
yessem$aren iman-is, ahat imi nettemyili i meôôa.

5

Mmis n igellil

£ef akken d-qqaren, imezwura nne$
dduklen s tmara. Öôwan lmerta n tudert n “yal wa i
yiman-is” iwakken a s-d-ssuksen kra ne$ kra i
tdukli. éidet tmeddurt ma yilin loiran, acku
ttemyafen
:
ttemyervalen,
ttemêamin,
ttemsaεafen. Ssifsusen taεkwemt ; akken teb$u
tili ccedda ma ra s-zzin rennu-tt. Ttagwaden îîiq
am tmettant, keôhen-tt am qevran. Tikwal yettili
akka cwiî umennu$, cwiî n leεyav ger kra $ef lmal
ma yekcem tafarka n yiwen, $ef llufanat, atg…
Maca ferrun m’ara yili lfeôê ne$ lqeôê. Neqqar : “D
loiran i rreêma maççi i nneqma”. Öôeêma nne$, d
ôôeêma n ddunit maca maççi d times.
£as akken yal adrum yekka-d seg yiwen
uéar, ulac fellas, imi yiwen ur yettarra ddehn-is
$er wannect-a. Si zik ttilint tme$riwin ger iderma.
Ass-a amezruy n taddart yu$al amzun n yiwen
wemdan. Ulac win d-yufraren s-nnig wayev.
Nettfeîîin garane$ kra yellan. Izlan, icewwiqen
ttmucuha sduklen asaven nne$ : ama yella d
améiw am wa$zen, d ushil am Bôiôuc ne$ d uêôic
am Oeêêa.
Limmer ad-neddem adrum at wadda, a tnaf yekka-d seg yiwen umi qaren Maéuz. Wagi
yeooa-d seddus n warrac. Frurxen, fkan-d xemsa
n twaculin, yal yiwet tebbi isem n wergaz, zzdint d
adrum. £ef aya i sen-nessawal : At Rabaê, At
Sliman, At Musa, At Lεeôbi akk d At qasi. Ma d
Ibaciren, jedditsen d imenfi d-yusan si Oeôoeô. Ur
sεin ara s wacu ar a zzdin lqedd s uéar nnsen.
Seg-ul nnsen, êeqren iman nnsen cwiî, maca tura

6

Mouloud Feraoun

yiwen ur d-yecliε degsen, ula d nutni ttmeyizen
amzun kkan-d si Maéuz. Tikwal ma tibrik tegnitt
ne$ ma yil uba$ur di tqaεett, yettili win sen-dyessekkefalen tiqdimin.
S nnig iéuran agi yellan zik d yiwen nne$ i$yesduklen ass-a, Leqbayel imesdurar yiwet lêala
nnsen, yiwet tmeddurt nnsen. “Yiwen uεekkaz
akk i$-yewwten”. Ur d-yettban igellil wala
ameôkanti.
D tidett llan sin yeswiren n tmeddurt : anda
llan wid yufan iman nnsen : ççan - swan - lsan ; d
wanda wid, ass-a aten-id-iwali yiîij, ass-a aten-ididel wagu. Yeskeεbubuc-iten laé, yettsumu
degsen, izeggi-ten am yifer. Ttawven $er lqaε n
lbir, tt$aven bab nnsen yettwali-ten-id. Maca ur
yezmir yiwen ad ibvu garasen ne$ ad ifaq i tmeéla
nnsen s umata.
Imeôkantiyen d wid yesεan tiferkiwin :
azemmur, tineqqlin, azal n xemsa wussan n
tyerza d waman di tferka-s i tebêirin. Di tejmaεt
ma d-addren l$ella n yiwen m’ara d-yawev lawan
n tyerza, yettban-ed wa yecôeh wudem-is, wa
amzun yesqev ne$ yusem. D acu, deg-ceôfan
nne$, yibbwas n tyerza s tyuga n yezgaren,
yugaren cwiî kan akraren, drus n wakal. Amuqran
deg meôkantiyen n Leqbayel $ures azal n waggur n
tyerza. Yessuzur ta$uct-is di tejmaεt, amzun degwexxam-is i yella. Akka i y$il, l$aci teddun-as di
leb$i.
Iwakken as-fken leqder wa d isεu lhiba, imi
d tigi id-yettbanen di trika-s, yettak leεtab i yiman-

7

Mmis n igellil

is am win wer nesεi tabruyt. Mi ara yawi imestujaô,
ixeddem annect nnsen, yettlusu am nutni, itett
garasen anagar i$ublan ur ibeîîu yara yidsen.
Ad tafev $ures lmal : tayuga n yezgaren,
tafunast, kra n wakraren d wulli, a$yul ne$
aserdun.
Tanezdu$t-is tezmer ad tesεu sin yexxamen
mqabalen (lewhi n înac i$allen di tehri d rbaεîac di
te$zi), taxxamt ne$ snat i mmis amenzu ne$ i
ynebgi. Lebni n tnezdu$in imeôôa yiwen-is : aéru d
ube$li n wakal, ssqef s u$anim d lqeômud.
Ti$er$ert tessun-as tala$t, zzuzuren-as s ufella
ibruyen n loir d cwiî n win yufafen, tedzentt
mmzintt. Ma tili akken d tamaynutt tettecruruq,
yettcebbiê wexxam. Ma d leêyuv sel$ent-tten
tilawin ukessar, azal n sin i$allen $ef lqaεa, s loir
yemzin, rennunt-as yiwen uzirig qqaren-as
taεmamt, ula d win s loir maca ur yemzi yara; ma
usawen, d tumlilt alama d ssqef. Ur d-ttafent ara
tumlilt akk i sen-t-ilaqen alama cerwent-ett
merri$et, acku d cc$el nnsent, yu$al asent tikwal
d a$bel tikwal d ise$. Asla$ yettnalas yal aseggas
ne$ sin ne$ tlata, ayagi yemxallaf ger ssεaya n
bab-is.
II
Tanezdu$t nne$ tezga-d deg-ixef ugafa n
taddart, deg wezrib n wadda. Adrum nne$ d
« Imaéuéen », tawacult nne$ qqaren-as « At Musa ».
∑emmi d baba ismawen nnsen yiwen
Remvan, wayev Lewnis maca deg wedrum
8

Mouloud Feraoun

sawalen-asen « arraw n Caεban », ur éri$ ay$er.
Nutni deg wasmi d-kkren d igujilen, lad$a baba ur
d-issawev ara jeddi, weroin t-yessin. Limmer kan
sen-sawalen « arraw n Tasaεdit » $ef setti. Laεmum
d xwal nnsen smenyafen, ahat, ad leqmen isem n
Caεban iwakken a d-sbeggnen i l$aci belli igujilen
agi sεan ansi d-frurin, u di sin yidsen ad îîfen
amviq di lufeq n taddart, ama di lfeôê ama di
lqerê, n winna akken yemmuten. Am win yeb$an
a d-yini : « ulac win d-teooa t$alaî ». Di tazwara,
tamu$li-yagi s wazal-is. Di taggara, arrac kkren-d,
u$alen d irgazen. Isem ten yezdin iêeôôem-iten
ciîuê, acku yiwen ur sen yessawal s yismawen
nnsen, u$alen amzun d yiwen yerna ur ttemcabin
ara.
∑emmi, umi sawale$ baba Lewnis yesεa
taksumt d tamellalt yerna rrqiq wudem-is.
Yettêadar u yessizdig iman-is dayen kan. Ula d
askad ines s uεekki. Ttwali$-t ger wallen-iw yezga
s uqendur amellal d waεmam yennev $ef uqerru-s
akken meûwab lêal. Ïîaxeîîa imi a t-id-meyze$ s
ugelzim deg ifassen-is, ibges ta$eggaî m tefzimin
tiwra$in. Tikwal akka yeggar afus-is, maca maççi
seg wul, itteggid kan cc$el-is. D tajmaεt i yernan
fellas. Ssnen-t medden d bu tidett u d bu wurfan.
Awal-is qeîîiε, taêsift-is am weclim yeddem wavu.
Asmi yella d ileméi, yufrar-ed ger tezyiwin-is
imeôôa. £ef ayagi i yeîîef aêric amuqran deg-ul n
yemma-s. Darani d amenzu. Setti têemmel a dtesmekti belli iêuma-tt-id di ttôebga n Remvan.
Tam$art tame$bunt, teéra leεmeô tettkil fellas.

9

Mmis n igellil

Iban am yiîij uzal belli d netta i têemmel aîas.
Tefka-yas tafekka ackitt. D tin i d tarzeft-is
tamezwarut. Tesbanay-ed iman-is di mmis
amenzu : acmumeê, udem, ta$uct yiwen nnsen.
Remvan di tama nniven yettemcabi swa
swa ar Caεban. D lmektub, ahat, i yeb$an att
isebbeô imi s-d-yefka ger ifassen-is ayen i s aywali udem n babas. D allal ushil swayes a dyesmektay win t-id-yeooan. Remvan d imsibrik
ciîuê, yeohed, wezzil yerna zzur $ef gmas. Akken i
d afellaê n tmurt nne$, yebren u yekkunner. « Ma
d udem-is d Caεban kkes-it ffer-it » i d-teqqar
setti : anyir abelbav, tinzert tamecîuêt, ticenfirin
tireqqaqin d leênak. Yesεa anexzuô n babas d
yiwet n lεadda, iteqqen tiî tazelmaî ma k-idimiqel. Asmi yella meééi, ayen teεrev setti astekkes lεadda nni, εeddi keç. Tikli ines d taéayant
am tin n yilef ivaôôen mfarraεen. Mi yefka
aqqeddim a s-tiniv d amennu$ i $er iteddu, ne$
$er taεkumt a tt-id-yerfed. Setti terra-t am ubelbul
kan ur n neîîeq ur n smenîaq, ur yelli d win
icerven. Maççi d açeqlal am gmas. D asusam u d
imsetêi. Yettarra kan $er wul-is. Ur yedduqes ara,
ééay ula di lec$al-is. Amzun tura deg wengir-is
tfellaêt, netta da$en iqbel-itt. Xas akken zzur-it
ivudan-is, yekkat tajewwaqt dayen kan, maca ala
tizya-s i yeéran. Iêemmel aîas yemmas d gmas, d
acu yettaoa leêmala nni deg-ul-is amzun akken d
lεib. Tasa-s tettergigi fellasen maca ur sen dyeskanay ara. S ôôkuz i yettahay $ef t$awsiwin d
l$aci, dd$el ulac. D acmamaê, rnu $ures lehduô n

10

Mouloud Feraoun

wem$ar azemni. Ar ass-a kra di taddart ttaddren-d
imeslayen-is. S umata, êemlen-t di taddart am
gmas acku d bu tidett ula d netta u yernu yekôeh
ccwal.
Asmi d-lule$, εemmi d tikli a d-yessiwev
xemsin iseggasen di lεemô-is, baba ôebεin. £ursen
di sin dderya.
Ëlima, tameîîut n εemmi, n at ufella. D
tameîîut taçaôant, d tuwεiôt u zuret ta$uct-is.
Allen-is berqent u tikli ines am wemcic. Bih-bih,
te$vel-ed lbeq $ef setti, almi itt tetthabi, tu$al-as
d izem deg wexxam. Yeεyu yekkat-itt baba
Lewnis, akken tugi a tterr avar, ur tettaggad
yiwen. Acengu ines d baba, tekôeh-it am dda,
limmer tettaf ur tt-tettwali yara imi ifaq i txidas-is.
Akken ma nella deg wexxam neéra belli tebbi
daεwessu n tem$art-is, $ef ayagi i s-nettawi u
nettbibbi timeréuga ines.
Yerna d setti i tt-id-ixevben. Babas n Ëlima,
yellan d amddakul n jeddi, yedda d aεsekôiw $er
tmurt iberkanen. Mi d-yu$al di Mada$ecqer,
yebbi-d yides adrim. Setti t$ill-it d amerkanti, tufa
u$ur a tsenned cwiî arraw-is. Teffe$-as tirga
mxalfa, tamsalt texdem tendem degs. Am$ar
amcum yerked di nûib n yellis, ur yerni ara cwiî
yesssufe$ taôwiêt. D acu id-yeooa ? yiwet n cciεa
iôuccen s wewra$ yurez usekref n leêrir azegzaw,
d-ye$lin, di tagara, ger ifassen-iw.
Yemma n at Musa am nekkni, d yellis n
yiwen di leεmum nne$ ibeεden. Ula d nettat s
leêsab i tt-id tebbi setti. Jeddi Ëmed, uqbel ad

11

Mmis n igellil

yemmet, yeooa-d yiwet n texxamt d lexlawi i tlata
yessis. Yeooa-yasen-t-id da$en yiwen n lka$ev.
Ibeîîen, yennev deg beênuq, yeffer di tbuqalt
ufexxaô, berrik cwiî maca iûeêêa, ar tura mazal-it.
D lka$ev n tikci n wayla-s i yessis. Yemma
tecfaya-s-d mliê. Maca, ccix t-id-yesse$ren,
yessefra-yasent-id i teqcicin belli ttalasent l$ella
kan di tferkiwin. Maççi d awôat i lebda. Lqavi i tyuran, ahat, ur yefhim ara asirem n jeddi, yedda
di leb$i i watmaten-is. Ulac u$ilif imi yemma d
yessetmas ur tent-id-ttawven ara leεmum nnsent.
Llzen s tferkiwin nniven. Asmi ar a mmtent, ad
rnun ad ddmen mebla ccwal ayen d-yeqqimen.
Jeddi Ëmed yeooel. Yeéra ulac u$ur a
sendent yessis. Maca ikukra a sent-yefk lxlawi
ines uqbel ad yemmet, yali dayen a tent-yesdarin
$ef timmu$bent. Yugad $ef ssεaya-s, d l$erv zzat
uûeggad, ger ifassen nnsent. Yugi, $er tagara n
ccib-is, ad yessimes ôôuê-is $er at Musa, ne$ at
îîafaren s wawal. Ur s-yefki yara wul-is ad iwali
wiyav ççan ayla-s, xas ad ilin d ivulanis ne$ d
arraw n yessis. Ah! Limmer yiwen deg warrac at
Musa yu$ yiwet di yessis, tili ad tennefsusi
teεkumt, ad frunt temsal di tudert-is. Ur b$in ara anagar, arraw n Caεban, ilem uvεif ! - yeεzem
niqal a sen yeîîef tuêsift. Maca deg wussan ines
ineggura, imeyyez, yufa menyif a sen-d-yeoo akalis akken ur εezlen ara yessis, ue tteff$ent ara di
tesqamutt n twacult tamuqrant.

12

Mouloud Feraoun

- Nek ad ôuêe$, i yettxemmim. Yiwen ur syeqqar ççi$ lêeq n watmaten-iw. Tura i yiraw
nnsen, ise$ n lεaô. Ad fernen.
Ilaq ! iban am yiîij uzal, at Musa fernen. D
tacvaî n nnif i ddurin. Ur b$in ara a tent-ssimsen
tulles. Di tazwara, am$ar ifeveê-ed ôôwand-is ; imi
yeεrev ad yefk axxam-is d yiwen di lexlawi-is i
yessis. A$ellet t$ellten s nnig wul-is. Iêun Öebbi,
lqavi yefhem tamsalt. A lxiô ! ma d ayen nniven,
iban webrid-is, maççi d ayen yeffren.
- £urwamt, rremt avar, qarεemt iman
nnkunt $ef lêeôma, i sent-nnan i teqcicin. Cwiî n
tucva, n tiεewji a$ icemmet, ad yessimes isem
nne$ di taddart. Tiyita ad teqseê, lem$ivat ulac.
Aqla-kent di leεnaya nne$. Lêumt qbala. Ayen
nniven, ur d a$ d-tuqiε degs.
Di leεwayed n zik, yiwen mi ar a i$ellet win n
uéar-is, ittnefk fellas ad yerfed tigujilin, d netta ar
a tent-yefken ad ddunt s ixxamen nnsent u ad
irezzu fellasent am yessis. At Musa îîuqten u
ttemyasamen aîas iwakken ad vefôen leεwayed n
tjaddit. B$an imeôôa ad weôten u fkan awal, akken
llan, belli yiwen ur tent-yeooi, ar d ad bedden
fellasent. Ïîfen akk deg wawal nnsent imi yessefked kan ad garen tamawt $ef teqcicin time$bunin.
Nutenti, mi walant ttwaqurεent, mi
ttεeggiven fellasent leεmum d warraw nnsen,
llzent, acku $illent εuzzen-tent, êurben fellasent.
Akken yeb$u yili, smenyafent aya wala tatut d
tiririt di rrif teîîafaô timêuqranit. D tullas yessnen
nnfeε nnsent, êeôcent. Ur llint d tid yettneqlaben

13

Mmis n igellil

am tata. Unfent i leεmum nnsent a tent-kelxen, a
tent-ççen, awi-d kan ur tent-ssufu$en ara seg
wegraw u ad îîfent deg yisem nnsent.
Ger sut Musa, setti tasaεdit tezga teggar
tamawt i tgujilin, êninet fellasnet u temmalasent
ala iberdan yelhan. Ur εeîîlent ara u$ent tanumi
yides, ttcawaôent-ett di kullec.
Tamenzut degsent d Favma, ur tessawev
ara εecrin iseggasen di leεmeô-is. Imiren Remvan
werεad yezwio. Setti terra-ten ger wallen-is a ten
tezdi. Favma ur telli d tin icemten : meééiyet di
lqedd, tevεef u warra$et cwiî, udem-is $ezzif,
tiênakin-is reqqiqit. Maca $ures yiwet n tmu$li
teççur d leênana. Ur tesεi tikli nni n nnefxa n
tezyiwin-is. D tushilt u d nniya. S nnig seksu, ur
tessin ad tenniwel ayen nniven. Setti teôwa
lemêan iwakken as tesseqbel Remvan. Favma,
segmi teéra belli tteoa nni n yilef teççur d tazmert i
lxedma u teffer degs tiêrci tedda di leb$i i
tem$art. terra-d di lmizan ad yili d lewkil i
yessetmas. Tεedda tme$ra di sser kan akk d
sshala. Laεmum feôêen u cekkôen meôôa Lewnis d
Remvan imi bbin tigujilin ddaw leεnaya nnsen.
Favma d Ëlima msekôahent am wemcic d
u$erda, akka i d tinuvin. Ur cukke$ ara setti tlum
kra n wass $ef yemma. Tislit tedder di tili n
tem$art-is. Tam$art meskint tufa-d iman-is di
tegnitt ur nesεi ixef. “Ul-is yebva $ef sin, yeb$a
Ësen yeb$a Lêusin”. Têemmel Lewnis ugar
Remvan, tesmenyif Favma $ef Ëlima. £ef ayagi,

14

Mouloud Feraoun

ahat, i qqimen baba akked εemmi di dduks, ur
bvin ara, u setti tesselêa axxam mebla maêyaf.
Neéra yak belli l$aci teddun s lqis, xeôsum
ayen icudden $er tkufit. Yiwen ur yettanef i
wdeggeô d usexseô. £ef annect-a, yal tawacult
$ures aqerru iwumi tetta$ awal. Isufar $ef ufus-is,
d netta id-itekksen, d netta i yettvebbiren $ef
tu$in d uzenzi ilaqen. Terûa fellas tagust umeûruf.
Sevlamen-t tikwal s ubuddu yettbuddu cwiî imanis, maca d tismin kan i d-ihedôen. Yuli ccan n win
ne$ tin a yilin d aqerru $ef wexxam-is. Imeslayen
lqayen d isefra d-ttawin fellas rran-as nnûib.
D tam$art i ywulmen i tukksa. £urne$ d
setti. Ikufan, ur tesεiv win ten-ittmassan. D nettat
i ten-itellin, d nettat i ten-ittemdalen. Ttega-s
lebyan i u$ummu nnsen, cwiî kan akka ad ttisfiq.
Tislatin-is érant d acu tent-yeggunin limmer a tenmasent. Takanna d ayla-s. tettali akken a dteddem tazart, a d-teççar a$erbal n teméin, a dtεemmeô zzit ne$ a d-tegzem abruy n tassemt.
tesεa lmizan n yiman-is, leêsab-is weêdes u tceffu
d ayen ur tettamnev. Yiwen ur yezmir att
yessεeddi fellas.

Tilawin ttnawalent, setti tbeîîu. Mi yeftel
seksu yebba, a t-id-tεemmeô, anagar aksum i
ybeîîu mmis amenzu : d cc$el n wergaz. Imi
aksum netta$-it-id kan di leεyudat ne$ mi ara tili

15

Mmis n igellil

tmecôeî, êseb d nettat i $-yettqewwiten, am
wefrux nni yettaken lquv i warrawis.
D tidett, d cc$el iêwaoen aîas n tmusni d
leεqel, acku nekkni s leqbayel ur nettεummu yara
di trika. Maca, imi taεkumt ters $ef tuyat n win
muqqren, n win yessnen amek a yeddu i ddunitis, nethenna u yekkes we$bel $ef nûib n at
wexxam, u nettkel fellas ad yexdem lwaoeb-is.

III

16

Mouloud Feraoun

Lule$-d deg seggas n 1912, sin wussan
uqbel amervil n fuôaô. - Kkaten-d at zik yiwet n
temεayt $ef ussan imenza n waggur n fuôaô : yiwet
n tem$art teb$a ad tεekki $ef waggur n yennayer
tenna-yas :
- Teééek a εemmi yennayer ! i$iden-iw
ff$en.
Yu$al yennayer issuter di fuôaô yenna-yas :
- Ttxilek a εemmi fuôaô
Övel-iyi yiwen wass d aôeîîal
I$iden n tem$art
A ten-rre$ akk d ticullav.
Lad$a assen yewwet-ed yiwen ugeffur ! yugar i dittalin di lqaεa i d-i$ellin deg genni. Ur teswawi
alarmi temmut tem$art tame$bunt akk d lmal-is.
deg wassen ttkukrun medden asemmiv n tagara n
yennayer -.
Imi d nek i d aqcic amenzu deg wexxam,
setti tettêarab felli d ayen kan, tessawev almi dsnulfa isem : Furulu. Yekka-d seg wemyag
« FFER ». yettusemma yiwen ur yezmir a yi-wali,
ammer tiî, alama zegre$ amnaô n tebburt $ef
ivaôôen-iw.
Ad twehmem limmer a wen-d-ini$ belli
isem agi, xas akken d amaynut $urne$, ur ttsetêi$
ara yess ger tezyiwin-iw imi lli$ ênine$ u d ushil.
Deg wasmi d-ccfi$, akken b$u$ nuda$ di lmux-iw,
afe$-d leêmala akk d nniya zgant $er yidisan-iw.
Tugna d-ye$lin akka ger wallen-iw d tin n weqcic
amectiîuê di lêaôa nne$, yeqqim $ef yiwet n
17

Mmis n igellil

tbuqalt yennegdamen, Cabêa, yellis εemmis
tetturar yides « zelle$mani », a s-d-tesseêsab $ef
tvudacin-is tiéidanin imeôôa ar a yeçç. Akka i
ttwali$ iman-iw, s yiwet n tqenduôt m tqelmunt, d
tamecîuêt, d tamellalt ; tikli n ddac-dac ma d
lehduô ugare$ iéiwec. Akken kan sεi$ tlata
iseggasen.
Baba akked εemmi d igellilen am widak
yellan deg wezrib. Imi d tullas kan ay sεan, ufi$
iman-iw deg wexxam nne$ d ayen kan, ife$ îîaqa
n tezyiwin-iw imecîaê ger watmaten nnsen.
Ëlima, tameîîut n εemmi, limmer tettaf ur
yi-tettwali yara. Maca yemma, yessetma, xwalti tiysetmatin n yemma
êmlent-iyi aîas ; baba
iteddu-yi di leb$i ; setti, imi d nettat i d lqibla n
taddart, tesseôwa-yi tiéidanin i s-d-ttaken sya u
sya, i nneqma n Ëlima. ∑emmi, yessnen azal n
wergaz u yeéran d acu yeswa di tejmaεt, d acu
teswa tegmatt, iêemmel-iyi am mmis. Xedmen s
nnig lmuêal i ttôebga inu.
Maca, ilaq a d-ini$ belli teffe$-asen tirga
mmxalfa ; ur bbiven ara s iswi nnsen : d aqcic
awêid deg wexxam, $ursen, yura deg qerru-w a drre$ lhiba i twacult.
D taεkumt ééayen i uéeméum am nek, i
wekεur d iyi-cban ! yiwen ur s-d-yusi di lbal belli d
ayen nniven ahat iwumi wulme$ u asirem nnsen a
t-yawi wavu.
Zemre$ ad wwte$ yessetma mebla cceêa,
yiwen ur d i-d-yeqqar ay$er, yessis n εemmi da$en
tikwal tta$ent ti$rit deg-ufus-iw : ilaq ad lemde$

18

Mouloud Feraoun

amek a berne$ lbunyat-iw ! zemre$ ad sxesôe$
awal i win iyi hwan deg wexxam, ama meqqer
ama meééi, ttarran-t d nnecôaêa. Tikerkas dgi i dlulent, tukerva $uri i tu$, leêya deg udem-iw
tesfev. Annect-a yakk iwakken a d-ff$e$ d uwεiô.
Yal wa yeéra lewεaôa imawlan tettaoa-d aqcic
amaggad, uêdiq u sellawen am lalla. Maççi d
tamusni ur sεin ara ne$ d imenzayen lqayen i
xuûûen warraw n Caεban : jeddi ad fellas yeεfu
Öebbi.
Faqe$ s lqima inu mi wwve$ xemsa
iseggasen, ssuture$ izerfan-iw u ttεeddi$ tilas.
U$ale$ d εezôayen i wetma tamecîuêt, tugar iyi s
sin iseggasen. Ssawale$-as Titi. Yeqqim-as-d ar
ass-a. Ma di lqedd, ur d i-tugar ara ; tettemcabi
$uri d ayen kan ; d amendil-is akk d temzurt nni
ines tamecîuêt i s itt-ttaεqalen. Wwte$-tt, regme$tt, sluqbe$-tt, am weclim yeddem wavu, ur d as-dtuqiε ara yakk, tesεa yiwen ûûbeô ur tettaev $er
tizya-s. Ssa$en-as tanumi belli ti$in-is n wawal d
amerwas u addud inu d azref. Yal tikkelt mi
teccekta felli a tt-id-ççen : « Maççi d gmam ? ffôeê
tesεiv-îî ! am t-iêrez Öebbi ! ssfev imeîîawen-im,
εeddi suden-it ».
Si têilett agi, tawinest « a m-t-iêrez Öebbi »
tezga tedda-d yal mi ar a d-tader gmas, teqqel-as
am lêemdu di téallit. Tett$av-iyi ma s-sle$ tettru
yas i yemma :
- d gma, a yi-t-iêrez Öebbi, i yi-ççan amur-iw n
weksum.

19

Mmis n igellil

- d gma, a yi-t-iêrez Öebbi, i yi-s$ersen amendiliw.
Ih a wetma ! yu$alen ass-a d lal n wexxam,
ddeεwa inem teffe$. Öebbi iêrez-am yir gmam
nni !
Baya, wetma tamuqrant, s wudem nniven i
d-$evle$ fellas lbeq. Nettat tezmer i yiman-is u
teéra d acu i texdem. Tettêami yemma di cc$el
akka tikwal. Teêôec, tewεeô u tesεa ta$ennant ; mi
d-tenna awal d win. Tebbi-d leqder i yiman-is s
yi$il-is. Baya, tebbi-d fellas ayi tessedhu u a d ayi
teggar tamawt. Nek ur bri$ ara i ymeééu$en-iw.
Bih-bih faqe$ belli s leεyav d imeîîawen zemre$ a
d-awi$ ayen b$i$. Qqlen d wid i d imrigen-iw.
D acu, tikli-agi nndemme$ degs, acku t-tett
kan deg wexxam. Di beôôa, i b$u$ ru$, i b$u$
snexxefte$, ulac. Timezwura i yi-d-yennan belli
medden akk ur tent-rri yara tmara a yi-ddun di
leb$i, d yesis n εemmi. Yu$ lêal, yemmatsent, iyi
keôhen am dda, tenjeô-asent-id abrid.
- Wagi maççi d gmatkunt. Kunemti ur
tesεimt ara.
S dd$el i thedeô, d ssem i d-iteff$en degmis. Mazal ta$uct-is teééenéun deg imeéu$en-iw,
tamu$li-s eqqim ger wallen-iw. Ëulfa$ am akken
u$ale$-as d acengu.
Ula deg wezniq, llan sin loiran nne$ d
tizyiwin-iw, d acu nutni îîucnen felli, qevεen-iyi
layas s wayen mi zemren.

20

Mouloud Feraoun

Deg imiren, bbi$-d tikli nniven, tin yeff$en
felli. U$ale$ d asusam, d ushil, sseêmale$ imaniw ; ttêezzize$ i wuwεiô, ttake$ u ôeîle$ mebla
cceêa i win ay i d-yessutren ta$awsa. Imawlan-iw
ttfaqen cwiî cwiî. Yeftutes usirem i rran deg-i.
Izem nnsen deg wexxam yu$al d awtul di beôôa.
Tugdi a s-tiniv yess i d-lule$ ; mi ff$e$ i
wezrib nne$ ad ttergigi$ am yifer. Yella yiwen
weéru n tnica, d win i d tilist. Mi yi-yefka akin,
teddu$ ddaw tecvaî n wakli ; d ameddakul-iw.
Imeddukal-is d imeddukal-iw, icenga ines d
icenga inu ; akken i s-yehwa i xeddme$. Yettêamid felli u tikwal d netta i yettna$en deg webdil-iw.
Ma d-nu$al s axxam, refde$ iman-iw akken kan a
d-nεeddi i tilist nni i yuran felli. Yetta$-iyi awal u
iteddu-yi di leb$i, u Öebbi yeéra acêal i s-tteddu$
di nneqma.
Mi ar a nexdem ilellucen, d nek i
yettvebbiôen u ayen a d-nessufe$ ilaq ad iyi εoeb.
Tikwal, ma yi-d-ôôsel, ttôuzu$ akk ayen $ef
imeêêen. Ad yettsummu ivudan nni ines ifedren
u ad yessusem amzun kra wer yevri, acku yeéra d
awal-iw a iεeddin, ur ttu$ale$ ara degs.
Iôuê am win yennu$nan mi yfaq d yiman-is
belli ife$-t di tiêeôci. Ula d nek, ilaq a d-ini$ belli di
beôôa yugar-iyi ddreε, yugar-iyi tissas. Nemlal,
nemwata. £ef tikelt i neffe$ deg ijufaô n
tyemmatin nne$. D tajmaεt nne$ i nekcem d
tamezwarut, syin d tid nniven n taddart, tagara
$er lakul.

21

Mmis n igellil

Ur éri$ amek, ur éri$ melmi i d-tlul leêmala
garane$. Seg wasmi d-ccfi$, Furulu netta d Wakli i
ttemzu$aren. Deg yiwen wezniq i nezde$, iban din
i nemyussan. Aîas yidene$ i d-nekker akken d
tizyiwin, maca tadukli nne$, yiwen ur yezmir a dyini ay$er tdum. Tayuga am nekkni ulac-itt.
Akli d uzyin am teqcict maca asmuncef ines
yugar cciîan. Ur yesεi leênana akk d sshala inu.
Efk-as tavsa, aεekki d umennu$ teooev-î. Ula d
imuqranen ur ten-yettaggad ara, maca teqnen
allen nnsen imi yeççuô d sser. Maççi d nutni i
yeqqaren : “uzyin êemle$-t, aberkan yet$iv-iyi !”
Leêya tettwasfev deg udem-is, leêq-is d nek umi
t-yerna. £ef annect-a i yi-êemlen ula d nek. £ures
ivaôôen d ifessasen annect-ilaten ; izga yeqqar-ed
laqen i umennu$ d trewla. Ayen i yi-ttwakkesen
yella $ures, ayen t-ixuûûen a t-id-yaf $uri. D ayagi i
yeévan leêmala garane$.
Ur ccfi$ ara acêal i neqqim iwakken a nissin
azrib nne$ u a nemyussan d warrac akk ized$en
degs. Akken yeb$u yili, tiremt tamezwarut
nessεedda-tt mebla cceda. Llan kra yetta$en ti$rit
s$ur menwala, win yeddan yesîenîen-iten ; llan
widak $ef tt-tahayen, cwiî uεekki ad yeçç times ;
llan da$en wiyav mi ten-t-sluqbev ad brun i
ymeééu$en nnsen ad kkren di tqaεett. Nekkni
leεmeô d a$-yevri wannect-a. Newwet alarmi i dnesbeggen iman nne$. Tta$en-a$ awal : Akli s
ddreε, nek s tiêôci.
Cwiî cwiî, u$ale$ ttawve$ $er tejmaεt
weêdi, tikwal ttaée$ akin alama d lqahwa i deg

22

Mouloud Feraoun

zgan wid i leqqven lebwant. Cabêa, yellis n
εemmi, mi yi-d-tenna qqim a nurar akken, s zzux i
s-qare$ $uri cc$el di beôôa, maççi d axxam i yi-dyefnan ; ttarra$ iman-iw d argaz zzat-es, lad$a
nettat ad tebru i uqerru-s, ad tessusem.
Yura di lbext-iw, yal tikelt a êeqre$ Cabêa,
ad afe$ di beôôa win a yi-êeqren, ne$ win a
yeggalen dgi ur kcime$ tajmaεt. Din din a dberne$, ur nettεeîîile$ ara. Lad$a ad êrurde$ $er
gara-s d teqcicin nniven ad qime$ a nurar. Ur sent
malle$ ara tihudit-iw, ttefre$-tt deg wul-iw;
sedhuye$ iman-iw akken ad ttu$ ti$rit d-u$e$.
Weroin sen nni$ i ymarrawen-iw a d-êamin
felli mi ar a yi-d-yawev yiwen d tizya-w : ma
zemre$-as a nenna$, ma ulac ad tteîîfe$ d
tarewla. Deg wexxam êekku$-asen mi ar a yili$
kan d amernay, ma sdubzen iyi ne$ u$ale$ $er
deffir ur éerren ara. Acku, anagar yemma, yiwen
ur s-yettak wul-is a yi-d-yefk afus. Tamezwarut a
ten-i$iv akk lêal, syin ad gallen dgi ad mceççawe$
d wefna nni inu. Tεedda felli maççi d tikelt maççi
d snat, lad$a akked εemmi. Ma rni$-t, atan ad i yiêemlen imeôôa, a d-vsen $uri. Ma yella
yessexbabev-iyi, terwi $ef Furulu, ad teddun felli
a s-tiniv uvne$ ajeooiv.
Kerhe$ tiswiεin agi am qevran. Yiwen ur ttt$ave$, anyir nnsen yekres am akken b$an ad i yirnun tiyitwin. Awah ! d yemma kan i wumi
tettergigi tasa felli, deg udem-is kan i deg d-tufrar
leênana ; tayri ines $uri tugar kra yellan.

23

Mmis n igellil

Ma d-yini awal εemmi ur yettu$al ara degs,
am umesmaô di lluê. £ures tlata n wudmawen
umennu$ i yellan u yal yiwen yesεa abrid i yimanis. Yezmer ad yili wefna meééi, annect-iw ne$
yugar-iyi.
Tura, ma yili d win meééiyen yettanef-iyi
ttake$-as ti$rit, d acu kan ilaq-iyi ad rewle$ u ad
fre$. Ma usan-d imawlan-is ad berrin dgi, ad yerr
iman-is a yi-ttnadi maca ur iyi ttaf ara ; Lad$a ad
yessedhu winna u ad yeggal dgi zzatsen anagar
ma ur d iyi îîif.
Ma d win yellan annect-iw, ur iyi ttunefk ara
ad agade$. £ur εemmi teqveε, s umeééul-is
igzem-itent-id : ugare$-t tazmert imi t-ife$ akken
tette$ ne$ “babas weroin yewwit adebbuz” - mmis
umaggad ur yesserwal mmis n at Musa, ne$ da$en
“d mmis n taooalt” - iban ur yekkat ara uzzal, ne$
tagara, d mmis n wedrum acengu, tu$alin ar deffir
ulac.
Mi ar a sife$ imeslayen-is, ttafe$ azgen ines
ur yesεi i$isi. D ayen i yi-ssawven ad sεu$ cwiî n
tissas.
Netta da$en ur yettanef ara i win meqqren a
yi-d-yawev ne$ a yi-d-yewwet. Imiren i d-ttarra$
ttaô-iw degs. Qqare$-as-d akk ayen yevran yidi ;
ssawave$-as-tt-id teêma ter$a. Yiwen meqqer felli
a yi-kkes talabilit, s tazla s axxam : imeîîawen,
ileddayen, axlul. A s-ini$ anwa kan, dda Lewnis
atan yekker, tiééifin, asu$u. Ma yefka Öebbi yufa
aqcic nni, yiwen ur s-t-i-ttekkes ger ifassen-is, kra
ibeqqayen, nek zgi$ deg ijufaô-is s usennexfet.

24

Mouloud Feraoun

Awah ! εemmi d argaz lεali, $as di kra n teswiεin
yugar llufan. Acêal iberdan i t-ssuzle$ $ef txidas ur
nesεi lmeεna ! Wissen ahat isuref-iyi, ass-a, mi
yewwev $er wanda a nawev meôôa, azekka.
èri$ belli ur s-yelli yara di lbal i baba Lewnis ad iyefk ttôebga tuzligt, ur yesxeseô ara ùmi yeb$a a dyessufe$ dgi argaz. Maca iêemmu aîas u yettarra
îîerr $ef wiyav. S umata, ur ufi$ ara $er temsirinis. Di îîiq akk d ccedda i d-yettifrir bu yiles di bu
gernin. Alarmi d asmi d-teêdeô tegnitt tamcumt i
faqe$, xas akken meééiye$, ayen teswa sshala.
Yiwen wass deg wussan n Öebbi, di lexôif,
l$aci yakk u$alen-d di tferkiwin nnsen, wa iêucced i yezgaren-is, wa yeksa, yal wa d acu t-yebbin.
Iîij yeûûenûen. Tislavin n « wemôaê ivebbalen »
ççuôent d irgazen, usan-d ad steεfun ; wa yeééel,
wa yeqqim yettmeslay d wiyav. Ssne$-ten imeôôa.
Bussaεd n Aεmaô, s tûelbuεt-is igan am tvellaεt,
yeîîef tinna yeddurin, iéeméumen uêeccad
ççuôen taslaî. Ikessu yiwen uqecwal. Qqime$-d
$er tama-s, d netta i yi-ççuôen tiî. èri$ iêemmel
arrac imecîaê. Udem-is tesberkit tewser, allen-is
berqent ; ttbanen-d yedmaren-is deg imi
uqendur-is ççuren d icaεîufen. Uée$ $ures, ur tugade$ ara. Aqerru εeryan ; tacacit-is yekkes-itt,
isers-itt, yerra degs iccew ines yeççuren d
cemma. Ka-ka a s-iwwet iôeffiε. Yeîîef talqaεtt nni
uqecwal ger ivaôôen-is am lkkellab, akken i seshel i useqεed. Ikesu u ineooeô kan akken.

25

Mmis n igellil

Smuqule$-t amek ixeddem ; caxe$ degs.
Ttaée$ $ures ur faqe$, almi yi-d-iêuz s udem-iw s
yiwen uéeméum uêeccad.
- Aé akin a mmis n Remvan, muqret teslaî !
- Xaîi, ad qime$ da. B$i$ ad wali$.
- Öuê ad turarev d tizya-k. Tebbiv-d akk
izan yellan s udem-ik d wallen-ik.
- Anda i yi-hwa ad qime$. Yak ula d nek
ttalase$ di tejmaεt agi !
- Dayen, dayen. D acu, $urek kan a k-inêaze$.
Menwala yeéra belli yettalas di tejmaεt, am
llufan am wem$ar. U yernu, nesmektay-asen-t-id i
ymuqranen s wuger n tem$er n yimi tiéeîî.
Bussaεd yellumet, yessusem, yerra ddehn-is $er
uqecwal-is, yettkemmil.
Iéeméumen nni uêeccad ttemyekcamen s
leêôis. Tikwal kan akka alma yeôôez yiwen. Lad$a
a d-yeddem lmus nni ines uqviε ad yegzem ixef
nni d-yeôzen. Ur éri$ amek i d-tusa : Ëulfa$ s
lêamu di timmi-w i d-tevfeô teqôeê d unezlulef am
tuqsa n wareé. D lmus-is i yi-d-yesenta deg
wenyir-iw. Rri$ afus-iw s-lem$awla, yeççuô-ed d
idammen. Din su$e$. Irgazen akk kkren-d, uzlend $uri. Nekk ttu$u$,, ttjellibe$ am loen ger ifassen
n wem$ar amcum i yeb$an a yi-d-yer deg wenyir
cwiî n cemma. Wayev yennev-iyi-d deg uqerruyiw abeênuq d-icerreg deg uqendur ines ajerbub.
Idammen neggin, nekk rennu$ asu$u. Bussaεd
yu$al d awra$, tekfa fellas ddunit. Lmus ye$li-yas,

26

Mouloud Feraoun

aqecwal ur nekfi yennugdam ; netta εerqent-as,
yesteqsay m ur muqret ara tiyita.
- Cwiî ur s-d-sfiv tiî-is !
- ∑eggne$-as-d ? d netta i d-yuéan $uri.
Tevra-d, tevra-d. d acu teb$iv a s-xedme$ ?
- Ad tegrev tamawt. Aêlil. Wissen tura
amek a t-id-mmagren imawlan-is. Öuê s axxam a
Furulu, ôuê ! in-as i yemmak a k-terr i$i$den
ucettiv.
Teddu$ s axxam idammen ttceôcuôen, cwiî
ur yebbi izi$er-iw. Inigan akken ma llan ugin ad
amnen Bussaεd ame$bun yettgallan s ûellaê d
iεessasen ar d cciîan i tt-id-yebbin, maççi s leb$i-s
imi d i yi-êemmel am yiwen deg warraw-is. Maca,
akken yb$u yeggul, yiwen maççi yedda yides,
tthuzzun kan iqerray nnsen, $ave$-ten imeôôa. Ur
nezmir a ncukk degsen, ne$ a s-nini belli b$an ad
smentgen times.
Amezwaru i d-mmugre$ $ef wemnaô n
tebburt d winna akken ur ilaq ara lmektub a d-iger
di teswiεt nni. D baba Lewnis i d-yeslan i su$aniw. Yemma tedda-d deg igerzan-is.
Walan-d udem-iw yeççuô d idammen,
taεmamt i yi-d-qnen di tejmaεt tu$al akk d
tazegga$t.
- wi k-igan akka ? i d-yenna baba Lewnis.
- n$an-iyi mmi ! i tu$was yema s wayen
tesεa di ta$uct-is, am win a isu$en « abbuh ».
Ttarra$-asen-d awal s usennexfet. ∑emmi
yexôeb wudem-is.
-£iwel ini-d anwa ? Ay$er ?

27

Mmis n igellil

- D Bussaεd n Aεmaô.
- S uεemmed ?
- Ih, yeb$a ay-ine$. Ugaren imeîîawen
lehduô.
Baba Lewnis yesfezwi am terûaût. Ur inuda ur
ittnadi ad iéer amek tevra. Yerra-d ger wallen-is
Bussaεd, n wedrum nniven, d amenza$, yebbi-d
lmus, yemme$ $ef mmis n gmas ur nebni fellas.
Yeb$a ad imêu tawacult n at Musa, ad ine$
aneggaru deg warraw-is, ad igzem axalaf
amecîuê… Yeîîef-itt d tazla, azduz deg ufus-is.
Ulin-as wurfan s aqerru ; yerkem ; di temsalt n
nnif ur yein yiwen. Yeédem ad yesken i medden
amek i tga lêeôma n twacult. Ilaq a d-yerr ttaô : d
tin i d tirrugza.
Yemma tevfeô-it, tezzu$er yides akk at
wexxam. Ïîfen-tt akk d tazla. warεad nebbiv $er
tejmaεt mi tenhewwal liêala : asu$u, rregmat.
Ttu$ ti$rit nni i yu$e$. yu$al-iyi d tugdin, ttargagi$
am yifer. Amôaê idemmek di l$aci a s-tiniv d
aweîîuf. Ggri$-d weêdi. Anda tella yemma ? anda
yella εemmi ? deg yiwet di tebbura n tejmaεt
tban-iyi-d terbaεt n yergazen ttemdeggaren,
εeqle$ yiwen ger leεmum n Bussaεd mi yeôjem,
aéru nni yemmeôdex. Yiwen yu$was. εemmi
nniven yesseêlelli taεekkazt, yeédem $er
tlemmast, yemme$ $er lqaεa ireed-ed yiwen : d
baba Lewnis.
Deg-yiwet n tezribt, tulawin ssekrent-ett
garasent, d ççeqlala d umennu$ ur nesεi sse. Ula

28

Mouloud Feraoun

d nutenti gant yiwet n tusna taberqact i deg dtifrar tebrek imendyal d tezwe$ n lefwavi.
Tajmaεt s-immal teççaçaô, yiwen ur yeîîif
ti$meôt. Lkeôh ized$en ulawen yeffe$-ed, tiqdimin
yettnadin kan tasebba keflent-ed. Teêma. Cwiî
kan akka yebbev-ed Lamin. Yuli $ef teslaî. £er
tama-s, yiwen wemôabev, yethuzzu amendil n
leêrir awra$.
- A s-d-tas deεwassu i win a yernun ameslay
ne$ tiyita, i yedεa wemôabev nni, s leεyav d
wurfan.
Imiren kan, yefra umennu$ ger yergazen,
ma d tilawin, ttemyettakent tiyita taneggarut, ulac
tin yeb$an a d-teggri degs. Ul-iw yekkat a s-tiniv
tura ad yetterveq, imetman kfan deg-imi-w,
ta$uct-iw d icenfiren-iw qquren. Ivaôôen-iw
cekklen, iéri-w yekkaw. Wala$ yemma, uzle$
$ures, acebbub-is akk yerwi, amendil-is ye$li,
tettnadi a t-id-teddem degmi yi-d-twala teooa-t,
teîîef-iyi-d di tettust teddez-ed iberdan-is.
Ameééu$-is yettqudduô d idim, setti wis anta i dtessençew, yeççuô akk ufus-is d anéaden, Baya
tebbi-d yides tafawett n lfuva n εini, tameîîut n
Bussaεd. Limmer tafent ur êebbsent ara, b$an-t
ad rrnun-t amceççew, êmant d ayen kan.
Sεeégent-iyi s lqub d rregmat i ssawavent i tcunga
nnsent, ula d nutenti ttarran-asent-id s wayen
ssnent.
Simi necem s axxam, at wezrib nne$ meôôa
ççuren-d lêaôa, refden-d yidsen εemmi ur
yettwaεqal ara. Yettwafeooeô s weéru deg uqerru,

29

Mmis n igellil

yettwet s lmus deg beôdi. Ula d dadda Qasi, yu$
kra n tyitwin s uεekkaz. Ma d adrum n Bussaεd,
ççan ti$rit uklalen : Bussaεd yessexcawet-it baba
Lewnis, zzu$erent s axxam ur yeéri anda yedda,
gmas, yufeg usevsu ines, wiyav yal wa amek i tent
yu$ : allen cuffent, udmawen xebcen, lêaûun…
Banent-ed akk degsen ccwami umennu$ ;
idammen ttqudduôen, iqendyaô qersen, iεumam
fsin, mi sersen baba Lewnis $ef yiwen ulemsir,
yemma teççuô-asen-d tabuqalt n waman iwakken
ad ssirden.
- Xaîi, xaîi ! i d-yenîeq yiwen. Anefet-asen
akka i yfeddixen, anefet-asen akka i ydammen a
ten-id-afen iôumyen.
- A k-nesserkeb $ef zzayla, i d-yedda deg
wawal amezwaru dda Qasi, a k-nawi $ur lqavi
tura.
- Ula d nutni d ayen a xedmen, ilaq-a$ a ten
nezwir, i d-ileqqem ameslay yiwen nniven.
Yal wa d tamusni-is, yal wa yettmeyyiz
akken iwala, yettak-ed tidmi-s ; maca, imeslayen
nnsen izde$-iten webruy ukukru. D yir tagnitt.
Ugaden i d-tessegray. Kra sqerdcen, ulac tifrat f i
ters nniya ne$ tin yeççuôen tiî. Fkan awal a du$alen tameddit a d-glun s wid nniven. Fellasen
ad dduklen am yiwen. D tagmatt i d-isawlen ; At
Musa mgal At Rabeê, isenned $ef udekkan,
yeqqim. D ileméi yeddan d yiman-is, u yernu “d
tacôaft”.
Imeôôa rran iman nnsen ttun $ef wacu i dtusa, amzun maççi d nekk i d madakci. Maca tella

30

Mouloud Feraoun

Ëlima d yessis, smektayent-iyi-t-id s dd$el. Ëlima
trekkem, tezza tasa-s. S nnig wul-is i tedda ula $er
umennu$. Ka-ka a d-tekres anyir-is felli, a yi-dtveggeô tamu$li nni n weqjun amsuv. Yellis louheô
tué-ed $uri tebbi-yi-d.
- Muqel εemmik ! Iwenneε. Fellak i d-yevra
ubaxix agi.
Ama d lehduô-is, ama d tubbya ines, $zen
dgi am useffud yer$an. U$e$-tent $er zdaxel.
Imeîîawen ugin a d-f$en, qqebre$. Muqle$
yemma, twala-d kra yellan, ur tezmir d acu a
texdem. I$av-itt lêal, tebra i wallen-is s tmara :
zi$en εemmi ur s-iôuê wacemma, iqeεed-ed imanis, isu$ $ef tmeîîut-is.
- Ffe$-iyi sya, s kem s loifat-im.
Tesmermez-ed tekka tabburt.
- Iyya $uri a Furulu. Yak ur k-yu$ wara ?
Yemêaleq-iyi-d $ures, allen-iw ççuôent-ed d
imeîîawen, gre$-d nnehta, snexfta$-d abrid,
îîôevqe$ d imeîîi.
Yemma terfed-iyi-d, teffe$-ed ula d nettat.
Teqqim yides setti akk d dadda Rabeê. Mi s-tvellu
tajbirt yemmas netta yettweûûi dadda Rabeê :
baba ulac-it. Di tafrara i ysewweq $er Tizi-Wezzu
yebbi ttεebga n téurin $ef we$yul. Ur d-yettu$al
alarmi a ye$li yiîij. Ur yeéri acemma deg mennu$.
Annect-agi, At Aεmeô faqen-as. Zemren a szewren, a s-sqiîεen di kra uxenduq ; a s-inin a dnerr ttaô imi ten-nesdubez linna. At wedrum nne$
ttzuxxun imi ten nerna, imeôôa akka i tt-walin,
nugar iten i b$un inin. At Aεmeô da$en,

31

Mmis n igellil

ttmeyyizen akken nniven, $ursen d nutni i d
imernayen. D acu tidmi nnsen ur d a$ tekcim sya
ur d a$ teffi$ sya, ur ncukk ara deg yiman nne$. D
ayagi i yessawven baba Lwenis yesseggra dadda
Rabeê ur yeddi yara d wiyav. A t-yettweûûi ad
yemmager baba, ad yawi yides imrigen, u ad
yessεeddi awal i kra i$ yettilin, wid kan yebbi nnif,
ad ff$en i taddart u ad aεnun ti$emmaô iwatan i
wesqiîîeε. Tagnitt d yir nettat ! aêezzeb yugar
leqveε.
Mi d-yebbev baba s axxam ur t-yu$ ur tyebli, nefôeê imeôôa ; maca lfeôê nni amzun akken
s acu i t ixuûûen ; messus. Annecten n lemêadra,
aqeôôeε nni imeôôa rnu $ures wid ttyeîîfen di
ccedda, kra din akk di rrayeε. Akken yeb$u yili
menyif akka wala kteô. Iêun Öebbi, At Aεmeô deg
wakken yewseε wul nnsen, meyzen belli ugaren
At Musa, ur sen-d-tuqiε deg wayen nniven,
qqimen $ef yiman nnsen deg yexxamen nnsen.
Ti$ersi iεumam d iqendyaô, ixebbicen d
ifexxuôen idammen, ttaken-d udem n îrad d ccwal
; d tamu$li yerran baba d azegga$, yettfuôu deg
urfan. Yettgalla s ‘jmeε liman n yergazen” a
limmer yeêdiô i tme$ra n ûbeê. Amzun akken s
acu i s-iôuêen. Yemme$ $ef yiwen udebbuz, yu$al
iserreê-as irfed-ed ajenwi s yin yeédem $er yiwet n
tmeéyant taqdimt yeddem-itt-id. Abrid-is $er
tejmaεt, tiî-is s amennu$. Setti, Ëlima d yessis
jguglent degs ammer ig-xeddem di beôôa ; setti
temêalleq-as-d di temgeôî, Ëlima d yesis ta degjufaô ta deg-$allen ; yal ta tejebbed degs akken ur

32

Mouloud Feraoun

itekk ara tabburt. Yemma tame$bunt, tessudenas ivaôôen, tettεenni $er ssaddatt. ∑emmi yugi a
d-yekkes allen-is degs, maca ur d-yenni zzant
wala r$ant. Ma d nekk urfan-is kksen-iyi tuggdin,
tuzart n ta$ect-is tusa-yi-d $ef wul. Mi d-slan
loiran, kecmen-d u êellen akk baba ; lad$a yiwen
segsen yusa-d s $ur lamin, iceggeεit-id akken a
ten-nerou netta d îemman akk d sin yemôabven n
taddart.
Setti imiren i tekker tessendeh tulawin i
leftil n teôbut n seksu. Nettat s nnefxa d wezday n
lqed i temme$ s acwari i deg yebbi baba tiéurin
$er ssuq tekkes-ed aseεleq n weksum.
- Tura a nwali ixanaben inna imecêaêen ma
s weksum akka am nekkni a seççen agraw agi lxiô,
i d-tewwet deg icunga nne$.
- D lêemmeé aquran a sen-d-sersen, i dtedda yemma yides deg wawal.
- Iban fellasen ! d tidett d igellilen i nella,
maca s lεun n Öebbi, irgazen nnkent di ddunit
nnsen weroin u$alen wudmawen nnsen d
izegga$en ne$ nneêcamen ma yilin inebgawen
ne$ ma d-tas tizi n tirugza. Deg annect-a i dyettban yise$ n twacult.
Maca d agacur kan, isewweq assenni baba ;
xas limmer ulac aksum, setti a d tesεu s wacu ar a
tessεeddi iman-is, ur tetu$al ara d tazegga$t, ama
d lêemmeé i sen d-tefka ama d ibawen.
Mi d-yebbev yiv, dadda Qasi idegger-ed
tabburt n wefrag, tujjaq uqbel ad-ikcem. Yezwared igad a yefrun tamsalt. Tura imi a d-asen

33

Mmis n igellil

imsefruyen, fiêel ma nga tasmilt n twacult, ur
twulem i wacemma, ad tefru mebla tazla
idammen. Dadda Qasi tennefsusi fellas teεkumt.
Ad isiwel i kra n yem$aren n wedrum nne$, wid
iwezznen awal u yettnawalen taqbaylit, $ursen a d
tili tsarutt. Baba ur yugi ara ; tettwacudd, ilaq a d
tefsi. Dadda Qasi yeffe$. Tulawin akken ma llant
ddzent iberdan nnsent, yefkatent wemnar n
wexxam akin, rrant $er texxamin nniven. Maççi
deg wexxam ideg a yili wegraw ar a qqiment !
anagar setti i yesbirecwen $er lkanun, tugi a d
teffe$, ur tezmir ara ad teqqim ur d-teggar ara
iman-is, awal-is a t-id-tini.
Yusa-d lamin, vefôent-id sin yemôabven d
wazal n mraw imusnawen. Nnven-d akk deg
ibeônyas, kecmen-d $er lêaôa, leêêun s waddud
yewzen yufrar, wa deffir wa. Baba yemmuger-iten
s wawal aéidan, yessuden-asen i lecyax iqqerra
nnsen $ummen iqlemyan. Baba Lewnis isenned
deg yiwet n te$meôt, yettekka $er tesga. Yiwen
weεdil d azegga$ sersent-tt-id, yeîîef akk ti$er$ert.
Mi d-zegren i wemnaô, kksen irkasen nnsen,
sersen-ten din ; yal wa yeεna amviq-is, zzin-d d
tasqamutt. Baba yegguma ad yesers iman-is,
yeqqim s ibeddi, isenned s asalas. yekesmumi
amzun s acu s iεerqen.
Üellan $ef nnbi (yess i d-zeggiren yal inaw),
lamin yekker a d-yemmeslay. Baba igzem-as-d
awal.

34

Mouloud Feraoun

- Tamezwarut, môeêba yiswen $urne$ ; tin
$ers, uvan $ezzifit, zwiret deg-mensi, syin ôôay
asaεdi a t-id-yefk Öebbi.
Ïîemman ôuêen ad gallen, maca d asεeddi
n wawal kan, acku éran ilaq ad ççen, tura ne$
ticki. U yernu ad ççen snat n tikkal, imi ma ff$en s
$urne$, $er yefnaten nne$ u$ur a ôuên. Meyzen
garasen, ufan d Öemvan i yesεan lêeq, limmer ad
zwiren di seksu. Akkagi, ad yers lqut nni s lεeql-is
di tεebbuî weqbel ad ççen wayev. Baba di tama-s,
iwala tamsalt s wudem nniven : yeéra ma teççiv
taggella d lmeleê akked yiwen, yewεeô akken a kyexdeε. Iwakken a $-dεun s lxiô u a ttewwet
lbaôaka $urne$, ikmes-asen i sin yemôabven nni
xemsa duôu i yiwen. Aba$ur n wecwari ame$bun
yemmar s ifassen nnsen. Maca ulac u$ilif, ters-ed
lehna. Seksu lεali, aksum aleqqaq, tiéeî n wawal
garane$ d lecyax, tesseqefev-as-d s cwiî n tecrift.
Xas iles ôéag qeôôiê, ad yu$al d aéidan am
tamemt. Tiyersi a d tefsi. Targa idammen ad
tanef amer ad mmaren ger yemdanen yezzin s
weεrur i taluft. Ttif ôôay uzzal.
Ama d at Aεmeô, ama d nekkni, yiwen ur
yettnadi ad yessem$er tisri. Maca, iwakken ad
yeqqim yise$ zeddig, ulac wa yeréen $er wayev. Di
tegnatin am tigi, imuqranen d lecyax n taddart ur
ttarran ara taqejjirt $er deffir ; s werfad uqerru akk
d leqder i d-ttadden, u l$aci imeôôa ta$en-asen
awal.
- Wali zi$ ! At Musa ma d ise$ nnsen nutni i
d-yesεettben timira n wid yettgallan s jmeε liman,

35

Mmis n igellil

usan-d ad ssinfen deεwessu. A nessirem ad
awven $er yeswi nnsen.
Di tilawt, ulac win yunzan. Ur yuksan êed i
t-yu$en ! Imêaddan yennumen timsal am tigi,
éran belli, yal tikkelt, tferru s sin imensawen
iéidanen d cwiî n lemleê ufus, ula d win s
wudmawen.
D$a mi fuken uççi, sdentt akken ilaq, swan
s tawant ; εeddan ad fken lfattiêa : yiwet i wid
yeddren, yiwet i wid yemmuten, yiwet i ssadatt d
iεessasen, yiwet akken ad tewwet ûûaba, ma d
taneggarut i yise$ n twacult. D tagi i s-d-yusan i
setti deg wul, tellez am win yefuden yeswa.
Akken llan medden a nili. Iwakken ur n
teffe$ ara i leεwayed n taddart, εemmi yeêka-yasd i lamin amek tevra. Atan : « Furulu yusa-d s
axxam yettquddur d idammen, qrib yemmut. Rri$
$er Bussaεd a yi-d-yini amek d-tusa, yerra-yi-d s
yir awal. Nemyuîîaf, nennu$. Azrib nnsen, d ayen
teéram, yezga-d $er tama n tejmaεt, ff$en-d akk At
Aεmeô imi d-slan i wmennu$, wwten-iyi-d s lmus.
Widak nne$ bbven-d, mi walan annecten, ur
cudden ara ifassen nnsen. Tekker. Wwet a d
wwte$. Syin tusam-d ». Tban am yiîij uzal. Darani
$ursen akk axbiô amek i tebda amek i tekfa.
Amezwaru i yellin taqaεett, am akken i s-nefka
leqder i$ yefka lêeq, am akken i$ yefka lêeq a
senyefk di$en lêeq i wiyav. Widak i d-ileqmen
awal-is, nnan-d azun ayen d-yenna. Cebbêen-d
kan ameslay s imedyaten, s yenzan d isefra dyebbi umeddaê di teqsiî. Awal tura i lecyax !

36

Mouloud Feraoun

Yiwen degsen yeddem-ed adlis d aqdim, yura s
taεrabt, berrik seg wabbu, yennev deg yiwen
ubeênuq : d nnesxa. Ye$ra-d akken cwiî degs ur
nefhim tabruyt. Yedεa-ya$ s wayen yelhan u
yessawel i lbaôaka, yu$al din din, yendeh s kra
yellan d aεessas ar d a$-d-tas deεwessu limmer a
nesmenteg times. Imiren kan setti tekcem-itt
tugdin, tué ar $ures tessuden adlis nni. Ma d
εemmi ilaq-as ad yessers afus-is $ef nnesxa nni u
ad iggal fellas ur inuda $ef At Aεmeô, ur yessem$ar
tisri. Ula d ifnaten nne$ da$en ad ggalen. Fiêel ma
yesla uôumi a yesmeckuklen taluft. Maca imi
yuzlen idamen, lqavi a d-yessekcem tacyaxt-is, d
acu lamin a t-yessedhu s εecrin n duôu a s-yefk si
leεvil di loib-is sya ar asmi a s-tent ne$rem nekkni
d At Aεmeô.
Annect-agi yakk nnan-a$-t-id. εemmi ur tid-yuli wawal, yerra s-ul-is ; isewweq ; baba
yellez. Ma d lxiô gara$ d At Aεmeô yegzem s ya $er
zzat. Ulac win sent-igan ccan i tqulhatin agi
imeôôa, awi-d kan a d-ters lehna, ad yekfu îîrad
fellane$.
Im$aren ff$en s $urne$. Rran $er At Aεmeô a
sen-d-sersen talwit am akken i $-tt-id-sersen, u
seg wassagi akin ur nettemlaεi yara yidsen.
Tesqama-a$-d $layet. Nu$al d icunga. Wa ur yettaf
wa, wa ur ixeddem lxiô i wa.
Ma d Bussaεd, xas ad ikkes a$bel i wul-is,
maççi azekka a yi-d-yaf qqime$ $er tama-s
iwakken ad lemde$ amek kesun iqecwalen n
leqbayel.

37

Mmis n igellil

-V-

Xwalti zed$ent i snat deg wezniq nne$.
Jeddi Ëmed yeooa-tent-id di texxamt ur nesεi
taεrict ur nesεi addaynin. Di te$meôt iεannec
yiwen ukufi annect ilat iwumi ur zmirent xwalti at
ççaôent. Ssqef yekna-d, ma d tabburt d yiwen n
lluê i d nettat. Tehri n lêaôa ur tεedda yara lqed n
wergaz, te$zi-s dayen i d tasga. Nemdukmaô
zzdaxel am ibuêeddaden di tewrizt. Maca leênana
tufrar-ed : lêiv tmussev a k-d-yeslef amzun a kyessinef
εinettu,
ijeqduren
a
s-tiniv
ttecmumuêen-d di îlam. Awah, xaîi ! Lqefû ,
teméi-w ur yelli d lêebs, ur t-yezdi$ unu$ni. Ussan
d-ssεedda$ din ufgen am wavu.
Ur ssine$ ara isem n xwalti almi tent ssne$
nutenti s tiad nnsent aîas. Isem, $er $uri, amzun
ulac-it. Ur yesεi anamek. Akka ula $er baba d

38

Mouloud Feraoun

yemma. Nekk $ile$ d nnecôaêa asmi, yellis n
εemmi tamecîuêt tenna-yi-d belli baba isem-is
Öemvan, babas Lewnis, yemma Favma ma d
yemmas Ëlima. Imiren i faqe$ belli d wiyav i sen
yessawalen akagi, wamma nekkni nefka-yasen
awalen ççuren d sser d leênana u yernu n yiman
nne$ kan. Nek $uri xwalti ur sεint ara isem : yiwet
xalti tayev nanna.
Tin umi qqare$ xalti d nettat i d tamenzut.
Ttwali$-tt ger wallen-iw teççuô, $ures tazmert.
Tugar yemma i $er tettak cwiî acbi. Udem-is rqiq u
$ezzif, tiênakin-is zegga$it am usisnu. £ures lqed
d tuzert, allen d sin iεeqqayen uzemmur aseôôaoi,
muqrit u berrikit. Ma d amzur, teskerfit ne$ teooit,
seg wakken yeççuô, yezga cwiî kan $ef tuyat-is,
maççi d ayen tett$umu ne$ yettaîîaf umendil. S
wezday lqedd i tleêêu, akken d tuwεiôt i d tushilt u
d tasusamt am yemma ; d ayen teooa ta i teddem
tayev.
Ma d tayevnin sawale$-as Nanna. Mi sεi$
setta iseggasen di lεemô-iw, nettat tessawev
εecrin. Kifkif-itent di lqedd nettat d louheô, yellis
εemmi, d tizyiwin. Yessis εemmi akken ma llant
qqaren-t-ed tif yessetmatsent di tezyen d ûûifa. Di
leênana éri$. Tioiratin imeôôa êemlent-ett, tin
yekkren a k tini « Yamina nne$ ». Babas iεuzz-itt
$ef yessetmas, tiden u$alent-as am yemmas.
Tennum tta$ent-as awal, tebbi-tt kan akken.
Tesseqdac ula d Favma, xas akken s warraw-is.
Ma d xalti, ur tt-id-ttqamaô deg wacemma, ur s-dteqqar la zzant wala rr$ant.

39

Mmis n igellil

Ma ttmeyze$ akka tura, afe$ $ursent lêeq
imi s-fkant ôôay i nanna. Yemma yeddren ger
lehmum d i$ublan, yeôwan asawen d ukessar,
yeswan timeôéuga deg wasmi temmut setti, syin
yerna $ures jeddi, teqqel am lexyal n tebêirt ;
aksum yezwi, ôôay yesbek. Ur tettnamar, ur ttteddu di nneqma i wid têemmel. Ma yella win
iréan awal-is mi d-tefka tidmi-s akka yiwen wass i
useggas ur s-d-uqiε ara, ad tessusem amzun kra
wer yevri. Ma d xalti, awal sin teîîerveq. Têemmu
am baba Lewnis, maca netta d argaz, yettnwal
taqbaylit. Qqaren : « Ddaw webrid, nnig webrid,
leqrar-is d abrid », $ur xalti xaîi, tezga tecev. S
tikli am ta, d awez$i iwakken a d-ters talwit ne$ a
tt-éev leêmala ger loiran. Xas rrsen-ted, ur
ttdument ara. Maççi d tikkelt maççi d ssnat, xalti
wiî ur tessemsi yessis n Ëmed deg ulawen n
leεmum nnsent. Imeîîawen n yemma ur gin
leεnaya, a$unzu n baba ur d-yeqvi liser, aêami n
baba Lewnis am yile$ n wuffal, ur yebbi ur yerri.
Iêun Öebbi tella « Yamina nne$ ». S lehduô ines
êlawen, Qasi yessuruf i xalti ma yella tennu$
tameîît-is ; Dadda Aεôab yettara iman-is maççi
fellas ma yella yettwargem ; tameîîut n Dadda
Aεmeô tesεuééug i lqub. Iles aéidan iteîîev
tasedda. Tefka-yas-tt-id twenza-s, i nanna !
Tuklal.
- Ur smeêsiset ara i xalti, ay atmaten ! d
tamehbult nne$. D tamhbult nnwen. Ilaq awen a
s-tawim. Ssukkes-t-iyi-d ayen i wen yehwan,
ssukkeset-as-d i Favma. Wama nettat ! ur

40

Mouloud Feraoun

tteççêet ara fellas, anef-as att smuhbel. Bih bih
ad tu$al ad tendem.
Akken
i
tveôôu.
Xalti
imir
imir
tettendemmay imi tt-yeffe$ leεqel. Lad$a att terr i
ymeîîawen d usmu$ben, att ttlummu deg iman-is.
Afus t$eééa, s tazla i tettôuêu $ures a tessuden.
Tmeççeê kra tessusef. Wid yettna$en akked xalti
ur ttamnen ara iman nnsen, maççi d tameîîut nni
n lina, tikwal qqaren-as ma maççi d tameslubt i
deg d-nemjadal. S umata tferru talft. Akken i ssurfen ass-a, i éran as surfen azekka. Xalti akken
tesserwat i tessizdig. S sshala i si tgeddel is i
tettu$al. Tettawi-d ccêani tamara ur tt-terri. Di
tilawt, ddeqs i yesmusluben aka am nettat. A tenafev êninit wulawen nnsen. Ur teffren acemma ;
ur teddun di nneqma ; ur ttarran nnmara ; ur
sserfuyen yiwen. Ttawin ddeôk almi sen-yu$al d
tucva. Teddun di leb$i i wiyav almi vuôôen iman
nnsen. Imuqranen qaren-as wigi « d arrac ! ». Xalti
segsen. Yura di twenza-s akken a teqqim alma
temmut. Dayemi i ssεuééugen i wayen a d-tini,
teqnen allen nnsen $ef ayen a texdem. Tedder
ddaw n tecvaî n Nanna, tetta$-as awal maca
tikwal s nnig wul-is, s wekras n wenyir, am llufan
nni ur nelliz ara, yesmermuzen kan weêdes ;
akken xalti. Kra n teswiεin tettaf-ed, ma k-d-tini
lêaoa $ef yiwen am umesmaô di lluê, a s-tiniv
tettkacaf. Tettaεqal wissen amek ? Win têemmel
a tesdari $ef wayen n dir, d ayagi. U yernu, ur s-dyettas di lbal att-faôes tagnitt iwakken a ttesεu cwiî
n lhiba. Xaîi, tidmi-s teffer-itt $ures ; tabaε ur

41

Mmis n igellil

tezmir ara a tt-id-tessefru, i wumi a tt-id-tini ?
Tikwal da$en, ur tuksan ara att-îîef tavsa ne$ a
tteffer imeîîi, tessufu$-ed kra yellan deg wul-is ; d
leêmala ne$ d a$unzu, d lqeôê ne$ d lefeôê. Cwiî
kan akka da$en ad tu$al ad ters.
Ameyyez n xalti ires-as deg ul i Furulu am
teêbult taêmayant di tεebbuî. D tidett, nanna
êemle$-tt nezzeh. Ma yi-terbu deg rebbi-s,
tkemmez-iyi yakk, tssudun-iyi, tettbuddu-yi s kra
yellan. T-tteddu-yi aîas di leb$i. Maca xalti, maççi
akken. Tettwali dgi d amdan am nek am wiyav.
Tettarra iman-is tettmeslay yidi s nniya-s, tettakiyi lêeq ma sεi$-t, tessevlam-iyi ma ilaq. Amzun d
tizyiwin, nettemceqlal seg-ul, s tidett nne$ ; u
tikwal nettnecôaê am sin llufanat. Ufi$ iman-iw
yides d ayen kan. D ayagi iyi ooan êemle$-tt.
Asmi kecme$ i tikkelt tamezwarut $er
xwalti, d wetma id-iyi-bbin. Tettbibbi-yi imi akken
sεi$ tamudi n sin iseggasen. D asedhu iyi
tessedhu Baya nne$ iwakken a neoo yemmatne$
ad-telhu d leqdic-is. S yin, teqqel-iyi d tanmi.
Degmi zemrent tqejjirin-iw ad iyi refdent, ttwintiyi, amzun ttwajebdent s ddkir, $er texxamt n
xwalti. £er din kan i ttarra$, din kan i ttafe$ imaniw, ma xvi$ deg wexxam nne$, ur tesεiv anda a yid-tafev s nnig axxamt nni n xwalti. Baya nne$
ezga $er xwalti, seg wasmi meééiyet. Yu$al d
axxam nne$ wis sin. Nga tawacult nniven
tamecîuêt garane$ kan, s lesrar-is, s wuraren-is, s
wurfan-is. Ma d imennu$en nne$ tessefsaxiten
leêmala am wedfel yessefsay yiîij.

42

Mouloud Feraoun

Xwalti xeddment afexxaô, xedment tavuî.
Lêaôa tezga teççuô d tibuqalin. Di te$meôt, ar
tama n lluê, tsenned taffa n yes$aren i s a d-qdent
asmi a d-yawev lawan. Deg umezwaru n efsut i
beddunt lxedma ufexxaô. Baya d xalti, seddaw
taddart i d-ttemêelfafent s yesnan yeççuren d
tala$t. D tirac itt-fettrent di lêaôa iwakken a
ttekkiw, syin att-ddzent alma tu$al d awren. Attôôucent s waman a d-yeffe$ am urekti, a t-ooent a
d-yekkussem. Mi εeddan fellas sin wussan, a t-idkksent, as-sefrurint kra iceqfan n tbuqalin yeréen
a t-εerkent di snat yidsent akken ilaq lêal. Iceqfan
nni yeqden yakan akk d tala$t tamaynut ttken-d
afexxaô ur netteqqiq ara. Tura d afeûûel i dyeqqimen.
Xalti, ad terfed abruε-s alma d tigecrar, a
ttxemmel i i$allen-is alma d tuyat ; s ufella n yiwet
n telwiêt, a d-tesers tala$t ; a tt-teddez, a ttteεrek, din din a d-tessufe$ talqaεt ama d uskir, d
tarbut ne$ d tabuqalt, d taêbult timdewweôt. Ma
tger iman-is deg ufexxaô, tettarra lwelha-s ala $er
din. Nek éri$ maççi d lawan n lehduô. Ttanef$-as.
Udem n Nanna yezga yecôeh, ur tettêiri ur
yelli. Ula d nettat a d-teîîef ayen mi zemren ad
awin ifassen-is n tala$t, ad treggi, ad tmettel, ad
tberren degs alma yu$al d ajaεbub, yettle$wi
amzun d azrem; Mi meqqer, nettat teéra te$zi i silaqen, a d-tgezzem d tileqmin, syin a t-id-tezzi s
lemêadra i teêbult nni i d-thegga Xalti. Afegrun
deg ufus, ad tjebbed tala$t nni, ad tessirqiq degs

43

Mmis n igellil

alama tεeôôeb-ed telqaεt n lêila teb$a a dtessufe$. Mi tekfa yiwet ad tu$al $er tayev, kan
akken, ur tettεeîîil ara tetteqvaε-ed wetmas.
Xwalti, ur d-ttheggint ara sennig ôebεa n
t$awsiwin $ef tikkelt, acku meééiyet lêaôa. Mi
tekfa tneggarut, tamezwarut att-ya$ lêal tekkaw
cwiî, teswa. A d-teddem taûveltt nniven yeççuôen
d arukti a s-tt-ternu $ef yiran. S ufegrun tettekkay,
tessirqiq, tesseεdal tale$t nni i terna. Simmal
tettemsal degs, iran ttalin-d, ta$awsa tettεeôôib-ed
cwiî. Annect-agi yakk d Nanna i t-ixeddmen. S
tvidac-is i d-wezzen lêila nni amer a s-teεwej ne$
a d-teoo iεeôôiben s ibeôôa, teslufuy-as iwakken ad
tilwi$ am win yeslufuyen i llufan ; leênana-s
imeôôa teger-itt degs. Maççi ala tileqwaε it-tteg
Xalti, ula d nettat tessen am Nanna. Maca, win
iddan iéra, tibuqalin id-ittef$en deg ifassen n
Nanna weêdsent. Zgant weznent, qeεdent, tuli-d
tεenqiqt nnsent u sεant imi amzun yeffe$-ed si
lqaleb. D tidak-is i d-yufraren, i smenyafent sut n
taddart. £er tecbeê i cebênt tbuqalin-is, ternayasent tefses. Yal tin ixeddmen afexxaô udem i d
as-tettak. Sekn-ed tabuqalt i tneggarut degsent a
k-d-tini anwa afus itt-ixedmen. Degsent, yiwet ur
tegdil Nanna ; Rnu acôah idehnen udem-is deg
wemviq n nnefxa d zzux. £ef ayagi i
tettwaêemmel di taddart, kra d-yeff$en deg
ifassen-is yenza. Xalti, ur tettasem ara di metmas,
mgal tulza i tellez imi tt-tesεa. Neqqar s teqbaylit :
“d ayen yellan deg wul n wemdan i d-yettef$en
deg udem-is”. Deg ul n Nanna, anagar leênana i t-

44

Mouloud Feraoun

ized$en, d tin i d-ittef$en di t$awsiwin txeddem.
Xalti, d tamezwarut i yfeôêen s wetmas, tettaoayas akk ayen iweεôen, nettat tlehu-d d tisebbalin d
wuskiren d tuggiwin.
Lêaôa d texxamt mdekmarent di leêwal, ula
d akufi i$um. Tikli nne$ d acrured am win ileêêun
$ef tmellalin, ambiwel nne$ s lemêadra amer i
nettruéu. Xas akken, nek d Baya ur d a$-d-iris ara
di lbal atent-neoo. Nessedhan allen nne$ s tmu$li.
Xalti, yezga yekres wenyir-is, ma d Nanna ters am
lmalykat. Yal ta$awsa s tmacahutt-is, ama d
tafedreqt, ama d taberradit ama d ayen nniven ;
simmal tettban-ed d acu-tt, simmal tettnerni ne$
t$elli deg wulawen nne$. Tikwal ma d-teffe$ yiwet
tezleg ger ifassen n xalti, nettkaεkiε d tavsa,
nettat imiren a d-yerwi ugellaô-is, att-teîîef atttewwet $er lqaεa ad tefruri yakk d iceqfan. Nekkni
d tarewla, a neffer deffir n kra n tsebbalt ibedden
kan $ef cceê, a nettavsa d tufra ; cwiî kan akka,
xalti a s-$lin wurfan.
Mi kksent deg we$bel afeûûel ufexxaô, ayen
iweεôen yekfa. Taεkumt tennefsusi. Ayen dyeggran d dhu. Mi qqurent t$awsiwin nni ; ilaq ad
bôeqcen. Tid ur teqdent ara, am tberruday,
tisebbalin, ssedhanent-tent s tumlilt, mezzint-tent
iwakken ad ilwi$ent. Acku tale$t s i ttwaxeddment
tettak $er tewre$ ma maççi $er tezwe$. Ula d Baya
akk d Titi ggarent ifassen nnsent. Amzay ur
yeêwao ara aîas n tmusni, d aslufu s ufegrun ne$ s
uzemzi alegga$ akk d tuksa iεerriben ne$
ikeεruren ma qimen ur sen girent ara tamawt

45



Partager ce document

Mmi s n yigellilfichier-pdf.frPDF152 pages

Vos contacts verront cette carte, avec la première page en image.

QR Code de ce document
Sur un téléphoneScannez le code pour ouvrir le document.Enregistrer le QR Code

Télécharger le fichier

Première page du document
Téléchargement gratuit

Mmi-s n yigellil.pdf

PDF 1.62.1 Mo152 pages

Faire un lien vers ce document

Lien permanentpour un message, un forum, un réseau social
Lien courtpour un SMS ou un profil
Code HTMLpour un site ou un blog

Du même auteur

Voir les autres documents de cet auteur
Proposés d'après le contenu

Documents similaires

Sur le même sujet

Les mots qui reviennent le plus dans ce document. Chacun lance une recherche dans les fichiers publics.